Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1438 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2009 sağat 06:17

Ğabbas Qabışwlı. Almatı qalasınıñ äkimi A. S. ESİMOV mırzağa AŞIQ HAT

Qwrmetti Ahmetjan SMAĞWLWLI!

Büginde köbimiz jamandap jürgen keñes ökimetinde kimnen bolsın kelgen hatqa on künnen keşiktirmey jauap qaytaru degen tärtip-zañ bar edi. Eñbekşilerdiñ hattarımen jwmıs isteu talabına oray qattı qadağalanıp otıratın. Qazirde ol tärtip joq. Auıl äkiminen bastap prezidentke deyin joldanğan hattar jauapsız qala beredi. Bir emes, birneşe ret jazsa da. «Öziniñ qolına timedi-au...» dep tınadı hat ieleri. Solay boluı äbden mümkin, mısalı, Siz äkimdikke tek hat oqıp otıru üşin tağayındalğan joqsız, qalanıñ barşa işki-sırtqı şaruasın jarastıruğa jiberildiñiz. Al sol jwmıstardıñ qay-qaysısı da qala twrğındarımen baylanıs tığız bolğanda, pikirlesip otıru jüyeli jürgizilgende ğana oñ şeşimin tabadı dep oylaymın. Twrğındardıñ basşılarğa talap-tilegi negizinen hat arqılı jetedi. Ol hattarda Sizdiñ tikeley aralasuıñız qajet mäseleler bolatını sözsiz, demek, olar Sizge mindetti türde jetuge tiis, kömekşileriñizdiñ nemese äkimdiktiñ bölim bastıqtarınıñ biri oqıp, «anau ğoy, mınau ğoymen» özinen keyingilerge sırğıta salmauı kerek.

Sırğıtqıştardıñ sırına qanıq bolğan soñ, öz kezimizdegi «on künnen keşiktirmeudi» maldanıp, Sizge köpşilik qwrmetteytin «Jas qazaq üni» gazetimiz arqılı biraz tilek aytudı jön kördim.

Qwrmetti Ahmetjan SMAĞWLWLI!

Büginde köbimiz jamandap jürgen keñes ökimetinde kimnen bolsın kelgen hatqa on künnen keşiktirmey jauap qaytaru degen tärtip-zañ bar edi. Eñbekşilerdiñ hattarımen jwmıs isteu talabına oray qattı qadağalanıp otıratın. Qazirde ol tärtip joq. Auıl äkiminen bastap prezidentke deyin joldanğan hattar jauapsız qala beredi. Bir emes, birneşe ret jazsa da. «Öziniñ qolına timedi-au...» dep tınadı hat ieleri. Solay boluı äbden mümkin, mısalı, Siz äkimdikke tek hat oqıp otıru üşin tağayındalğan joqsız, qalanıñ barşa işki-sırtqı şaruasın jarastıruğa jiberildiñiz. Al sol jwmıstardıñ qay-qaysısı da qala twrğındarımen baylanıs tığız bolğanda, pikirlesip otıru jüyeli jürgizilgende ğana oñ şeşimin tabadı dep oylaymın. Twrğındardıñ basşılarğa talap-tilegi negizinen hat arqılı jetedi. Ol hattarda Sizdiñ tikeley aralasuıñız qajet mäseleler bolatını sözsiz, demek, olar Sizge mindetti türde jetuge tiis, kömekşileriñizdiñ nemese äkimdiktiñ bölim bastıqtarınıñ biri oqıp, «anau ğoy, mınau ğoymen» özinen keyingilerge sırğıta salmauı kerek.

Sırğıtqıştardıñ sırına qanıq bolğan soñ, öz kezimizdegi «on künnen keşiktirmeudi» maldanıp, Sizge köpşilik qwrmetteytin «Jas qazaq üni» gazetimiz arqılı biraz tilek aytudı jön kördim.

1.«Şañıraq» mäselesi. «Lenin desek, partiya degenimiz...» dep jattap öskenimizdey, «Şañıraq» desek, Almatınıñ aynalasın «zañsız» qonıs etken qazaq auıldarı köz aldımızğa kele qaladı. Ol auıldardıñ alğaşqı otauı qaladağı jwmısşı jastar jataqhanalarınan enşi alıp şıqqan edi.

Sol enşini birinşi bolıp bergen adamnıñ - qalalıq keñestiñ atqaru komitetiniñ töra¬ğası Zamanbek Qalabaywlı Nwrqadilevtiñ: «Men kelgende, 1985-jılı, Almatıda tirkelgen twrğındardıñ 12 payızı ğana qazaq eken» degeni esimde. Oydan şığarğan joq, resmi aqparatqa süyenip ayttı. Qalayşa? 12 cifrı bir millionnan astam halqı bar qaladağı qazaqtardıñ jalpı sanın körsetken payız emes, zañdı tirkeuden ötkizilip, twraqtı almatılıq boluı zañdastırılğan qazaqtardıñ sandıq payızı edi. Basqa qazaqtar «uaqıtşa twruğa tiis» boldı. «Mölşerli uaqıtıñ bitken soñ, qayda ketseñ - onda ket!». Özi tuıp-ösken jerde, öz respublikasınıñ astanası Almatıda «uaqıtşa» ğana twruğa tiis ol basqa qazaqtar kimder edi? Olar joğarı oqu orındarımızğa auıldarımızdan jıl sayın jüzdep, mıñdap keletin, biraq köbi orıs tiliniñ teperişine tap bolıp, ısırılıp qala beretin qaraközderimiz edi. Bilimge qwştarlığı küştiler kelesi jılı bağın tağı sınauğa bel baylap, auılğa qaytpay, astananıñ zauıt-fabrikterine, kombinattarına uaqıtşa jwmısqa ornalasıp, jataqhanasına uaqıtşa tirkelip, keşki bos uaqıttarında dayındıq kurstarında oqıdı. Törağa tizginin qolına alğan Zamanbek bwl tirlikti zerttetken de, jastardıñ jwmıstı alañsız isteulerine, ömir zañdılığına oray twrmıs qwrularına jağday jasau üşin jataqhanalardağı «uaqıtşa tirkeu» zañsızdıq dep, «twraqta tirkeu» turalı qaulı qabıldağan jäne ol özgerisiniñ dwrıstığın tabandap däleldegen. Sol äreketin äñgimelegende: «Söytip, zañsızdıqtı zañsızdıqpen zañ¬dılıqqa aynaldırdım» dep jı¬miyatın. Zamanbektiñ sol «zañsızdığı» nätijesinde aynalası üş-tört jılda Almatını twraqtı meken etuge qwqı bar qazaq sanı 40 payız boldı! Halıqqa, erteñgi wrpaqqa qamqorlıq osınday bolsa kerek-ti!

Jataqhanada twrıp üylenip, basına bas qosıla bastağan jastardıñ da jağdayı Zamanbekti qattı oylantqan. Üy bolğan jastarğa äke-şeşeleri, tuıstarı keledi, al barar, jatar jeri joq, jataqhanada wylığadı. Onı da retteu kerektigin oylastırğan törağa qalanıñ künbatıs şetinen biraz jer bölip, otbasılı jas jwmısşılardıñ jekemenşik üy salıp aluların zañdastıra şeşim şığarğan. Sol oñdı bastama Almatınıñ keyingi törağa-äkimderi, äsirese V. Hrapunovtıñ kezinde kökparğa aynaldı. «Şañıraq», «Äygerim», «Baqay» auıldarı twrğındarın aşıntqan dau-damayğa baylanıstı tekserulerde qonıstanuşılarğa «uçastok bölu» jöninde jalğan qwjattar berilgeni aşıldı (qalay «berilgenin» kim bilsin!). Biraq tiisti zañ orındarı ol pısıqaylardı izdegen joq, aldanğan jwrttı bassaldı. Aqırı nemen tınğanın, Ahmetjan Smağwlwlı, öziñiz jaqsı bilesiz: ket-kettiñ astında qalğan auılğa policeyler kündiz de, tünde de şabuıl jasap, sap-sau üyler bul'dozermen bwzılıp, eñkeygen käri men eñbektegen säbi dalada qaldı. Kisi ölimi boldı. Ol ölimge sebepşi bolğan aytaqşıl şeneunikter jazalanbadı, auılın, otbasın qorğauğa mäjbür bolğan jwrt ayıptalıp, bwrın da biliktiñ «işine jaqpay» jürgen azulı aqın Aron Atabek bastağan Azamattar, kinäları däleldenbese de, wzaq merzimge sottalıp, türmege qamaldı.

Siz kelgen bette «zañsız» ornağan auıldardıñ aqtalatını, olar jaña Alatau audanına qaratılıp, baspanaları zañdastırılatını turalı jılı lebiz estidik. Älbette, quandıq. Qazaqtı öz jerine sıyğızbay jelkelep quu siyaqtı swmdıq tıyılatın künge jettik destik. Alayda, soñğı kezde dau-damay qayta şığa bastadı. Bayağı «ket te ket!». Jüykesi tozıp titıqtağan jandar: «Üyimdi bwzğannıñ qolında ölemin!» dep otır. Bwl ne? Qazaqtıñ baspanası tağı da bwzıluı, tağı da ölim, tağı da türme kerek pe? Kimge? Kimderge?

Keybir şeneunikter aytadı: - Ol auıldar gaz qwbırları töselgen jerlerge ornadı, olardı köşirmey bolmaydı! - deydi. Tipti solay bolğan künniñ özinde gaz qwbırların nege köşirmeske? Öytuge jwmsalatın şığın nendey qwbır barın bilmey baspana salğan ondağan mıñ qazaqtıñ köz jasınan qımbat pa? Zañnıñ jiligin şağıp, mayın işip jürgen basşılar Almatınıñ işi-sırtındağı alma baqtarın qwrtıp, ornınan oyına kelgen qwrılıstı salıp, Medeu men Şımbwlaqtıñ tabiğatın toz-toz etip jürgenderge nege nazar audarmaydı, ol ozbırlıqtar qaşanğa deyin «aytasıñ da qoyasıñ» boladı?

2. Qala köşelerine erterekte kimderdiñ atı qoyılğanın qarap otırsaq, ne qazaqqa, ne Qazaqstanğa eşbir qatısı bolmağan keñestik ülken şeneunikterdiñ, tipti beymağlwm äldekimderdiñ familiyaların köremiz. Äkim V. Hrapunovtıñ twsında şığarılğan «Almatı köşeleri» delingen suretti kitapqa köz jügirtken şığarsız, yağni mısal keltiruim qajet bolmas.

Almatınıñ, Astananıñ da kelisti bir köşesine atı qoyıluı kerek bir twlğa bar. Ol - jazuşı Aleksandr Aleksandroviç Fadeev. Reseydiñ şovinist Soljenicındı tu etuşi keybir «bilgişteri» marqwm Fadeevti (onı ğana ma?!) «jazuşı emes, stalinşil belsendi!» dep betaldı ğaybattap jür, al anığında ol repressiya kezinde qalamgerlerdi şaması kelgeninşe qorğap otırğan. Odaqtas respublikalardağı wlt jazuşılarına jasağan jan-jaqtı qamqorlığı öz aldına. Bizge qatıstısı - ädebietimizdiñ eki alıbı Mwhtar Äuezov pen Ğabit Müsirepovti «halıq jauların» izdep alaswrğan albastılardan qorğap qalğan¬dığı. Mwhañ student-şäkirti Änuar Älimjanovtiñ wyımdastıruımen 1953-jılı köktemde Mäskeuge jasırın attandırıp jiberildi. Ol oqiğa jayında Mwhañnıñ: - Men üşin basın baltanıñ astına tosqan Änuardiñ azamattığına ölsem topırağım razı! Eger ol qaşıp ketudiñ aluan türli aylasın tappasa, men qazir Mäskeudiñ mınanday törinde emes, Almatıdağı türmelerdiñ bireuiniñ tübinde otıratın edim, - degeni bar. Aqiqat söz. A.Fadeevtiñ odaqtıq, respublikalıq partiya basşılarına Mwhañdı jazıqsız qudalaudı toqtatu turalı hat jazıp, qimas dosın qaşan jağday tüzelgenşe bir jıldan asa Mäskeude wstap, Memlekettik universitetke jwmısqa ornalastırıp, aman saqtap qalğanı haqında men naqtı aqparlı hikaya jazdım. Al A. Fadeevtiñ Ğabeñe qanday jaqsılıq jasağanı qalamger-ğalım Toqtar Beyisqwlovtıñ «Ğabit Müsirepov qalay aman qaldı?» dep atalğan ädebi-tarihi zertteu eñbeginde («Jantalas ömir» jinağı) tiyanaqtı jazılğan.

Demek, Ahmetjan Smağwlwlı, qalanıñ körnekti jaña köşeleriniñ birine A. A.Fadeevtiñ atın qoyıp, oñtaylı twsına ne üşin qoyılğanı aytılğan eskertkiş taqta ornatu jön boladı emes pe?

3. «Limitı», zaproşennıe rukovoditelyami regional'nıh partorganizaciy i utverjdennıe PB (politbyuro, - Ğ. Q.). Region - Kazahskaya SSR. Rasstrel - 2346. Vısılka - 4403... Ejov (ili ego pomoşiki) svel voedino dannıe o nameçaemıh massovıh repressiyah, poluçennıe uje praktiçeski iz vseh regionov stranı. I, neskol'ko skorrektirovav, sdelal ih rukovodstvom k deystviyu mestnıh upravleniy vverennogo emu NKVD... Kazahskaya SSR. Rasstrel - 2500. Vısılka - 5000.

Bwl - tarihşı YU. N. Jukovtıñ «Inoy Stalin» degen kitabınan alındı (Mäskeu, «Vagrius» baspası, 2007 g.).

L. Mirzoyan qol qoyğan swrauda jazalanuı kerek «halıq jauınıñ» sanı 6749 bolsa, ol 7500 bolıp üstep bekitip berilgen.

Kitapta odan keyin mınaday derek bar:

«13 iyulya (1937-jılğı, - Ğ. Q.) pervıy sekretar' CK KP(b) Kazahstana L. I. Mirzoyan napravil v Moskvu na imya Stalina şifrotelegrammu sleduyuşego soderjaniya: «Vo vremya s'ezda kompartii Kazahstana kandidatura predsedatelya Kazahskogo CIK tov. Kulumbetova posle dlitel'nogo obsujdeniya na plenume s'ezda taynım golosovaniem bıla provalena. Osnovnım motivom otvoda i provala bıl fakt perehoda v 1919 g. tov. Kulumbetova s orujiem v rukah na storonu vraga. Za poslednie dva mesyaca posle s'ezda ryad arestovannıh uçastnikov kontrrevolyucionnoy rıskulovskoy i nurmakovskoy organizacii pokazıvayut na Kulumbetova kak na odnogo iz aktivnıh uçastnikov etoy nacional-faşistskoy organizacii...»

Mwnday «tüsinikten» soñ «wltşıl-faşisterge» aman qalu qayda...

1937-1938 jıldardağı zobalañda bizdiñ ziyalılar qauımındağı biraz ağalarımız ekilenip şığıp, ejelden jaqsı tanıs-bilis joldastarına şoqpar ala wmtılıp, «halıq jauların äşkereleu» nauqanın qızdırıp, auızdarına kelgen kesapat sözdi ayttı, qolınan kelgen jamandıqtı jasadı. Keşegi dos-joldasın jau, faşist etip qaraladı. Sonday soyqan kezinde Säbit Mwqanov Mirzoyanğa eki ret hat jazıp, uşığıp bara jatqan swmdıqtı toqtatuğa küş saludı swraptı, biraq ne auızşa, ne jazbaşa jauap ala almaptı.

Mirzoyan Qazaqstandı 1933-1938 jıldarı basqardı. «Mırzajan» atanıptı. Ne üşin? Kelgen bette halıqqa, qazaqtıñ wlttıq mädenietine biraz jaqsılıq jasağanı üşin şığar. Al sol halıqtıñ asıl perzentteri, sol wlttıq mädeniettiñ tarlandarı naq Mirzoyannıñ twsında qırıp-joyıldı emes pe?! Ol, mısalı, tek qalamgerlerimizdi aytqanda: Säken, İliyas, Beyimbet, Mwhtar, Säbit ağalarımızben qarım-qatınasta boldı, kimniñ kim ekenin jaqsı bildi. Olardıñ halıq aldındağı qadir-qasietterin körip jürdi. Endeşe, aldıñğı üş arısımızdı nege attırıp jiberdi? Mäskeuden olardı da atap-tüstep körsetken tizim tüsken joq edi ğoy?!. Meniñşe, Mirzoyan da «biriñ ölip, biriñ qal!» sayasattı wstandı. Onıñ «Mırzajan» dep ataluı da sol sayasatqa jetik bolğandığınan. Qayran qazekem malın qırğan Goloşekindi qarğap-siledi, al malına tiispey, tilin emizip, qayratkerlerin qırğan Mirzoyandı äli künge «Mırzajan» deydi. Al tüsinip kör.

Demek, Ahmetjan Smağwlwlı, Almatı köşesinen Mirzoyannıñ atın öşiru jön bolmaq.

4. Qala şeginde ärtürli eskertkiş ornatılıp jatır. Estuimizşe, qala qarjısına emes, qaltalı ağayındardıñ esebinen körinedi. Jauırın, asıq, jilik deysiñ be, alapes jılqı men tüye deysiñ be, eñ körnekti jerimiz Köktöbede äldekimderdi beynelegen topmüsin deysiñ be... neşe türli bar. Onıñ esesine arıdan: Aldar köse men Qojanasır, Jirenşe şeşen men Tazşa bala beyneleri nege joq? Beriden: Qajımwqan, Ämire, Baluan Şolaq, Qwrmanğazı, Küläş, Şara, Serke... nege eskerilmeydi? Qazaqtıñ wlttıq nışanı - dombıra nege wmıt qaldı? Konservatoriya ğimaratı aldında Dombıra-eskertkiş nege twrmasqa? Qaltalı ağayındar igi is josparın qala basşılarımen keñespes pe, kelispes pe? Sonday-aq, Jibek jolı köşesiniñ Abılay han dañğılı men Furmanov köşesi aralığındağı alañşanı «Arbat» dep atau, Mäskeudegi Arbattıñ köşirmesi kimge kerek boldı. Ol aralıqtı, meniñşe, «Suretşiler alañı» deu dwrıs boladı, sebebi qala ğana emes, oblıs suretşileri sol jerdi jaña tuındıların körsetetin, satatın orınğa aynaldırdı. Öte dwrıs!

5. Qwrmetti Ahmetjan Smağwlwlı, Sizge aytar jäne bir tilegim bar. Mwnı qala twrğındarınıñ atınan ayttım desem, kinäli bola qoymaspın, öytkeni köpten estip jürmin. Päteraqı töleminiñ esep-şotında «Mülik salığı - Nalog na imuşestvo» bar ekenin biletin şığarsız. Ol ne eken desek, päterimizdiñ irgetası (fundamenti) twrğan aumaq (uçastok) eken. Ol üşin jılda pälen mıñ teñge tölep jürmiz. Bwl qay qisın? Qaydan, qaşan şıqqan zañ? Ülkeymeytin de, kişireymeytin de, eşqayda köşpeytin de aumaq üşin jıl sayın aqı töleu, mısalı, sausağımızdağı neke saqinamız üşin onı satqan dükenge jılda qwnın tölep twru emes pe?

Osımen tämäm.

Sizge tek jaqsılıq tileymin jäne, älbette, jaqsı jauabıñızdı kütemin.

"Jas qazaq üni" gazeti №43-44   20.11-27.11.2009 j.

 

0 pikir