Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
46 - söz 3075 0 pikir 16 Mamır, 2014 sağat 15:16

Nazarbaevtıñ tarihtağı ornın aytuğa erte siyaqtı

 

Twrsınjan Şapay: «Adam minezi bügin-erteñ tüzelmeydi» deydi. Ras şığar... Qoğamda sonşalıqtı bilim iesi bolmasa da, bilikke qol jetkizgender erteden bar. Al birşama bilim iesi sanalatın azamattardıñ atı belgili bir ortada ğana eske alınadı. Bilimdiler osı bilikke, mansapqa wmtılmaytın sekildi. Mäsele mwnda emes. Aytpağımız – bilimdi azamattardıñ özderin barınşa wstamdı, qoldan kelgenşe qarapayım boluğa tırısatındarında. Sayasattanuşı, jurnalist Rahat Mamırbekten osınday erekşelikti añğardıq. Ne aytsa da, äzilge süyep, süyegiñnen ötetindey aytadı. Swrağımızğa jauap bergende de, «til bezeu bolıp ketedi» dep, qısqa-qısqa qayırdı. Aramızda bolğan sol şağın swhbat sizdiñ qolıñızda...


– Ötken ğasırdıñ basında «Qazaq» gazeti qazaq halqınıñ bolaşağın dwrıs boljay almadı degen pikir estidim. Kele jatqan kommunizmniñ qanday küş ekenin bağamday almağandığınan aytılğan. Jaña ğasırdıñ basında twrıp, siz ben biz qazir memleketimiz müşe bolıp jatqan odaqtarğa baylanıstı elimizdiñ bolaşağına qanday äseri boların aytıp köreyikşi. Kedendik, Euraziyalıq odaqtardıñ bolaşağı qanday? Biz köretin paydası, şegetin ziyanı turalı ne aytar ediñiz?
– Kreml'diñ adamnıñ qadir-qasieti, azşılıqtar qwqığı, plyuralizm, halıqaralıq qwqıq, şekaralardı qwrmetteu, bilim-täjiribe almasu siyaqtı t.b. qwndılıqtardı qajet etpeytini bilindi. Qazaqstan key mäselede sınıq süyem ilgeri siyaqtı. Ärine, bizdiñ de qazirgi memleketşildik dästürlerimiz oñıp twr dep ayta almaymın. Sondıqtan bwl eki el qwrğan odaqtıñ jaqsılığı köp bolmaydı der edim. Resey biligi älemdi halıqaralıq qwqıq saqtalmaytın, memleketter bir-birine senbeytin haosqa tartıp baradı. Osığan qaramastan, Kissindjer siyaqtı belgili sayasatkerlerdiñ özderi Reseyge «tüsinistikpen» qaray bastaptı. Jer kölemi jağınan Reseydiñ öte kişkentay böligi Kamçatkamen qaraylas Japoniyanı ğana, tipti onıñ işinde bilim jüyesin ğana alayıqşı. Salıstıruğa kelmeydi, zorlap salıstırğannıñ özinde Resey halqınıñ ömirlik mañızı bar qanşama mäseleleri şeşilmegeni birden bayqalıp qaladı. YAğni Resey «qırğiqabaq soğıs» kategoriyalarımen oylanatın eski zamanda qalıp ketken äri soğan bükil älemdi qayta aparıp wrındıruğa şaq twr. Keybir sarapşılar Keden Odağın da, EEO-nı da Kreml'diñ imperiyalıq jobası sanaydı. Astananıñ Reseydiñ özimşil, biteu, «imperiyalıq namıspen» auırıp otırğan biligimen sayasi konfrontaciyağa baruğa qwlqı joq. Oları tüsinikti de, biraq osınday jağdayda Astana jaña balans jüyesin qwruı kerek. YAğni Qazaqstan Ortalıq Aziya jäne türki elderimen, Kaspiy memleketterimen integraciyalıq jobalardı jedeldetui tiis dep oylaymın. Aq Ordanıñ bwdan basqa jolı da joq. Keleşektegi qazaq memleketşilderine EEO siyaqtı birneşe odaqtar qwrıp, tarazınıñ üş-tört basın teñestirip, wstaranıñ jüzinde otıru ğana qaladı. Biraq är bölşegi sağat siyaqtı öz mindetin dwrıs orındaytın sayasi jüye ornatpay, mwnday manevrlerden de köp nätije şığa qoymaydı. Ekinşi jağınan, Resey de, Qazaqstan da «qolmen basqarılatın» (bwl elderde twraqtı sayasi jüyeniñ özin joq deuge boladı) memleketter bolğandıqtan, Euraziya odağınıñ bolaşağı da bwlıñğır. Erteñ bilik auısıp, Reseydiñ bağıtı (ğayıptan tayıp liberaldar bilikke kele qalsa, degenmen ekitalay) özgerip ketui ğajap emes. Astanadağı Kreml'ge boyı üyrenip alğan sovettik nomenklatura ökilderi de qartayıp keledi.
– M.Täjin sekildi salmaqtı sayasatkerdiñ Reseyge elşi bolıp tağayındaluınıñ astarı qanday? Kedendik, Euraziyalıq odaqtardıñ bwl tağayındauğa ıqpalı bar ma? (Täjinniñ sayasattağı roli)
– Täjindi biliktegilerdiñ köbimen salıstırğanda, äjeptäuir memleketşil twlğa ma dep topşılaymın. Meniñşe, ol qazir Reseymen aradağı jwmıstarğa köbirek kerek bolıp twrğan siyaqtı. Biraq Resey Prezidenti Vladimir Putinniñ onımen aqıldaspaytını, Nwrswltan Nazarbaevpen tikeley söylesetini belgili. Degenmen, Mäskeude otırıp, ondağı ahualdı añday alatın, Kreml'degilerge uäj äzirley alatın adamğa wqsaydı. Alayda, men osı jerde Qazaqstan azamatı retindegi özimniñ bir armanımdı aytqım keledi. Osınday twtas memlekettiñ tağdırına jeke bir adamdardıñ ıqpalı turalı aytıp otırğanımız baqıtsızdığımız siyaqtı. Qazaqstanda klassikalıq oñşıl demokratiyalıq sayasi jüye – parlamenttik demokratiya, partiyalıq plyuralizm jäne respublika qağidaları (biliktiñ auısıp otıruı), bilik bölinisi, jetilgen narıq erejeleri berik ornıqqan kündi körgim keledi. Sol kezde bir adamdardıñ auzına qarap, kiriptar kün keşken däuirimiz ayaqtalar edi. Onday sayasi jüye özekti mäselelerdi özdiginen aşıq talqığa şığarıp, racionaldı türde, azamattıq qoğamnıñ aralasuımen rettep otırar ma edi. Osı sözderimnen bilikte otırmasa da qauiptenetin adamdar bar. Biraq olarğa mınaday uäj aytqım keledi. Täuelsizdiktiñ alğaşqı jıldarındağı belgili bir wlttıq eyforiyalar zamanı ötti. Tipti bügin 2000 jıldar da emes. Qazir – 2014 jıl. Halıq azdap özgerdi. Qazaq tiliniñ, qazaq etnosınıñ üstemdigine asığu, basqa wlttardı sovettik ülgimen (ol kezde ağa wlt orıs edi) qazaqqa täueldi etu siyaqtı qiyaldar bügin wmıt bola bastadı. Qazir halıq öziniñ jeke basınıñ, otbasınıñ damuı üşin wzaq eñbek pen uaqıt kerek ekenin tüsindi dep oylaymın. YAğni alğa basqa qwndılıqtar — bilim, densaulıq, käsipti keñeytu, bolmasa aşu, öner meñgeru, tipti kerek deseñiz, semizdikpen küres siyaqtı jeke qwndılıqtar şıqtı. Qazaqstandağı (soltüstiktegi) basqa wlt ökilderiniñ köbiniñ biznesi bar. Olar onı joğaltıp alğısı kelmeydi. YAğni twraqtılıqqa qazir azamattardıñ özderi müddeli. Sondıqtan Qazaqstanğa sayasi jüyeniñ, liberaldıq memlekettiliktiñ klassikalıq ülgisin ornatuğa jağday tuındap keledi. Tek bwl procesti bilik keşiktirmese deymin. Men Qazaqstan biliginiñ äleumettik twrğıda aytılğan keybir nasihatı dwrıs bolğanın moyındaymın. Biraq keyingi bes-altı jılda bilik qoğamnan artta qalıp baradı der edim. Jemqorlıqqa pälenbay soqqı, ğajayıp serpindi jobalar, ondağan jılğa jasalğan «strategiyalıq» josparlarğa qazir jwrt külip qaraydı, naqtı jwmıs jasalsa deydi. Bir jağınan, Täjinniñ Reseyde bolğanınan göri, Prezidenttiñ janında memleket jüyesin osı twrğıda jetildiruge (Täjindi oñşıl-liberal sayasatker dep oylaymın, biraq qatelesuim de mümkin) keñester bergenin qalar edim. Biraq Nwrswltan Nazarbaevqa eşkimniñ ayrıqşa ıqpalı joq tärizdi körine beredi.
– Sakaşvilidiñ kezinde ministr­ler kabinetinde kil jastar bolğan eken. Qazirgi Ukraina­nıñ uaqıtşa ükimetinde de jastar köp. Al bizdiñ şeneunik­ter är salanı kezek-kezek basqa­rıp keledi. Osı eki närseniñ ara salmağın aytsañız?
– Jas bola ma, jer ortasınan asqanı bola ma – memleketke küni-tüni jwmıs isteytin, eldi oylaytın fanattar kerek. Qırım oqiğası Qazaqstan memlekettiliginiñ älsiz ekenin körsetip berdi dep oylaymın.
– Elbasımızdıñ älemdik sayasattağı ornı qanday dep oylaysız? (Mandela, Adenauer sekildi eldi süyrey aldı ma?) Qazaq eliniñ tarihına ıqpalı...
– Nazarbaevtıñ tarihtağı ornın aytuğa erte siyaqtı. Qazaqstan salıstırmalı türde jaymaşuaq jağdayda ömir sürip keldi, şeşuşi kezeñge endi kirgendey. EEO bar, Resey ıqpalı bar jäne separatizm özekti mäselege aynalğan jağdayda ömir süre bastadıq. Köp şarua istelmey kelgen siyaqtı. Ukraina dağdarısı kezinde Qazaqstandı meñdep alğan korrupciyanıñ şekten şıqqan topastıq ekeni tipti ayqınıraq sezildi. Bwl jerde «politolog» nemese «ekspert» boludıñ qajeti şamalı. Öte qarapayım bir mısal aytayınşı — jol. Asfal'ttıñ sapalı äri qalıñ boluı (nemese astına beton töselui) tiis ekenin qazir oquşı da biledi. Bölingen aqşanı jırmalamay, qwrılıs bitken soñ joldı «qatañ türde» qabıldap alu üşin «A» korpusınıñ «supermen» şeneunigi boludıñ qajeti şamalı. Qarapayım adamşılıq kerek. Osı bir ğana mısalmen oyımdı ayaqtayın. Eger Qazaqstan joldarı sapalı bolsa, mwndağı barlıq azamattar bir jaqqa köşudi nemese bir elge qosıludı eşqaşan armandamaydı. Öz eliniñ jetistikterin saqtaudı, köbeytudi ğana oylaydı. Osı rette, meniñşe, qazir bizdiñ aldımızdağı eñ birinşi maqsat – damu jağınan Reseydi äldeqayda artta qaldıru dep oylaymın. Reseydi köp aytıp ketken siyaqtımın. Biraq mwnım orıs halqına qarsılıq, qarapayım orıstardı jek köru emes. Beybit, ziyalı, adamgerşiligi mol, ädil orıstar köp. Meniñ aytıp otırğanım — Kreml'diñ sayasatı ğana.
– Bizdiñ şeneunikterdiñ Elbasığa ıqpalı, kömegi qanday? Altınbek Särsenbaywlı: «Halıq jolında qızmet etuine ıqpal eteyikşi» degen eken.
– Joğarıda aytqan oyıma qayta oralayın. Nazarbaevqa eşkimniñ ayrıqşa ıqpalı joq tärizdi. Öytkeni, äleumettik jağday säl imantarazı jağdayğa jetiñkiregenimen, jeke bir salalardıñ nazar audararlıqtay damuın bayqamaymın. Prezidenttiñ memleketke adal adamdardı izdeuinen, är sala qajettilikterin özi de tereñirek zerdeleuinen göri, bilikti nığaytu jolındağı «balans saqtaumen» köbirek aynalısatını bayqaladı. Bilik men siyaqtı qarapayım azamattardan alıstap ketti ğoy, qatelesuim de mümkin. Bir aytarım – keyingi jıldarı azamattardıñ qattı narazılığın tudırmau üşin biliktiñ äleumettik kömek turalı zañdardı saqtauğa azdap tırısatını bayqaladı.
– Qolıñız bosağanda ädebi şığarmalar oqisız ba? Sizdiñ ömiriñizdegi ädebiettiñ ornı?
– Körkem ädebiet oqımağan adamnıñ tamırı bolmaydı ma deymin. Jas küninde «salınıp» oqımağan adam keyin ayanıştı kisige aynaluı mümkin. Onday kisi otız ben eludiñ ortasında mağınasız isterge köbirek wrınatın şığar. Qazir Djon Steynbektiñ «Çarlimen sayahatın» oqıp jatırmın. Jalpı, körkem ädebiet oqımay ketsem, «tınısım» tarıla bastaydı.
– Swhbatımızdıñ soñında qoyatın Prustıñ swraqtarı bar edi. Qay jerde ömir sürgiñiz keledi?
– Memleketi azamattarınıñ qızmetşisine (qwlına desem de artıq emes) aynalğan elde twrğım keledi.
– Sizdiñ süyikti ädebi keyipkeriñiz?
– Süyikti dep tañdap alğan keyipkerim joq. Oqığan kitaptarım bir-eki ay bolmay kömeski tartıp, köp jerin wmıtıp qalam. Bir kitaptan bir-eki ğana «olja» (ömiriñe tirek bolar birdi-ekili oy) ğana alasıñ ğoy. Qalğan syujetteri twqıldana bastağan estetikalıq sezimderimdi qayta wştauğa kömektesse bolğanı. Mağan keyde «ekinşi plandağı» obrazdar wnap kete beredi. Tolstoydıñ Levini esimde qaldı, Şolohovtıñ Natal'yası, Äuezoviñ Qwnanbayı, Mağauinniñ Aytan salı men Bekjanı degendey.
– Däl qazirgi köñil-küyiñiz?
– Däl qazirgi köñil-küyim – jastıqtıñ aldamşı ümiti sualğan, birqalıptı «ayañğa» tüsken kez ğoy. Jwrtta şaruam joq, balalarımmen köbirek söylesip, sabaqtarın birge qarauğa tırısıp jürmin. Pessimizm dep qalmañızdar, bolaşaqtan kütetin jaqsılıqtar da bar.
– Baqıt turalı armanıñız?
– Baqıt degen – bilim eken. Bilimdi adamdarmen söyleskende öz läzzatı özinde ekenin bayqaymın. Osı twrğıdan alğanda asa baqıttı emespin be dep qınjılamın. Baqıttıñ ekinşi qırı – tağı qaytalap aytamın, memleketiñ öziñe, otbasıña şın köñilmen, adal qızmet körsetetin elde twru. Bwl jağınan da baqıttan basım aynalıp twr dey almaymın. Al pendelik baqıtqa – bala-şağa, dos-jaran, tuğan-tuıs jağınan kelsek, Qwdayğa mıñ märte täubä!
– Äñgimeñizge rahmet! Qwday täubemizden ayırmasın.

Äñgimelesken Bağaşar TWRSINBAYWLI. 

«Qazaq ädebieti» gazeti

Taqırıp özgertilip alındı. Tüpnwsqadağı taqırıp:"Baqıt bilimde"

0 pikir