Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
46 - söz 2573 0 pikir 19 Mamır, 2014 sağat 10:45

QAZAQTIÑ QWPIYALI QAYRAN TİLİ!..

Düniedegi  adami barşa qwbılıs – Til­diñ jasampazdığı men joyım­paz­dığı. Öytkeni, Adamnıñ da, Wlt Ruhınıñ da bastı «qwralı men qaruı» – Til. Al, bizdiñ Ata Tilimiz me­mlekettik öz märtebesine layıq öm­ir sürude me? Statistikağa sensek: «me­m­lekettik Til jıldan jılğa ör­ken­deu üstinde». Ras, onı da joqqa şı­ğaru­ğa bolmaydı, ilgerileu bar. Biraq, ör­ke­niet ortalıqtarı sanalmış qala-qa­la­larımızdağı köşe-köşelerdegi barşa qazaqşa sambırdıñ jazbaşa  sıq­pıtınan janıñız türşigedi! Ta­ban­datqan jiırma bes jıldayğı azat­tığımızdıñ sauattıq salamatı son­day siıqta! Audarmaşılar bolmasa, Qa­zaqtıñ «kök ögiz»-tirliginiñ körine «aram qatatını» da anıq añğarıladı. Oğan biliktegi azamattarımızdıñ kö­bisiniñ şalaqazaqtığı, «aralas mek­tep» derti, wrpağımızdı «küşiginen ta­lan­ğan» dübärä eterlik «üştwğırlı til» saya­satı, el keñistiginiñ türli şeteldik «qwndılıqtar» ekspansiyasına ayqara aşıqtığı, t.s.s. özge de sandağan sorlı­lıq­tardı qosıp qoyıñız. Sonıñ bä­ri­ne işiñ qan jılap otırğanda, mı­­naday qwbılıstar da oyğa oralmaq. Mä­selen, «ölgen» eldiñ tiliniñ belgili bir mölşerde «tiri» qalatın jağdayı da boladı. Tildiñ onday mıqtılığına latın (tüpnwsqası: «Al Ön») tili dälel. Kerisinşe, tiline mıqtı qaybir qaysar elder öz tirligin eşqanday atamekensiz-aq, memlekettiliksiz-aq jamandı-jaqsılı jalğastıra bermekke qauqarlı. Oğan bir dälel – sonou kurd halqı. Onday el qwldıqqa tüsse de qwrıp ketpeydi. Bi­raq, Tili bolmasa, kez kelgen el sätke de ömir süre almaydı! Til qwdireti de­ge­niñiz sol, äne! Endi ejelden mälim sol qarapayım qağidattı da Astanadağı är ministrlikke auılda otırğan biz barıp tüsindirip jüruimiz kerek pe?!

Til – eldiñ barşa tirliginiñ twtas ar­hitek­tonikasın asqaqtata  wstap twratın ruhani Atlant. Ol «Atlantpen» baq talastıratındar payda bolsa-aq, – bitti, tüptiñ tübinde, «qara aspan jerge qwlaydı» dey beriñiz! Ukrainadağı jağdaydıñ da, negizinen alğanda, Til mä­­se­lesinen uşıqqandığı sondıqtan. Kezinde aqpatşalıq-qızılpatşalıq orıs imperiyası öz ezgisindegi jüzge juıq wlttar men wlıstar tilin tübirimen joyıp jibergendigin twp-tura Qazaq sekildi joyqın genocidke wşırağan häm Resey jaqtağı şığıs öñirleri (bizdiñ şığıs pen batıs jäne soltüstik öñirlerimiz se­kil­di) aqpatşalıq zamanda-aq orıspen barınşa otarlandırılğan ukrain halqı bilmeydi deymiz be, bilgende qanday! Endeşe, olardıñ äsirewltşıl bolmauğa amalı qaysı? Täube deyik, Keñes Odağınıñ ğwmırı qısqa boldı; eger ol tağı bir qırıq jılğa wzara qalğan jağdayda, twtas Qazaq ta tügeldey «ivanov» bolıp keter edi.

Jä, biz Qırımnıñ «kimdigi» ekendi­gin de; şığısukraindıq orıstardıñ se­paratistik ılañdarın da; öz federaciya­sın­dağı monotildik  diktattı «wmıtıp», Ukrainanıñ qostildi federaciya boluın köksep jürgen reseylik diplomatiyanı da; reseylik BAQ-tıñ  özderine ğana tiimdi aqparat taratudağı asqan «şeberligin» de taldap jatpaymız. Ukrainalıq oqiğalar işinde bizdi erekşe tiksindirgeni – sondağı orıstildi ukraindardıñ da orıstıñ «soyılın soğıp» şığa kelgendigi! Ol da – zañdılıq. Sebebi, Til – Tekten de kü­ş­ti alapat. Adam sanası qay wlttıñ tilinde söylep tübegeyli qalıptassa, adamnıñ özi de sol wlttıñ jolında öl­edi. Artıq aytqandıq nemese ädeyi jala japqandıq emes; alda-jalda ba­sı­mızğa kün tua qalsa, orıstildi öz qan­dastarımız işindegi äbden «qağınan jerigenderden» de ayauşılıq kütudiñ özi bekerşilik bolatınday; öz basımız kün­delikti tirşilikte de sol bauırlar bez­büyrektiginiñ ayqın nışandarın ünemi bayqap qalıp jüremiz. Reseylik Orıstıñ bwrınğı keñestik özge res­pu­blikalardağı qandastarı twrmaq, «ondağı orıstildilerdi de qosa qorğamaq» bolıp jürgendegi «bauırmaldığı» da – däl sonday til faktorına negizdelgen basqınşılıq sayasat. Äytpese, «täu­el­­siz bir eldiñ töl azamattarın özge bir eldiñ qorğamağı dwrıs!» dep oylau­dıñ özi külkili äri qorqınıştı emes pe! Bü­ginderi  bükil  älem Reseydiñ son­day külkili de qorqınıştı «bauır­mal­dı­ğın» Ukrainadağı jağdaylardan anıq körip-bilip otır; ondağı imperiyalıq princip: «bey svoih, çtobı çujie boya­lis'!» (qayran qazaqtiki kerisinşe: «ja­qı­nıñdı jattay sıyla, jat ja­nı­nan tüñilsin!») Öziniñ qanı bir slavyandıq hahol («Hah Ol»; dwrısı: «Kök Wl») tuısın da ayamay jatqan orıs özgeni ayaydı degenge qalay senersiñ; Qwday betin aulaq qılsın, ukrainalıq dağ­darısqa wqsas auırtpalıq bizdiñ basımızğa tüspesin dep tileyik. «Tüse qal­sa, bir kezdegi atalarımızdıñ «qara orıs (kazak; kazaçestvo. – T.Ä.) kelip ketken soñ, sarı orıspen jılap körisersiñ!» türindegi qasiretti jwbanışınıñ özi biz­ge arman bolıp qalmay ma?» dep te şo­şisıñ eriksiz. Onda da, orıs pen orıs­tildilerden şoşımaysıñ, olardıñ ba­sım böligindegi «wlıorıstıq» qaterli ambiciyadan şoşisıñ.

Reseydiñ  älgindey «bauırmaldığına» ötkennen de bir mısal. Azattığımızdı alğan jıldan bastap, bizdegi qalıñ orıs ta «esiñ barda eliñ tap» wstanımımen öz Otanına üdere köşti. Sodan, köp wza­may-aq, solardıñ köbi jılap-eñirep, Qazaqstanğa qaytıp keldi. Sondağı aytqandarı: «ondağı orıstar bizdi «qa­zaq­tar» dep kemsitip kün körsetpedi, özderi ölgenşe araq işedi eken, qazaqtarğa tän bauırmaldıq minez mülde joq!..». Ökinesiñ ärine, sol jılap-eñiregen orıstardıñ sol şınayı keyipteriniñ mänisin el twtastığı men til müddesine jwmıs isteytin izgi şarağa aynaldıru da sol kezdegi bizdiñ işkisayasattıq Kan­celyariyamızdıñ qaperine kirip te şıqpadı. Eldiñ mereyin üstep,
tı­nış­tığın bayandı eterlik sonday
id­e­­ologiyalıq mümkindikterge mwrın­dıq bolatın asa aylalı da tapqır saya­sat öneri bizde atımen joq. Sırtqı sayasatımızdıñ  da opındırar twstarı az emes. Euraziyalıq ekonomikalıq odaqqa baylanıstı eñbek migraciyasındağı til mäselesiniñ oñdı şeşile qoy­may­­tındığın aldın-ala iştey sezi­ne­tin­digimiz de sondıqtan. Wtılatın – tağı da qazaq halqı. Öytkeni, Resey men Be­larus'ke jwmıs izdep tentireytin qan­dastarımız  joqtıñ qası, şetke şıqpaq qay qazaqtıñ da orıs tilin biletindigi jäne dausız. Al, kelimsek slavyan (dw­rı­sı: «salovyan») ağayındarğa bizdiñ tilimizdi meñgeruge özderiniñ ädettegi «imperiyalıq kökiregi» erik bermeydi. On­day keudemsoqtıqtı biz ağılşındıq, qıtaylıq eñbek migranttarınan da körip otırmız. Imperiyalıq keudesi bar olar da elimizdegi bastı wltaralıq qatınas tilin imperiyalıq orıs tili dep qana biledi. Wlan-ğayır jer-suımız ben eldi mekenderimizdiñ otarlıq zamandarda jappay qasaqana slavyandandırılğan-pravoslaviyalandırılğan bayırğı qasietti ataularınıñ qayta qalpına keluine de ölerdey qarsılasıp otırğan slavyandıq diasporalardıñ basım böligindegi (tipti, soñğı joyqın leginiñ elimizge kelgenine tura alpıs jıl bol­sa da, qazaqtıñ altı sözin de bilgisi kel­megen ol ağayındardıñ kez kelgen qala­mızdağı «Ob'ezdnaya», «Tupikovaya» sekildi tükke twrğısız jıpırlaq köşe atauların da sol orıstıq qalpında saqtap qalğısı keletinin qaytersiñ!) häm orıstildi öz qandastarımızdıñ «qağınan jerigen» toptarındağı as­tam­­şıl kökirek tağı bar. YAğni, el işinde qazaq tilin biluge qwlqı joq or­ıs­­tar men orıstildilerdiñ bwqaralıq qarası barğan sayın zoraya beredi degen söz. Sonda olarğa «Qazaq Tilin nege bil­mey­siñ?» dep kinä da tağa almaysıñ. Öytkeni, Ata Zañımızda orıs tiliniñ memlekettik Tilmen teñ därejedegi arnayı statusı twrğanda, qazaq tilin üyrenu üşin öle jantalasatınday, olardı jın qağıp pa sonşa? Jalpı, biz töbesine jay tüserdey bolğanda ğana Jaratqanğa jalbarına bastaytın alañğasar äpendege qattı wqsaymız. Oğan bir ğana mısal keltireyik. Köpten beri «tüyesi twralap, özi mızğıp ketken «Nwrlı Köşimiz» Ukrainadağı swra­pıl separatizm dümpulerinen kenet «oya­nıp ketip», endi ğana, qazağı öte az soltüstik aymaqtar men batısqa häm şığısqa qaray josılmaqşı. Biraq, Elbasınıñ soñğı jıldardağı merzimdik tapsırmalarınıñ der kezinde üşten bi­riniñ ğana orındalğanın eskersek, «aspanğa tımaq  atu»  uaqıtınıñ äli  tım-tım alısta ekendigin de tüsinemiz.

Elbasınıñ memlekettik Tildi meñ­geru­ge qatıstı «on bes jılda ayuğa da til üyretuge boladı ğoy!» türindegi tarihi sarkazmdıq mäteliniñ düniege kelgenine de on jılday uaqıt ötipti. Bäribir, jağ­­daydıñ jaqsarar türi körinbeydi. Esesine, dañğaza nasihatı Qazaqtıñ özin de qatardağı bir diasporağa tübegeyli aynaldırıp jibergendey bolğandığı mektep oquşısına da belgili «Qazaqstan – köpwlttı memleket!» degen jalğan wran kün ötken sayın bwrqanıp baradı. Endi ne istemek kerek?.. Mwndayda özimiz barınşa älpeştep otırğan äri atağı älemge äygili Qazaqstan hal­qı Assambleyası eske tüsedi. Ärine qua­na­sıñ, ol Assambleya mereyiniñ ayasında eli­mizdegi barşa diasporalar öz tarihi otandarındağı qamqorlıqtan birde-bir kem emes jağdayda, öz tilderinde, öz salt-dästürlerimen emin-erkin ömir sürip jatır! Alayda, olar sol Assambleya Şañırağınıñ da Qazaq Şañırağı, Qazaq Tiliniñ Şañırağı ekendigin de; özderiniñ  bügingidey  baquatqa jetu­leriniñ bastı sırı, eñ aldımen, Qazaq halqınıñ keñpeyildiligi men bauırmaldığında ekendigin de mülde wmıtıp ketkenge wq­say­dı. Wmıtpasa, olar Qazaqtıñ bas qayğısına aynalğan Ata Tiliniñ aya­nış­tı tağdırı jolında äldeqaşan-aq attandap şıqpas pa edi? Qauım-qauım ol äleumettiñ onday äleuetti ädi­lettiligi eş bayqalmaydı. Sonda olar Qazaqtı qwr madaqtay berudi qoya twrıp: «oypırm-oy, osı bizdiñ kädimgi adamdıq ar-wyatımız qayda; El İyesi retin­degi keñqoltıq Qazaqtıñ erekşe meyirine degen ağayındıq parızımız qayda; qay-qaysısımızdıñ da tarihi öz Otanımız bola twra, Qazaqstannıñ aldımen Qazaqtıñ Otanı ekendigin moyındamaytındığımız  qalay;  bärinen bwrın, memlekettik Til aldındağı aza­mattıq mindetimiz qayda?»-lap, ne­­ge bir sät oylanbaydı eken dep te küy­zelesiñ. Ol problemalar turalı orıstildi qazaqstandıq BAQ ta äli künge deyin jwmğan auzın aşqan emes. Kerisinşe, qazaq müddesi talqığa tüsken sayın, qaşanda «tırnaq astınan kir izdep», älek-şälegi şığadı da jüredi. Qa­rayıq­şı, memlekettik Til turalı Zañ qa­bıldanğannan beri, mine, şirek ğasır ötipti! Adamnıñ attay eki müşel jası! Osı uaqıt işinde Elbası eskertken «ayudı» poliglotqa aynaldıruğa da bola­tın edi ğoy! Ol eskertpeden de tük önbedi, türli-türli diasporalar işin­degi ambiciya «ayularına» til üyretu azabı qiyamet-qayımnan da qiın bo­lıp şıqtı. Aşığın aytayıq, bwl – Qazaqs­tanğa ğana tän beybastaqtıq! Eger, memlekettik Tildi mensinbey jür­gen­derimiz tağdırdıñ aydauımen arab elderine nemese Batıs Evropağa, tipti, şağın-şağın Baltıq elderine tap bol­sınşı, olar solardıñ tilin ay­nalası bes-altı aydıñ işinde-aq üyre­nip alu­ğa eriksiz mäjbür bolar edi; onda da, onısı­nıñ özi küneltpekke ğana jarar edi! Sonı jaqsı biletin Qazaq ta adam balası ğoy, memlekettik Tilge degen memlekettik  masştabtağı  şirekğasırlıq  ädiletsizdik pen mazaqqa; Qazaq Tili tirligindegi «bir qadam – alğa, eki qadam – artqa» ten­den­ciyasınıñ barğan sayın küşeyip bara jatqandığına künderde-kün Onıñ şıday almauı da; soğan qaray, bolmaşı bir sebepten orasan «ört» şığıp ketui de bek mümkin. Tipti, şıdaydı degenniñ özinde, ol şıdamnıñ bir bes jılğa ğana äzer jetetindigin endi ärkim de tüsinui kerek. Arandatqandıq emes, «psihopatiyalıq arifmetikanıñ» däl sonday ekendigin bayqampaz jwrttıñ bäri biledi: 25 jılğı sabır+5 jılğı tağat=30 jılğı şıdam. YAğni, ıqılas pen peyil bolsa, kez kelgen tildi täp-täuir meñgerudiñ arı ketkende bir-eki jıldan aspaytın qareketiniñ Memlekettik Tilge kelgende baqanday otız jılğa sozılmağına tırp etpey şıdap otırmaqtıq! Qazaq Tiliniñ KSRO kezinde qwrıp kete jazdağanın qosa esepteseñiz, – ğasırğa juıq uaqıtqa tötep bergen qazaqı eren tözim! Qas albastığa da «astapıralla!» degizer swm­dıq! Qazirgi älem jüz jıl twrmaq, bi­­rer künde-aq özgerip ketip jatır! Al, wzaq jıldarğa arnalğan memlekettik til bağdarlamalarınıñ el işinde qi­sapsız teatral'di körinister ğana tuındatatın sayasi scenariylerge öte-möte wqsastığı, ol da janıñdı «kemire» tüsedi. Demek, biz aytıp otırğan «endigi bir bes jılğı tağat» jöninde ökimettik tötenşe qaulınıñ jedel qabıldanuı qajet-aq! Qanday mazmwnda? «Aldağı bes jıldan soñ, Memlekettik Til aldındağı otandıq  mindet är azamattan qatañ talap etiledi!». Ğasırdan ğasırğa ötken qazaqı tözimnen keyingi onday ädiletti talapqa (til üyrenu üşin, bes jıldıñ özi öte köp uaqıt!) bir qarsı şıqsa, barıp twrğan arsızdar men şovinister ğana qarsı şıqpaq. Endi ondaylar qarsı şığadı eken dep qorqaqtap nemese Reseyden de ünemi qaltıray bersek, eşqanday da «qara aspan töndirgendik» emes, özimiz armandap jürgen «2050»-ge taman barşamızdıñ «orıstildi qazaqstandıq wlt» boluğa birjolata bet bwrıp ketuimiz de äbden mümkin. Atalmış «qaulınıñ» kezek küttirmeytin bastı mäsele eken­digi de sodan. Til Zañına arnayı tü­zetu­ler engiziluine de sep bolarlıq onday qaulınıñ sözsiz qabıldanuına äuelde kimderdiñ bastamaşı bolmağı orındı? Ärine, El men Jerdiñ birden-bir zañdı İyesi retindegi Qazaqtan kü­ni büginge deyin eş alalıq körmey, öz tilderinde emin-erkin tirlik etip jat­qan qazaqstandıq diasporalar; Par­la­mentimizde deputattarı qasqayıp otırğan Qazaqstan halqı Assambleyası men «Nwr Otan» partiyası; äne, eñ äueli solardıñ bastamaşı bolmağı orındı. Orındı ğana emes, mindetti!

Qoş, endi, Tilge qatıstı barşa swraqtarınıñ jauabı bir ğana mäniske toğısatın bastı problemağa keleyik. Mısalı, elimizdegi orıs diasporası basım böliginiñ de, barınşa orıstanğandardıñ (olardıñ «nağız orıs» ekendiginiñ mäni­si joğarıda aytıldı) basım böliginiñ de memlekettik Tildi mensinbeui olardıñ boyında bwrınnan qalğan «wlıorıstıq» ambiciyağa ğana baylanıstı ma? Olay bolsa, slavyandıqtardan özge wlt ökilderi basım böliginiñ de resmi qarım-qatınasta tek orıs tilin qoldanatındığınıñ sebebi nede, orıs tiliniñ erekşe statusında ğana ma? Eñ masqarası, orıstildi öz qandastarımızdıñ aytarlıqtay böliginiñ de (ürim-bwtağımen qosa!) şüldirleuden bir tanbaytındığı şe, keşegi qızılorıs patşalığı qasaqana mäjbürlegen «kommunizm tiline» äbden qwldanıp alğandıq qana ma?.. Osınday köptegen swraqtardıñ bäriniñ orıstıq, orıs­tildilik eñ bastı jauabı: «orıs tili – qazaq tilinen artıq til!». Nege? «Sebebi, qazaq – özindik töl jazu-sızuı da, twraqtı atamekeni de bolmağan; teolo­giya­lıq twrğıda «täñir» degen sözden basqa eşteñe bilmegen, yağni, özindik töl dini de, dünietanımı da joq; «şejire» degen şat­paqtarınan özge «tarihı» da joq; änşeyin bir, älemdik örkenietten tısqarı keñistikte mal soñınan salpañdap jüre bergen; keyin, aqpatşalıq-qızılpatşalıq orısqa malay bolğandığınıñ arqasında ğana birdemelerdi üyrenip, jwrt bola bas­ta­ğan jabayı-köşpeli». Mine, qısqa qayır­ğanda, orıs tilin «örkeniet tili» dep biletin «otandastarımızdıñ» Qazaq Eline degen közqarası da, piğılı da şamamen äli künge deyin osınday. «Til = El» qağidatı boyınşa, qazaq tiliniñ «köşpeli nadandardıñ meşel tili» sanalatındığı da sondıqtan. Ol mazaqtı jasırğannan ne payda? Al, orıstar şe? «Oy-hoy, ejelden otırıq­şı orıs halqı keremet qoy, öytkeni,..». On­day şwbırtpa madaqtıñ toq eteri belgili: «Älemde otırıqşı orısqa teñ keler degdar el kemde-kem! Onday eldiñ tili nege bekzat bolmasın!». Onıñ üstine, biliktegilerimizdiñ wdayı sar­nap ba­ğa­tın sayasatınıñ jalpı poşı­mı­nıñ mınanday ekendigi jäne bar: «biz – keşegi köşpeli qazaq eli – bärinen artta qalğan sorlı elmiz; örkeniettilikti ejelgi otırıqşı elderden üyrenuimiz kerek!..». Wdayı daurıqpalanatın sonday-sonday qızıl söz alapatındağı tolqın-tol­qın öz wrpağımızdıñ «örkenietsiz qa­zaq­­tıqtan» äbden qorlanıp, birıñğay orıs­şıldanıp, batısşıldanıp, ağıl­şınşıldanıp bara jatqanına endi nesine tañ qalamız? Ädiletinde, joğarıdağıday tüsinikterdiñ bäri de – aqımaqtıq  payımdar.  Aqiqattıñ  mülde kerisinşe  ekendigi  jöninde biz «Wlttıq  Ys pen «köptildilik» häm wlt­tıq  ideologiya» attı maqalamızda da (QÄ. №№ 47-50. 2012) birtalay söz aytqanbız. Mäselen, öz qaraköz jastarımızğa da «mal bağudı ğana bil­gen» öz wltınan (säykesinşe, öz Ti­linen) göri, tehnikası damığan öz­gelerdiñ (özge tilderdiñ) qasietti körinbegindegi bastı sebep: «ğılımi-tehnikalıq progress – örkeniettiliktiñ bastı sipatı» degen jañsaq payım. Örkeniet ğılımi-tehnikalıq damu emes, – adamdıq kemeldenu. Adamdıq kemeldenu İlimi o bastan-aq, jasampaz Tabiğatpen wdayı birge tınıstağan köşpelilerdiñ İlimi. «Köşpeli men Otırıqşı bolmıstarındağı tabiği qarama-qarsılıq zañdılıqtarı» ğılımı jolında jürgen azamattar onı jaqsı biledi. «Orıs tili – qazaq tilinen artıq til!» degen tüsiniktiñ na­ğız qiyanat ekendigi de sol ğılımnıñ qağidattarı boyınşa döp ayqındalmaq. YAğni, mıñdağanjıldıq tabiği-tarihi faktiler halıqtardıñ  näsili men wltına qaramaydı, aqiqattı ğana aytadı. Tömendegi bes twjırımnıñ orıs pen orıstildilerdi jek köruşilikpen üş qaynasa sorpası qosılmaytındığı da sondıqtan.

«Qazaqta jazu-sızu bolmağan soñ, jal­ğız-aq tabiğattıñ zakonına er­gen; sondıqtan, tili azbağan. Özgeler ta­bi­ğattı zorlap, emlege tañıp, tilin azdırğan» (Ahmet Baytwrsınov. Til tağı­lı­mı. Almatı. «Ana tili», 1992. 396-b.). Osı aksiomanı qısqa da nwsqa tüsindire ke­tsek. Äueli, mwndağı «qazaq» – köşpeli el. Köşpeliniñ bastı wstanımı ejelden – ruhani-parasattılıq damu. Jazu-sızudan tuındaytın ırğın dünieni wlan-ğayır wlı Tüzde ünemi azaptana arlı-berli «arqalap» jüru – Köşpelige mülde tiimsiz şarua. Onıñ jazudı qajetsinbegendigi de sodan. Al, jazudı qoldanbau – jad mıqtılığına kepil. Jad mıqtılığı – til mıqtılığı men til tazalığınıñ kepili. Özgelermen sa­lıstırğanda, küni keşe ğana otırıq­şı­lanğan Qazaq Tiliniñ mıqtılığı da; mıñdağan jıldıq ruhaniyatı basım böliginiñ eşqanday jazusız, sızusız, notasız-aq taza saqtalıp qalğandığı da sol sebepti. Kerisinşe, «tabiğattı zorlap, emlege tañıp, tilin azdırğan özgeler» – materialdıq-tehnikalıq damudı bastı wstanım etken, ejelden jazu-sızuı bar otırıqşı jwrttar. Solardıñ biri – orıs. Demek, til ğılı­mı boyınşa, orıs tili – «azğan» til. Bwl – birinşi twjırım. Al, mänisi «jazu­ğa sengen – jañılşaq, oquğa sengen – wmıtşaq» (dwrısı: «jazuğa sengen – wmıtşaq, oquğa sengen – jañılşaq») na­qılımen anıqtalatın jadsızdıq qasiretin oylay bastasaq, tarih pen dünietanımnıñ wmıtıluınan (sonıñ kesirinen jalğan tarih qwrastıru men jalğan dünietanım qalıptastırudan) bastalatın talay-talay opasız dünieler köz aldıñızğa keledi. Jadqa senbey, jazuğa sengen otırıqşı jwrttardıñ bäri derlik sonday taqsıretke tap bol­ğandar. Sondağı, jadsızdanuğa se­bep­ker bastı bir zwlmattı bılayşa mantıqtamaq jön: otırıqşılardıñ mıñdağan jıldar boyı basqınşılıq piğıldan bir aynımay, özara wdayı keskilesuleri kesirinen, olardıñ jadqa senbey, jazu-sızuğa sengendegi ruhani barşa qwndılıqtarı da ünemi joyılıp ketip, ol qwndılıqtarğa jetik äulie-abızdarı da wdayı qırılıp qalıp otıradı. Sonday zobalañdardı basınan talay ötkergen  otırıqşı  orıs  ta,  logika boyınşa, «tarihı men dünietanımı jalğandanğan jadsız  halıq» sipatında. Bwl – ekinşi twjırım. Orıstıñ tipti bertingi öz eldik atauın da wmıtıp qalğandığı sondıqtan: Irıs – Arıs («Orıs») – Rus' (Ross) – Rus(skiy). Wlt­tıñ olayşa «skiy» ataluınıñ özi de öreskel. Ärine, orıstağıday swrapıl bolmasa da, jadsızdanu qwbılısı Qazaqqa da tän.

Orıstıñ «jadsızdığı men tiliniñ az­ğandığına» mıñ san dälel keltiruge boladı. Biz  ädettegidey bir ğana mısalmen şekteleyik. Mäselen, «Til = El» aqiqatına oray, el bolmısın qaşan da Til ayqındap twradı. «Til» degen sözdiñ ayırıqşa qasterli sanalatındığı da sodan. Endeşe, basqanı bılay qoya twrıp, orıs bauırımızdıñ «Til» degen mändegi eñ ayaulı «YAzık» sözin bağamdap köreyikşi. Aldımen, «Yazık» türinde boluı tiis osı «YAzık» sözin «yazıçnik (yazık–niki) – «stepnyak»» payımı
[O.Süleymenov. «Az i YA». str. 497.] negizinde saralauğa äste bolmaytındığın es­ke­reyik. Sebebi, «Yazıq» (Til.,) pen «Yazıq» (ravnina, «step'») – omonim sözder.

Orıs tüsinigindegi «Yazık» (Til.,) söziniñ mağınaları qazaqtıñ «Til» degen söziniñ etistiktik mäninen özge ma­ğınalarımen tolıq säykes keledi. Alayda, köp mağınalı «yaz» (jaz; künäli bol;.,) sözinen örkendeytin «Yazık» (Ja­zıq») sözi qazaq tilinde «kinä», «kü­nä», «qılmıs» degen mağınalardı da bil­diredi. Solardıñ bärin biriktire qa­ras­tırğandarğa «Yazıq» (YAzık) yaki «Jazıq» Söziniñ «kinäli-künäli Til» degen jwmbaq  mäni ayqındalmaq. Onıñ mänisin «adam Tilinen j a z a d ı , siır – müyizinen» dep bastalatın köptegen ma­qal-mätelder wğındırmaq. Soğan oray, tö­mendegi ğılımi  b e s  faktige mwqiyat den qoyalıq.

Bağzı babalarımız kemel tüzgen B e s­ t a n ı m (Adamtanu, Tabiğattanu, Kün­­tanu, Ğarıştanu, Täñirtanu) İlimi boyınşa, «Estiñ on eki müşesiniñ biri – Til». Ol turalı biz «Wlttıq Ys pen «köptildilik» häm  wlttıq ideologiya» attı maqalamızda bayan etkenbiz. Al, Tildiñ könedegi köptegen ataularınıñ biri – köpmağınalı «Öt» (qılşılda, ötkir Til.,) Sözi. Etistiktik mänis ja­ğı­nan da: Til (ötkirdiñ jüzimen es.,) = Öt (qılşılda.,). Demek, «EStiñ on eki müşesiniñ biri – ÖT». «Azğan» jwrt­tar («azğan» tilder) sözderiniñ de, dünie­tanımdarınıñ da «azbaqtığına» say, osındağı «ES» pen «ÖT» Sözderiniñ de «i+IS(us)», «i+UD»+a» türinde büline tirlik etpegi zañdı. YAğni, b i r i n ş i d e n, bülingi «i+IS+us»-tıñ taza nwsqası – bastı mänderi «ötkir Ruh», «ötkir Sana» degendi bildiretin köpmağınalı «ES» Sözi. E k i n ş i d e n, bülingi «i+UD»+a»-nıñ taza nwsqası – «ötkir Til» degendi bildiretin köne «ÖT» Sözi.
Ü ş i n ş i d e n, «Estiñ on eki müşesiniñ biri – Öt (Til)» naqılı. «Basqa päle – Tilden» mäteli boyınşa, «Estiñ on eki müşesiniñ päleli biri «Öt (Til)» qağidasına aynalatın ol naqıldıñ hristiandıq jalğan türi – «Iisustıñ on eki şäkirtiniñ satqın biri – Iuda» tüsinigi. T ö r t i n ş i d e n, «Öt («Iuda»-Til) aynalasındağı otız (eki) tis» wğımınıñ hristiandıq  jalğan türi «Iudanıñ otız sölkebayı».
B e s i n ş i d e n, bağzı «Öt (Til) – Es Qaruı» naqılınıñ hristiandıq jalğan türi – «i+Ud+a Is Kari+(o)t» (evr. «Iuda – muj iz Kariota»). Al, Til Estiñ «qaruı» ğana emes, «qwralı» bolıp ta tabıladı.

Mıñdağan jıldıq dogmatizmnen sanası äbden «sarsıp» ketkender ğana moyındamaytın osı bes däleldiñ özi-aq hristiandıqtıñ ideyalıq birtwtas jüyesin talqandap jiberetindigin täptiştep jatudıñ özi artıq. Äne, Qazaq Tili (Dünietanımı) arqılı qarastırğanda, «Yazıq» (greşnıy YAzık) pen «Öt» («Iuda»-YAzık) sözderiniñ astarınan «azğan» til («azğan» dünie­ta­nım) kesirinen öreskel bwzılğan,  könedegi sonday kemel tanım qağidaları qayıra jaynap-jaynap şığa keledi! Alayda, ädilin aytu kerek, orıs bauırımız «Ya­zıq» (YAzık) söziniñ «kinäli-künäli Til» degen bağzı mağınasınan beyhabar bolsa da, Til «dwşpandığın» jaqsı biledi: «YAzık moy – vrag moy».

«Yazıq» («YAzık») öte kieli köne söz. Onıñ köpmağınalı «Yaz» (Jaz) tübirinen bastap, bär mağınasın Söz­ta­nım men Bestanım arqılı twtastıra zerdeley bilgenderge, bir sipatı Jaz­mış bolıp ta tabılatın Tildiñ äri jasampaz, äri joyımpaz bolmısı ha­qın­dağı q a z a q ı köne koncepciya anıq­taladı. Til («Iuda») jasampazdığı jönindegi bağzı kemel tanım jüyesiniñ apokriftik «Iuda İnjilinen» anıq bayqalatındığı da sodan. Öytkeni, Til men adamdı öltiruge de, ölgen adamdı qayta tiriltuge de boladı. Soñğısı Qa­zaq  Dünietanımında «Dem salu» (Jan salu) dep ataladı.

Sonımen, «jañaösiettik» birtwtas doktrina jüyesin «ES» («Iisus») pen «ÖT» («Iuda») terminderiniñ özi-aq joq­qa şığaratındığı aytıldı. Ol ol ma, mwqım dinderdiñ jalğandığı da Qazaqtıñ asıl Tili men kemel Dünie­ta­nımı arqılı däl solayşa twtas äşkerelenedi! Erteñderi bükil adasqaq älemdi de oylandırmay qoymaytın mwnday alaböten mälimdeme eşqanday ğılım-bilimsiz, zerttep-zerdeleusiz, jay­dan-jay aytıla salmaydı. Onday aqiqat talay jılğı azaptı eñbektiñ arqasında ğana aşıladı. «Wlttıq Ys pen «köptildilik» häm wlttıq  ideologiya» attı maqalamızda biz ol jöninde de biraz äñgime örbitkenbiz. YAğni, atal­mış hristiandıq ta, onıñ işinde pra­voslavie de – bizdiñ arğı köşpeli babalarımızdıñ kemel dünietanımı (Bestanımı) negizinde qalıptasqan  mif. Bwl – üşinşi twjırım.

Bestanım boyınşa: Täñir – Qwdıret Ruh (Qwdıret Qoş Ege). Adam – «Qwdıret Ruhqa tartıp tuğan» Kişi Ruh. Al, Ruh ataulınıñ bastı bir sipatı – jasampaz da joyımpaz Til. Qwdıretti Qwday da külli şeksizdikti «qaripsiz, dauıssız Söz» (Abay), yağni, «Til» arqılı ja­ra­­tuda. Sol sebepti, Ruh kul'tiniñ Til kul'ti bolıp tabılatındığı da; ejel­gi sol Til kul'tiniñ, orıs qol­da­nı­sında «Til» degendi bildiretin «Yazıq» (YAzık) sözi negizinde, orısşa «yazı­çestvo» ataluı da zañdılıq. Bi­raq, bir özi twtas bir koncepciyağa ie köp mağınalı sol köne «Yazıq» («YAzık») termini men odan tuındağan «yazıçestvo», «yazıçnik» sözderiniñ tüpki bestanımdıq mänisteriniñ wmıtılıp, orıs sanasında jağımsız sipat aluı – orıs­tıñ «jadsızdanğandığınan», tiliniñ «azğandığınan» häm şoqın­ğandığınan.

Qalay desek te, äñgime barısında bayan­­dalğan jağdayattardan «Wlttıq Ys...» attı bwrınğı maqalamızda
A.Ayzahmetov eñbeginen («Kolıbel' carey çeloveçestva») keltirilgen twjı­rımnıñ da aqiqat ekendigi «tayğa tañ­ba basqanday» anıq körinedi. YAğni, älem­dik barşa köne o t ı r ı q ş ı jwrt­tar­dıñ da Tüp Tegi bo­lıp tabılatın ıqılımdağı bir pro­toeldiñ  Ata Tili men Dünietanımın san mıñdağan jıldar boyı, mänisi «a ğ ı n­ s u aram bolmaydı» naqılı boyınşa anıqtalatın R u h a n i A ğ ı n türindegi özi­­niñ  k ö ş p e l i  ömir  süru  saltı (KÖSS) ar­qasında özinşe körkem damıtıp, kösem saqtap qalğan birden-bir eldiñ Qazaq (Qas Saq) Eli ekendigine endi kümändanuğa bolmaydı. Qazaqtıñ «El-Eldiñ Tübi – bir (Er-Erdiñ tilegi – bir)» naqılı da äuelgi sol protoeldi meñzeydi. Demek, Qazaq Tili – tüpki  t u m a  T i l ke­y­pin­degi öte köne asıl Til. San tarmaq slavyandıq tilderdiñ bastı biri retindegi orıs tiliniñ eñ jas tuındı til ekendiginiñ Qazaq Tili men Dünietanımı arqılı bek ayqındalatındığı da sodan. Talay jıl­ğı zerttep-zerdeleu barısında, biz oğan da anıq köz jetkizip otırmız. Bwl – törtinşi twjırım. Mısalı, özimiz taldağan «Yazıq» (YAzık) Sözi de – orıstıñ arğı babalarınıñ tuındı til tüzbey twrğan zamandarındağı t u m a t i l d i k sansız taza Sözderiniñ biri. «Tür­ki­zm» ya basqa «izm»-der sanatına qosuğa bolmaytın onday kul'ttik sipattağı köne Sözderdiñ qatarı ädette «Qwday», «As­pan», «Jer», «Patşa», «El», «Äke», «Şeşe», t.s.s. eñ qasietti Sözderden bas­ta­ladı. Är halıqtağı onday kul'ttik  köne Sözderdiñ özge halıq (ya özge halıqtar) tilinen jappay enui de mümkin emes. En­deşe, biz orıs tiliniñ sonday töl Sözder qatarındağı eñ bastı, eñ qasterli, bir q ı r ı q Sözin bajaylap köreyikşi:
1. Gospod'. 2. Bog (Boh). 3. Nebo. 4. Zvezda. 5. Solnce. 6. Luç. 7. Luna. 8. Zemlya. 9. Dajd. 10. Svarog. 11. Perun. 12. Utro. 13. Veçer. 14. Ogon'. 15. Voda. 16. Golova (glava). 17. Mısl'. 18. Vera. 19. Nrav (norov). 20. Lyub(ov'). 21. Otçe. 22. Mat'. 23. Muj. 24. Jena. 25. Sın. 26. Narod. 27. Strana. 28. Gosudar'. 29. Car'. 30. Jrec. 31. Gost'. 32. Vest'. 33. Prestol. 34. Korona. 35. Kolıbel'. 36. Koster. 37. Kostroma. 38. YArila. 39. Strela. 40. Pokoy.

Orıstıñ osı töl Sözderiniñ bayırğı taza tüpnwsqaları säykesinşe mınaday: 1. Qoş Bit. 2. Baq. 3. Ön. 4. Jau-Ös. 5. Jalınşı. 6. Al Ös. 7. Al Ön. 8. Jam Wl. 9. Şaş. 10. Jarıq. 11. Mar Ön. 12. Atar. 13. Öşer. 14. Aq Ön. 15. Öt. 16. Al. 17. Mwş Wl. 18. Ür. 19. Wnar. 20. Leb. 21. Otşı. 22. Bit. 23. Mwş. 24. Jan. 25. Ös-Ön. 26. Öner. 27. Ösir-Ön. 28. Qoş Jar. 29. Jar. 30. Jarşı. 31. Qoş. 32. Es. 33. Irıs Wl. 34. Jar-Ön. 35. Kül Wl. 36. Qoş Ira. 37. Qoş Ira-Wmay. 38. Jar Wl. 39. Ösir Wl. 40. Baqıy.

Özderiniñ t u m a t i l d i k  wlan-ğayır keñ­i­s­tiginen bölinbey, yağni, tuındı til tüzbey twrğandağı bağzı babalarınıñ kul'ttik bwl tüpnwsqa Sözderinen de; qwpiya sırı mıñdağan jıldıq tarihı bar Qazaq Tili arqılı ğana aşılatın bwlardağı ejelgi s ö z t a n ı m d ı q  häm b e s t a n ı m d ı q  ğılımdardan da orıs halqı mülde habarsız. Soğan bir mısal retinde osındağı «Jam Wl (Yam Wl) – Zemlya» transformaciyasın  qarastırayıq. Köne «Yam Wl» Sözi – Kün men Kün İyesiniñ atamzamandağı w l d ı q ipostasınıñ  köptegen ataularınıñ biri. YAğni, Kün (kädimgi Künniñ «Ortañğı Kün» ekendigi «Wlttıq Ys»...» maqalasında aytılğan) kul'tine oray, bwrınğı bir zamandarda Kün de, Künniñ Ruh-Qwdayı da, Ol Qwdaydıñ «Jerdegi elşi-patşa»-ökili de, onday patşalıqtıñ täñirlik özge atributtarı da «Yam Wl» atalğan. Til tirligindegi «Y~J qwbılı arqılı, «Yam Wl» atauı «Jam Wl» (Jamwl) türine özgerip, «M+b» simbiozı kesirinen, «Jam+b+wl» keypine enedi. Qazaq tü­si­ni­ginde, «Jam(b)wl – tau basındağı qamal-meken». Kul'ttik ol tüsinik bağzı babalarımızdıñ  körkemtanımdıq mına wğımınan: «JALĞAN-DÜNIE – «ğalamat biik Tau», KÜN – sol «Taudıñ» basındağı jwmaq meken». Bwdan, Künniñ «Jamwl» (Jam Wl) atauına oray, «Jamwl (Kün) – jwmaq meken» wğımı payda boladı. Bi­raq, slavyan tüsiniginde «Jamwl» (Kün) termini, öziniñ «jwmaq  meken» degen anıqtamasına oray, «Jer» degen mändegi «Zemlya» keypine enedi: «Yam Wl – Jamwl – Zamwl – Zemıl – Zemıla – Zemlya». Al, «Yamwl»-dıñ «Y~G» qwbılı arqılı tüziletin «Gamwl» (metatezalıq türi: «Gwmal») ülgisiniñ «Gymal(ay)» türi men bülingi «Jam+b Wl» ülgisiniñ «Şam+b Al+a» türinen buddizmdik «Şambala+Gimalay» ertegisiniñ de tüp törkini anıqtalmaq. «Kün + «Tau»-Älem» kul'ti negizinde qalıptasqan on­day sansız ataulardıñ biri: «Yarıq + «Tau»-Jalğan» (Kün; Kün Qwdayı + Bw  Dünie). Onıñ  da hristiandıq ötirik ülgisi: dağıstandıq «Georgiy + «Jalğan» tau». YAğni, köpmağınalı «Yar» sözinen tuındağan «Yarıq» (svetozarnıy; Solnce) termini «parazit» «g» dıbısı kesirinen bılayşa bülinedi: «Yarıq – Yorıq – gYorg – Georg(iy)». Orıstıñ jauıngerlik ruhınıñ da simvolına aynalğan «jeñimpaz Georgiy» jayı osı. Qalğan otız toğızın da däl osılayşa taldauğa bolatın (biraq, onı maqala kölemi kötermeydi) joğarıdağı tüpnwsqa qırıq Sözdiñ ärqaysısınan orıstıñ köptegen tuındı sözderi jäne örbip şığadı. Mısalı, ondağı «Al Ös» (Alös) Söziniñ bir özinen tuındağan sansız orıs sözderin dwrıs tanıp-bilip, sanamalap şığudıñ özi de oñay şarua emes. YAğni, slavyandıq tilder de, sol sekildi, älemdik özge tildik toptar da – tuma Tilden tara­ğan t u ı n d ı t i l d e r. Sonda bılay: öz­de­ri­niñ äu-bastağı birtildi, küntekti orasan-zor protoelinen «Künniñ  tolqın-tolqın nwrı» sipatında zamanalar boyı şartarapqa lek-lek aua köşken top-top tuıs jwrttar bir-birinen wzaq uaqıt bo­yı oqşaulanadı; sonıñ kesirinen, til­deri meylinşe jwtañdanadı; sol jw­tañ-jwtañ qorlar negizinde, «Söz Sözden tuadı, söylemese qaydan tuadı» ämbebap zañdılığı boyınşa, ärqaysısınıñ örteñde qaulap ösken öleñ-şöptey özindik tuındı söz baylığı qalıptasadı. Mı­sa­lı, köp mağınalı «andro giniyalıq» BİT Sözinen orıs ağayındardıñ bud', budi, bıt', bıt, pyata, beda, pod, pyat', t.t. sözderi taramdalıp şığadı. Mwndağı BİT«pyat'» tüziliminiñ bestanımdıq ğılımınan da orıs ağayın dım bilmeydi. Ondayda aytılatın «bilmes» sözin de olar «balbes» türinde qoldanuda.

Teginde, tuındı tilder «qwbılğı» jäne «bülingi» bolıp ekige bölinedi. Orıs tili – «bülingiler» qatarında. Bwl – besinşi twjırım. Bülingi tuındı tildiñ bastı belgisi – äuelgi tuma Til sözderiniñ mağınalıq jağınan da, dıbıstıq qwrılım jağınan da barınşa bülinui. Olardan taralğan tuındıtildik barşa sözderdiñ de sonday «bülingi» sipatta boluı zañdılıq. Osı aytılğandarğa da bir dälel. Mısalı, joğarıdağı «Qoş Jar», «Irıs Wl», «Es» Sözderin alayıq. Bwl terminder orıs tilinde bülingi «Gos+u Dar'» (gosudar'), «p+Res+t Ol» (prestol), «v+Es+t'» (vest') sözderine aynaladı. Mwndağı «u», «p», «t», «v» dıbıstarı – Sözdi büldiretin «parazit» dıbıstar. Tildegi onday «parazit» dıbıstarğa, eñ aldımen, otırıqşı tirlik etu saltı (OTES) kinäli. Onı tüsindirudiñ özi wzaq äñgime, pälsapalıq bastı bir sipatın ğana beynelep aytayıq. Otırıqşınıñ tili – «bir jerden qozğalmaytın qara kub-tas» (otırıqşılıq simvolı). Uaqıt ötken sayın, ol «müktenedi», «özegine qwrt tüsedi», «astında qırıqayaqtar payda boladı», t.s.s. Sondağı «mük», «qwrt», «qırıqayaq» t.t. – «parazit» dıbıstar. Köşpeliniñ tili – «domalay öñdelumen bolatın  aq şar-tas» (köşpelilik simvolı). Onday tilde «parazit» dıbıstardıñ bolmauı da sondıqtan. Biraq, qaşan da ädilin aytu kerek, qazaq tilinde, köp bolmasa da, bülingi sözder kezdesedi. Onıñ da sebebi – otırıqşılıq. Öytkeni, negizgi alapat böligi KÖSS-ti wstanğan bayırğı babalarımızdıñ şağın böligi wdayı OTES-ti wstanğan. Sondağı köşpelilik – «erkek  İye» keypinde bolsa, «otırıqşılıq» sol köşpelilikke bağına ü y l e s k e n «wrğaşı Kiye» sügi­re­tin­de. Orıs jazmışındağı «üylesim» kerisinşe – «qatıgez Qalanıñ Dalağa üstemdigi» türinde.

Bülingi tuındı tilderdegi köptegen erekşelikterdiñ biri – Sözdiñ (sözderdiñ) tübirsizdenui. Ol da orıs tiline tän. Bwl – altınşı twjırım. Mısalı, joğarıdağı Al Ös (alös) luç, Al Ön (alön) Luna (lun+a), Wnar – norov (nor+ov), Arıs – Rus', t.s.s. Tumatildik sözderdiñ tuındı tilderde olayşa tübirsizdene tirlik etuge köşui – tuındıtildik jwrttardıñ «tek­sizdenuiniñ» de işaratı. Ol da – ta­bi­ği faktor. Biraq, ondağı köptegen öki­nişterdiñ bastısı: tuındıtildik jwrt­tardıñ äuelgi bir Tekten örbitindigin özderiniñ bilmeui, bile qalsa, – qasarısa moyındamauı, tumatektilerge degen beysanalıq öşpendiligi.

Äñgimeni qorıta kelgende aytarımız: bir zamandarda özinen tarağan bülingi tuındı tilge bügingi küni tuma Til täueldi bolıp otır. Öz Otanında! Paradoks? Desek te, «orıs tili – qazaq tilinen artıq til!» dep jürgenderdiñ aptığın basuğa biz keltirgen bes dälel men altı twjırımnıñ özi-aq jetip jatır. Endi solar sekildi özge de sansız mısaldardıñ barlığınıñ koncepciyalıq bütkil köne qağidaların barınşa jan-jaqtı, tübegeyli taldap-däleldep qana qoymay, olardı qayırlı Qazaq pen Onıñ qa­sietti Tilin mensinbey jürgen otandas qalıñ Qaranıñ (onıñ işinde, äsirese, orıstar pen orıstildilerdiñ) sanasına jaqsılap ornıqtıra biluimiz qajet. Tek sonda ğana Qazaq Tili şın mänisinde memlekettik Tilge aynaladı; tek sonda ğana qazaqstandıqtardıñ eşqanday din de, sayasat ta eşuaqıtta biriktire almaytın aluan müddeleri bir tilek arnasında toğısatın boladı! Al, Qazaq Tiliniñ (dünietanımınıñ) qwpiyalı qazınasın qazaqstandıq Qaranıñ sanasına ornıqtıru – älemet uaqıttı talap etetin eresen şarua. Ol şaruanı ädettegidey ırğatıla jürip bastaymız degenşe, elimizdegi bügingi «jalpaqşeşey» til sayasatı jağdaydı tipten kürdelendirip jibereri haq. Joğarıda söz bolğan «qau­lınıñ» kezek küttirmeytin asa mañız­dılığı da sonda. Ökinişke qaray, eli­miz­degi är diaspora özin «kädimgidey bir wltpın!» dep biledi; ärqaysısı – özinşe bir «Men»! Düniedegi barlıq elder de – däl sonday, äsireözimşil pendelik bir-bir «Men»! Wdayı «Men! Men!» dep menmensine örekpigen solardıñ barlığına  añı­raya  qarap  otırğanıñızda, äulie Şahkerimniñ «Adam nemene?» öleñindegi «Biz!» deytwğın bir eldi taba almaysıñ!» degen küyinişti sözi oyğa orala ketedi. Alay­da, örkökirek «Men»-derge tolı osı­nau jabayı da qatıgez älemde «Biz!» deytwğın jalğız märt El bar. Ol El – «moy dom – moya krepost'!» desip, jolauşı ekeş jolauşını da üylerine jolatpauğa tırısatın sarañ otırıqşılarday emes; keñ-baytaq Dalasına tartıp tuğandıqtan, tolıp jatqan wlt ökilderiniñ barlığın «üy işi – tolğan jansıñ, bir-biriñe meyman jansıñ!» degen asqan keñpeyildilikpen, meymandostıqpen, meyirimmen bauırına basa, erekşe eljirep otırğan; Tili de asıl, Dünietanımı da kemel Qazaq Eli! Ol sol diasporalardıñ barşasına «BİZ!» dep, ünemi emirengen üstine emirene tüsedi! «BİZ! BİZ! BİZ!..». Endi sol, periştelik ğajap bauırmaldıqqa «qazaqstandıq wlttar» sanatına kirip ülgergen anau älgi jalğız assiriyalıq tarapınan bolsa da, taza qazaq tilinde «SİZ!» degen bir jauap Söz bir küni sañq-q etip aytıla ketse ğoy, şirkin!.. Deysiñ...

Tınıştıqbek Äbdikäkimwlı

Semey.
29. 04. 2014.

"Qazaq ädebieti" gazeti

0 pikir