Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 3661 0 pikir 24 Aqpan, 2010 sağat 06:31

«Kapustin YAr». Resey sınaq jasaudı äli künge toqtatqan joq

Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin adamzat balası jañadan joyqın qaru oylap taptı. 1945 jılı Japoniyanıñ Hirosima-Nagasaki qalalarına amerikandıqtar atom qaruın sınağan sätten bastap, büginge deyin jer betinde 2,5 mıñnan astam yadrolıq jarılıstar bolğan eken. Osılardıñ törtten biri, yağni, 630-dan astamı qazaqtıñ jerinde jarılğan. Seleui tögilip, bäyşeşegi jayqalğan, nuına qaz qonıp, aqqu wşqan qwnarlı öñir - sınaq alañına aynaldı.
Mwnday joyqın sınaqqa dalanıñ jügirgen añı, wşqan qwsı da wrındı. Eñ ülken qasiret - bwl dalanı ğasırlar boyı mekendep kele jatqan qazaq balasına medlaboratoriyalardağı swr qoyandar siyaqtı tiridey täjiribe sınağı jasaldı.

Ekinşi düniejüzilik soğıstan keyin adamzat balası jañadan joyqın qaru oylap taptı. 1945 jılı Japoniyanıñ Hirosima-Nagasaki qalalarına amerikandıqtar atom qaruın sınağan sätten bastap, büginge deyin jer betinde 2,5 mıñnan astam yadrolıq jarılıstar bolğan eken. Osılardıñ törtten biri, yağni, 630-dan astamı qazaqtıñ jerinde jarılğan. Seleui tögilip, bäyşeşegi jayqalğan, nuına qaz qonıp, aqqu wşqan qwnarlı öñir - sınaq alañına aynaldı.
Mwnday joyqın sınaqqa dalanıñ jügirgen añı, wşqan qwsı da wrındı. Eñ ülken qasiret - bwl dalanı ğasırlar boyı mekendep kele jatqan qazaq balasına medlaboratoriyalardağı swr qoyandar siyaqtı tiridey täjiribe sınağı jasaldı.

Wltımız üşin asa qaterli dünie 1940-şı jıldardan bastap qazaq dalasınıñ 34 jerine atom, sutegi qaruların sınaqtan ötkizetin ärtürli poligondar ornattı. Bwlardıñ bäri tek qana qazaqtar qalıñ qonıstanğan ölkelerge arnayı qondırılğan.
Atağı jer jüzin üreylendirgen Semey jerindegi atom sınaq poligonın bılay qoyğanda 1950 jıldarı  Batıs Qazaqstan men Atırau oblıstarınıñ aumağında  äskeri-tehnikalıq «Azğır» atom poligon jüyesi qwrıldı. Soñınan üreyli «Kapustin YAr» poligonına aynaldı. Osığan baylanıstı Orda audanı taratıldı. Halqı küşpen jer audarıldı.
1957-1962 jıldarı «Kapustin YAr» äskeri poligonında  quatı 983,4 k/t teñ, biiktigi 300 şaqırımğa jeteqabıl   11 äue jarılısı boldı. Osı äuedegi aşıq jarılıstardıñ quatı 1945 jılı Japoniyanıñ Hirosima qalasına tastağan atom bombasınan 65 ese zor bolğan.
1966-1979 jıldar araalığında«Azğır» poligonında 160-1500 metr  tereñdikte 17 jerastı  yadrolıq jarılısı jüzege astı. 1966 jılı 22 naurız küni 500 twrğını bar  «Azğır» auılınıñ däl irgesine 1,5 şaqırım qaşıqqa äkelip atom qaruın sınap, beyşara halıqqa täjiribe jasadı.
Qısqası, joğarıdağı poligondarda qoldan basqarılatın 25 mıñ raketa jarılıp,177 türli äskeri tehnika sınaqtan ötken. Osınau täjiribelerden keyin är jerde şaşılıp qalğan 700 tonna äskeri-tehnika qaldıqtarı soñğı jıldarğa  deyin dalada aşıq-şaşıq jattı. Sonıñ saldarınan  su men topıraqqa  qorğasın,    mıs, mırış, kadmiy siyaqtı  ziyandı metaldardıñ  qospası jayıldı. Radiaciyadan qorğau jäne ekologiya  institutınıñ zertteuine qarağanda: bwl jerdiñ topırağı men suında qorğasın - 80 mıñ, mıs - 8 mıñ, mırış - 270 mıñ ese  köp ekendigi  anıqtaldı.
Bügingi tañda  poligonğa jaqın ornalasqan audandarda 1600-dey kemtar bala  esepte twradı. 3700 adam  mügedektigi turalı järdemaqı aladı. «Azğır» poligonı mañında twratın twrğındardıñ dennsauulığı oblıstıñ özge audandarımen salıstırğanda  2-3 ese tömen. Öytkeni, bwl poligonnıñ saldarınan payda bolğan ulı zattıñ mölşeri 10 millionnan astam  kyuridi qwrap otır.
Batıs Qazaqstan oblısınıñ 1500 gektar jeri äli künge deyin «Kapustin YAr» poligonınıñ qaramağında. Resey äli künge sınaq jasaudı toqtatqan joq. Kün sayın dürsildegen alapat jarılıstardı jergilikti halıq estip otıradı.
Joğarıda atap ötkenimizdey «Kapustin YAr» poligonın ornatu üşin Keñes Odağı kezinde Orda audanı taratılıp, halqın küşpen jer audardı. Bwl äli aytılıp, jazılmay kele jatqan zor näubettiñ biri.

Atalğan  oqiğanıñ ortasında bolıp, jer audarılğan azamattardıñ biri - tanımal aqın, şeber audarmaşı Qayrat Jwmağaliev ağamızdıñ äñgimesine qwlaq türelik endi:

- Qayreke, ataqtı «Kapustin YAr» poligonı ornaytın bolıp, Narınnıñ boyın jaylağan jwrttı jer audarğanda siz işinde boldıñız. Osı oqiğa jaylı aytıp berseñiz?
- Orda audanınıñ «Azğır» deytin auılındağı mektep-internattıñ 8-şi klasında oqıp jürgem. Kenet sabaqtı toqtatıp bizdi 100 şaqırım jerde ornalasqan özimizdiñ auıl Ayğırqwmğa alıp keldi. Bwl 1952-şi jıl bolatın. Auılğa kelsek adamdar: «bizdi Şımkent jaqqa köşiredi eken», dep dürligip jür. «Şımkentte qorğasın zauıtı bar saqamızğa qorğasın qwyıp oynaytın boldıq», dep balalar quanıp älek. Olar aldında qanday tağdırdıñ kütip twrğanın qaydan bilsin.
Sodan bir tünde köşirdi. Dünie astan-kesten, ne bolıp, ne qoyıp jatqanın eşkim bilmeydi. Jan-jaqtan jinalğan äkim-qaralar dik-dik etedi. Jarıtıp jauap ta bermeydi. Barlığımızdı «Sudabekr» deytin äskeri maşinağa tiep alıp temirjolğa qaray alıp jöneldi.
- Qanşa adam jer audarılğanı turalı naqtı derek bar ma?
- Basqasın bilmeymin, tek bizdiñ kolhozda 250-ge tarta otbası bar edi. Audan köleminde osınday ülkendi-kişili 52 eldi-meken bar dep oyla. Sonda qanşa adam boladı. İştey eseptep körgin. Audandı tügin qoymay tarattı. Qazaq topırağındağı twñğış mektep osı audanda aşılğan. Ötken ğasır basındağı wlt ziyalılarınıñ betke wstar qaymaqtarı osında oqıp, bilim alğan nağız qazınalı meken edi. Onıñ sırtında twñğış bank men baspahananıñ tağanı da osında qalanğan. Onı az deseñiz, alğaş ret europalıq standartpen emdeytin medkurstar aşılğan...
Ordadağı mektepte oqığan qazaqtar arasınan ataqtı ğalım-ağartuşı Mwhamed-Salıq Babajanov, Peterbor universitetiniñ şığıs tilderi, zañ, matematika fakul'tetterin bitirgen - Baqtıgerey Qwlmanov, Sälimgerey Jantörin, ağayındı Batırqayır, Äbdilkärim Niyazovtar, Qazan, Saratov universitetteriniñ medicina fakul'tetin bitirgen Mäjit Şombalov, Mahmwt Şoltırov, Batırğali Jüsipqalievtar şığıptı. Bwlardan basqa äskeri generaldar şıqtı. Sonıñ biri - Ğwbaydolla Jäñgirov patşa zamanında ministr därejesine köterilip, Reseydiñ Dumasına saylauğa tüsken qazaq deputattarına qarjılay kömek körsetti.
Bwlardan keyingi Ordada oqığan qazaqtar tolıqtay Alaş qayratkerleri atandı. Bılayşa aytqanda, HİH ğasırda Batıs öñirde twtastay qazaqtıñ wltşıl-ziyalı tobı qalıptastı. Däl osı qazaqtıñ ruhaniyatı qaynap şığıp jatqan jerge äkelip poligon ornattı. Qazaq: «Şöptiñ özi jer tañdap ösedi» deydi emes pe. Sol siyaqtı elimizdiñ ekinşi qiırı - Abay-Şäkärim-Mwhtarlar tuğan närli topıraqqa aparıp tağı bir alapat poligon ornattı. Osılay wlttıñ ruhı qaynap-pisip, tülep-jetilip jatqan topıraqtı tamırına deyin qwrttı...
- Sonımen sizderdi sıpırıp-siırıp temirjolğa qaray ala jöneldi...
- Wlarday şulap ketip baramız... Küni büginge deyin köz aldımda - eldiñ bäri eñirep-jılap, itter wlıp, tüye bozdap, siır möñirep swmdıq boldı. Tuğan topırağınan eriksiz ketip bara jatqanın mal ekeş, mal da biledi eken. Körşi üydiñ sarı iñgeni bozdağanda onıñ dauısın estigen jwrttıñ töbe qwyqası şımırladı. Jäudiregen qos janarınan saulağan jas jelkildegen şudasın juıp ketti. Anam jarıqtıq zar jılağan aruanağa qarap twrıp:
Köşkende qwm Narındı qiya almadım,
Köl qılıp köz jasımdı tıya almadım,
Esimdi köpke deyin jiya almadım,
Üstine qara jerdiñ sıya almadım, - dep köris saldı.
Ülkender jağı: «Bwl jerden jeti jwrt köşip edi, segizinşi bolıp biz köşip bara jatırmız», dep köşken elge basu aytumen boldı.
- Üy-jay, mal-mülikteriñizdi ne istediñizder?
- Ol kezde qaybir jetisken jihaz bar deysiñ. Onı-mwnı düniemizdi aldıq. Üy-jay sol küyi qaldı. Qoldağı maldarımızdı jiıp-terip basqa audandarğa aydap ketti.
- Üy-jay men maldıñ ornına ötemaqı berdi me?
- Är otbasınıñ basşısına 1000 rubl', qalğan jan basına 250 rubl' aqşa berdi. Bäri osınıñ işinde...
Sodan bizdi topırlatıp «Sayqın» degen stansağa alıp keldi. Osı jerge kelgen soñ mal tasuğa arnalğan qızıl ağaş vagondarğa tiedi. Vogandarda tereze joq. «Adamdarğa obal-au» dep esirkep jürgen jan balası bolsayşı. Aqırıp-zekirip, käduilgi mal aydağanday zirkildeydi...  Şımkentke deyin tura 17 kün jürdik. Jolda kez kelgen ötkizu punktterine toqtaymız. Qaşan qozğalamız, qayda baramız ol jağı beymälim. Irğatılıp kelip poyız toqtağanda japa-tarmağay tüse qalıp, samauır jağıp, şay qaynatıp işemiz. Keyde şay qaynağanşa poyız jürip ketip, ıstıq sudı jerge töge salıp, äreñ ilinemiz. Qozğalğan poyızğa asığıs otıram dep jürip, bir adam temir döñgelekke basılıp qaza taptı.
Vagonnıñ işindegi ıstıq mi qaynatadı. Toqtağan stanciyalardan bir şelek suıq su äkelip, qabırğalarğa şaşqanda özinen-özi qaynap, bulanıp wşıp ketedi. Qazir oylasam, tamızdıñ şiliñgir ıstığında eldi köşire me eken, ädeyi istelgen qastandıq siyaqtı.

- Sonımen sizderdi qayda äkeldi?
- Ol kezdegi ataumen Şımkent oblısı, Jetisay audanınıñ «Tel'man» deytin kolhozına alıp keldi. Jañadan qwrılıp jatqan şaruaşılıq eken. Bizden bwrın Jambıl jaqtan adamdar köşip kelipti. Maqta ösirumen aynalısadı...
Kelgen künniñ erteñinde dalanıñ tasbaqasın teruge şıqtıq. Sebebi, maqta däni alğaş ösip şıqqanda, qıltiğan jasıl japırağın tasbaqa jwlıp jep qoyatın körinedi. Bükil dalanıñ tasbaqasın jiıp-terip örtep jiberdik. Ärbir tasbaqa üşin bizge bes tiın aqşa töleydi.
- Kolhoz köşip kelgenderge baspana berdi me?
- Qaydağı baspana, anam ekeuimiz bwrın köşip kelgen bir qazaqtıñ «vremyankasın» jaldadıq. Eñ ülken qasiretti aytayın: sizge ötirik, mağan şın, jañadan köşip kelgen elden künine tört-bes adam ölip twrdı.
- Nelikten olay boldı?
- Öytkeni, biz qoñırjay klimatta, jer astı ılğalınan süzilip şıqqan qwdıqtıñ suın işip üyrengenbiz. Mwnda kelip eriksiz arıqtıñ suın iştik. Osıdan iş auru payda bolıp, äsirese balalar qınaday qırıldı. Köp keşikpey batıstan köşip kelgen eldiñ 65 payızı qırılıp qaldı. Teñ jartısınan astamı.
Ölimniñ köptigi sonşalıq adamdar bir-birine köñil aytudan qaladı eken. Şirkin, osınıñ bärin kezinde ayta almadım. Bwl wzaq äñgime, qarağım!
Zañ qattı eşkimdi sebepsiz jwmıstan bosatpaydı, şirkin-ay ölikterdi jerleudiñ özi sın boldı ğoy. Ölik köp, jerleytin adam joq. Qanday qasiret edi! Osılay bizdiñ arqamızda auıldıñ şetinde aynalası at şaptırım qorım-zirat payda boldı. Zirattıñ ülkeygeni sonşalıq bilmeytin adam onı «jañadan ornağan ülken auıl eken» dep qalatınday därejege jetti. Öytkeni, qabirdiñ qasındağı bizdiñ kolhoz közge körinbey qaldı.
Osılay şırağım, Oñtüstikke kelgen ordalıqtar bwl öñirde bwrın-soñdı bolmağan asa qısqa uaqıtta ülken zirat ornatıp berdik.
- Qaşıp-pısıp köşkender boldı ma?
- Tağı bir swmdıqtı aytayın: bizdiñ bärimizde pasport joq, qwjatımızdı jinap alğan, adam sanatında emespiz. Tölqwjat joq qayda baramız. Birli-jarım qaşıp ketkender boldı. Sodan añdu qoydı. Öz közimmen kördim 15 balası bar bir äulet 15-in birdey jerge berip, eri men äyeli ğana tiri qaldı. Osı kisilerdiñ sondağı zarlağanı äli küni qwlağımnan ketpeydi.
Qaşqandardıñ özi malın qorasına baylap, otın jağıp qoyıp, eşkimge bildirmey aylı tünde soqa bastarın alıp, ketip jattı.
- Qaşqan adamdar qayda barıp panaladı eken. Tuğan jerine qaytıp barğandarı boldı ma?
- Bolğanda qanday. Joğarıdağı adamdar anda-mwnda jan saqtap jürip, jiırma jıldan keyin 1972 jılı Orda audanı «Bökey Orda» bolıp qayta aşılğanda elge barıptı. Rahmetolla Egizbaev deytin audannıñ birinşi hatşısı boldı. Bwrın Jänibek audanında birinşi hatşı bolğan eken. Jañadan aşılğan audanğa swranıp kelip, külli Qazaqstan jerine şaşılıp ketken ordalıqtardı jinadı.
Tuğan jerdiñ qwdireti bölek-au, sonau Öskemende, Taldıqorğan jaqta mansaptı jwmıs istep jürgen bökeylikter bärin tastap köşip kelip, qara jwmıs istep-aq künderin kördi.

QARA HALIQ AQ QANDI
Kün kirpigin qaqqanda taqır Dala köringen,
Qalağa da sol Taqır qorqınıştı ölimnen.
Qasqır da joq ol jaqta,
Arqar da joq - qwrığan.
Tek,
Itteri miyaulap,
Mısıqtarı wlığan.
Jer tösine sol jaqta Atom sına qaqqan-dı,
Mekendeytin halqı da qara halıq aq qandı,
Jaratqanğa sengendey, özderi tım añğal-aq,
Mal baqqan bop jüredi mañday teri sorğalap.
Ömir köşi - bayağı ötken jıldar twsında,
Soñğı arşanıñ qanı bar semser - säske
wşında...
Endi ol jaqqa beykünä qws ta qanat qaqpağan,
Al, äuede sözder köp birin-biri maqtağan.
Kün kirpigin japqanda, kübirleydi sol Dala
Ne deydi eken, bilseñder aytsañdarşı,
joldar-au!..

Tınıştıqbek ÄBDİKÄKİMWLI

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


«Namıs.kz» jurnalınan alındı.
Jurnal 10 mıñ taralımmen Astana qalasında jarıq kördi. Bağıtı  ağartuşılıq. Aqıldastar alqasınıñ törağası  Bekbolat Tileuhan. Bas redaktorı   Beken Qayratwlı.

0 pikir