Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1620 0 pikir 1 Jeltoqsan, 2009 sağat 06:01

Älimğazı Däulethan. Mwhtarhan Orazbaydıñ 15 ötirigi (1-bölim)

Ädette, jalğan tarih jazğan adam­dı, jalğan aqşa jasağan qıl­mıs­ker retinde jazalau kerek degendi jii aytamız. Al, eli­miz täuelsizdik alğannan ber­gi 20 jılğa tayau uaqıt işin­de qoğamdıq ğılımdar sala­­­sın­da, äsirese tarih pen ädebiet sala­­sında jañbırdan key­in qaulap şıqqan sañırau­qwlaq­­tay qaptağan tom-tom kes­ek kitaptar men wzaq sonar maqa­la­­lardıñ dwrıs-bwrısın sa­rap­­tap, baylaulı söz aytar öki­let­­­ti memlekettik mekemeniñ joq­­tığınan, äri atağınan at ürketin akademikter men dok­tor­­­­lardıñ ünsiz beytarap­tığı­­nan orayşıl ospadarlar tım er­­kinsip, tarihi sanası endi ğa­na qalıptasa bastağan jas wrpaq­tı äbden şatastırıp jiberdi.

Sonday jügen-noqtasız ket­ken­derdiñ biri - ötken ğasırdıñ 80-jıldarı Qıtaydan Türkiyağa kel­ip, 90-jıldardıñ basında Qazaq­­stanğa kelgen Mwhtarhan Oraz­­bay degen «oqımıstı» edi. Biraq, bügingi söz ol turalı emes. Oqırmandar nazarına ws­­ın­­­bağımız, Mwhtarhannıñ Qı­tay aqını Li Baydan qa­zaq - Dulat aqını jasamaq bol­ıp, qadirli aqsaqaldarımız Ömir­­­bek Baygeldi men Şer­han Mwrtaza, filologiya ğılım­dar­­ı­nıñ doktorı Sauıtbek Ab­drah­­manov arqılı bükil qa­zaq halqın, qazaq memleke­tin wyatqa qaldırıp otırğan ala­­­yaq­­­tığı­­­na qatıstı aran­da­­tuşı ötirikteri men jalğan audarma­ların äşkerelu bolmaq.

Ädette, jalğan tarih jazğan adam­dı, jalğan aqşa jasağan qıl­mıs­ker retinde jazalau kerek degendi jii aytamız. Al, eli­miz täuelsizdik alğannan ber­gi 20 jılğa tayau uaqıt işin­de qoğamdıq ğılımdar sala­­­sın­da, äsirese tarih pen ädebiet sala­­sında jañbırdan key­in qaulap şıqqan sañırau­qwlaq­­tay qaptağan tom-tom kes­ek kitaptar men wzaq sonar maqa­la­­lardıñ dwrıs-bwrısın sa­rap­­tap, baylaulı söz aytar öki­let­­­ti memlekettik mekemeniñ joq­­tığınan, äri atağınan at ürketin akademikter men dok­tor­­­­lardıñ ünsiz beytarap­tığı­­nan orayşıl ospadarlar tım er­­kinsip, tarihi sanası endi ğa­na qalıptasa bastağan jas wrpaq­tı äbden şatastırıp jiberdi.

Sonday jügen-noqtasız ket­ken­derdiñ biri - ötken ğasırdıñ 80-jıldarı Qıtaydan Türkiyağa kel­ip, 90-jıldardıñ basında Qazaq­­stanğa kelgen Mwhtarhan Oraz­­bay degen «oqımıstı» edi. Biraq, bügingi söz ol turalı emes. Oqırmandar nazarına ws­­ın­­­bağımız, Mwhtarhannıñ Qı­tay aqını Li Baydan qa­zaq - Dulat aqını jasamaq bol­ıp, qadirli aqsaqaldarımız Ömir­­­bek Baygeldi men Şer­han Mwrtaza, filologiya ğılım­dar­­ı­nıñ doktorı Sauıtbek Ab­drah­­manov arqılı bükil qa­zaq halqın, qazaq memleke­tin wyatqa qaldırıp otırğan ala­­­yaq­­­tığı­­­na qatıstı aran­da­­tuşı ötirikteri men jalğan audarma­ların äşkerelu bolmaq.

Biz, osığan deyin üstimizdegi jıldıñ 1-qazanında «Qazaq­stan» attı gazet betinde «Tarih­tıñ tüyinin sizşe tarqatu künä, senator Ömirbek Baygeldige aş­ıq hat» jariyalap, jañılıs bas­­­qan qadamdarına sın aytqan edik.

Al, sol gazettiñ 15-qazandağı sanında «Qıtay aqını Li Bay şınında qay jerde tuğan?» degen kölemdi zertteu maqala jariyaladıq. Ol maqalalarda negizinen Li Bay, Li Tay Bay atalğan aqınnıñ tüp-twqiyanınan qayıratın ata şejiresi men qıtay jazba derekteri jäne qıtay libaytanuşılarınıñ 1000 jıldan beri jazğan-sızğandarınan dälel keltire otırıp, onıñ eşbir talassız şäk-şübäsiz qıtay azamatı ekendigin, tek, onıñ tuğan jeri turalı är türli boljal pikirler bar ekenin aytıp, tüyindi qorıtındı taldauımızdı jasağan bolatınbız. Uäjge, qisındı sözge toqtağan qazaq ekenimiz ras bolsa, meniñ qarsı pikirlesterim turalıqqa toqtar, aldamşığa arandap qalğanın keş te bolsa tüsiner dep ümittenemin. Äytse de, ol eki maqalamda Mwhtarhan Orazbaydıñ tarihqa, ğılımğa mülde jat, jımısqı ayla täsilmen, bolmağandı boldırıp, jazba derekterdi qasaqana bwrmalap qıtay tilin bilmeytin qazaqstandıqtardı qalay adastırıp, arandatqan faktilerine arnayı toqtalmağan edim. Bwl rette Mwhtarhannıñ añqau elge aramza moldalıq jasap, Tazşa balaşa oydan qwrastırğan «40 ötiriginiñ» bastı-bastılarına arnap, ol şatastırğan tarih tüyinin tarqatuğa septigim tie me dep qolıma qalam aldım.

1-ötirik Qıtay Li Baydan Elibay, Li Tay Baydan Eldibay, onıñ äkesi Li Kı­dan Alqa bi, arğı atası Li Guy men, Li Haudan Dulat baba jasap şığaru üşin oylap tabılğan ğılımğa, tarihqa jat aran­­datudan bastau aladı. Sondıqtan al­­da söz bolar Mwhtarhannıñ «qırıq ötiriginiñ» arqauına aynalğan osı ötirik­tiñ qır-sırın aşa otırıp zertteuimizdi jal­­ğas­­­tıramız.

Bes mıñ jıldıq jazba tarihı bar Qıtaydı aytpağanda, dünie jüzinde ömir sürip jatqan qay wlt, qay wlıstıñ atı-jöni men ata-anasınıñ nıspısın basqa tilge audarıp, tarih, şejire jazğanın körgen, bilgen adam bar ma, özi?.. Ökinişke qalay bizdiñ keudemsoq, şala sauattı tarihşı-şejireşisımaqtarımız talaydan beri jer-su ataularınan, ru-wlıs attarımen jeke ataulardan özine kerekti qazaqşa mağına izdep, onı özderinşe tapqansıp, jañalıq aşqansıp elirip keledi.

Ğılımğa, tarihqa qinattan, şatastıru­dan basqa bereri joq osınday teris ağım­ğa toqtau salar uaqıt jetti, ağayın!

Qıtay jazba tarihına eñ ertede tüs­ken, äri eñ köp taralğan bayırğı fami­­liya­­lar­dıñ biri, tipti Qıtay tarihı­na öş­pes­tey iz qaldırğan äygili patşalar men uäzirler, äsker basıları men elşiler, aqın-jazuşılar men öner adamdarına at-familiya bolıp «Li äuleti» atanğan milliondağan Lilerdiñ işinen üş-tört Lidi böle-jara qazaqşalap alıp «ja­ña­­lıq» aşpaq bolu barıp twrğan so­­ra­qılıq, qazaq halqın aqımaq etu­­den basqa eş närse emes ekenin basa aytqı­mız keledi.

Osı arada Mwhtarhannan mınaday sw­raq­tarğa jauap alğımız keledi.

1) Li Bay degen qıtaylıq adam atınıñ ata­uınıñ aldıñğı Li sıñarın qanday til­­dik zañdılıqqa süyenip «El, Eldi, Eli» degen qazaq sözine aynaldırdıñ? «Li» men «El» arasında qanday da bir ­ma­­ğı­na­­lıq nemese ündestik üylesim bar ma?

2) Li Baydı - Elibay, Li Tay Baydı - Eldi­bay dep qazaqşalağanda süyengen erejeñ boyınşa Li Baydıñ äkesi Li Kını «Eli Bi» bolmay, nelikten ol «Alqa bi» bolıp türlenip ketti? Li Baydıñ auzına «Men Dulat babanıñ toğızınşı wrpağımın» dep söz salğanda, Li Baydıñ arğı ataları bolğan Li Guañ men Li Haudıñ «Li» familiyasına kelgende «El»-diñ tüsip qalatını qalay? Li Baydıñ qarındası «Li Yo YUan» qalayşa «Eli Tolğanay «bolmay», «Tolğanay» bolıp qazaqşalandı eken? Al, «Li Bay» dağı Bay söziniñ mağınasında qazaq tilindegi «bay, manap» sözine wqsastıq degen mülde joq närse. «Aq, jarıq, anıq» degenderdi bildiretin sın esim. Biraq Mwhtarhanğa keregi ol emes, tek qazaqtıñ «bay, manabı» ğana kerek bolğandıqtan «El + i +Bay» nemese «El-di-Bai» dep öte şığu kerek bolğan. Li Bayğa qatıstı «Li» äuletine özi qalağan qosımşalar men söz tudıruşı jwrnaqtardı tirkep «Alqa bi, Tolğanay, Dulat baba» t.b. jasay beru Mwhtarhanğa ne twradı, täyiri?! Äyt­ken­­men, qart tarih, jazba derek kim körin­gen­­niñ qolındağı oyınşıqqa ayna­la alma­­sa kerek.

Sonday moynı qatañ, diti berik tari­hi jazba derektiñ biri, äri biregeyi artı­na milliondağan wrpaq qaldırğan qıtay­dıñ Li attı ösken, öngen, tekti äuleti bo­la­tın. Sondıqtan da Qıtayğa keñinen tanı­mal Jañ San Li Sı - pälenşe, tügen­şe, bäri, jwrttıñ bäri, ekiniñ biri egiz­­diñ sıñarı, el, jwrt t.b. mağınada qol­danılatın mäteldegi «Li» sözi eñ köp, eñ äygili degendi bildirip twr.     Endeşe, qıtaylar mıñdağan jıldıq ata şejiresi bar «Li» äuletin HHİ ğasırda jolbike Mwh­tarhanğa barımtalatıp qoyıp qarap otı­ra qoymas.

Oqırmandarımızğa tüsinikti bolu üşin öt­ken­­de jariyalanğan maqalamızdağı Li Bay­dıñ ata şejiresi kestesin osı arağa be­re ketudi paydalı bolar dep oyladıq.

 

Men bwl kesteni «Elibay. Li Bay. Li Bo» at­tı altındağan äydik kitaptıñ 99-beti­nen alıp otırmın.

Mwhtarhan ötiriginiñ eñ soraqısı, äri nağız qılmıspen barabar öres­­kel bwrmalauı osı şejirelik kes­teniñ astıñğı jağında şejireni sız­ğan qıtaylıq avtordıñ tört tar­­maq­tı «eskertpe» sözin ädeyi auda­r­may tastap ketip, bwl kestege mülde qa­tı­­­­sı joq, onda aytılmağan mına sözdi jazıp qoyğandığı: «Aqınnıñ saqtalğan şejiresi, besinşi atası türik qağanatınıñ hanı bolğan deydi».

«Oqımıstı» Mwhtarhan senator Ömir­bek Baygeldi men doktor Sauıt­bek Abdrahmanov mırzanıñ közin baqıray­tıp qoyıp osınday jolsızdıqqa baru­dan tayınbaptı. Qazaqstanda özinen bas­qa qıtay tili men jazuınan habardar adam­­dar bar ekenin, olar ne der eken degen­­di mülde esine alğısı da kelmegen.

Eger de «Elibay» kitabın şığaru alqa­­­sındağı bir adam bolsa da, «mına şeji­re­lik kesteni qazaqşalap berelik, sonda jwrt­­tıñ közi bizdiñ aytqanımızğa anıq jetedi» degende, Mwhtarhan osınday qıl­mıs­­tıq jolmen qazaq halqın aqımaq qılu­­ğa bata almas edi ğoy.

Li Baydıñ ata şejiresine baylanıstı 4 es­ker­tpeni tastap ketuiniñ mänisin audar­ma­men tanısqan közi qaraqtı oqırman­dardıñ özderi-aq biletin boladı.

1) Li Baydıñ ata tegi turalı tayuandıq ğal­ım­dar Go Şiyañ Lin, Ju Vengu jäne bas­qalardıñ aytularına qarağanda, Li Bay Jiyañ Çıñ nemese YUan Jidiñ äuleti körinedi. Soñğı kezde onı Zwñ Lidiñ äuleti deuşiler de şığa bastadı.

2) Jañ Şuçıñniñ (LanJou universiteti) pikirinşe Li Baydiñ ata tegi Han däuirindegi Li Liñniñ äuleti bolıp tabıladı, Batıs ölkege ketip qalğan.

3) Al «Li Baydıñ ata tegi şejiresi turalı türli pikirlerge taldau» degen eñbeginde Jiyañ Jı: «Li Bay Hu saudageriniñ wrpağı da emes, Li Liñniñ wrpağı da emes, tipti TAÑ däuirindegi Lilerdiñ äuleti de emes, ol jarlı-jaqıbaydan tuğan, onıñ äkesi Tau YUanmyñ sekildi bir qañğıbas bolğan» - dep jazadı.

4) Bwl şejirelik kestede HAN patşalı­ğınıñ sardarı (generalı) Li Guañnan Lyañ U, Jau Vañ Hauğa deyin jalğasıp ke­lip, odan äri Li Guiden bastap, onıñ äkesi bolğan Li Kıge deyingi aralıqta eki üzilis bar, osındağı şejirelik üzilister onşa naq­tılanbağan. Ol mamandardıñ odan äri zerttep-zerdeleuin kütip twr.» (Elibay. Li Bay. 99 bet).

Olay bolsa, Li Baydıñ ata şejiresiniñ nemese oğan berilgen tört eskertpeniñ qay jerinde onıñ «Besinşi atası türik qağa­natınıñ hanı bolğan» dep jazılğan eken?

Är kim osılayşa joqtı bar dep, tarihi derek közin belden basa bwrmalap, oyına kelgenin jaza berse tarih tarih boludan qalmay ma? Äzirdiñ özinde Mwhtarhan Oraz­­bay bükil qazaq halqın, onıñ ğı­lı­mın, tipti qazaq memleketin wyatqa qal­dır­ıp ülgerdi.

Qıtaylıq Li äuletinen şıqqan Li Baydı Şu özeni boyında Dulat baba­nıñ 8-wrpağı (Li Bay 9-wrpaq degen san­dıraq boyınşa) Li Kı (Alqa bidiñ)-nıñ otbasında düniege keltirgisi kelgen ağayı­­ndardıñ közin tarihi şındıqqa jet­kize tüsu üşin joğarıdağı tört esker­tpeniñ işindegi keybir wğımdarğa tüsinik be­re ketudi jön sanadıq.

1) Li Bay «Hu saudageriniñ wrpağı emes» degende zertteuşi hwndardıñ wrpağı da emes dep twrğan joq. Mwnda Uİ-İH ğasır aralığında kök türikter men tabğaş (tañ patşalığı) ordasına kirip, ornığıp alıp, Şığıs pen Batıs arasındağı bükil saudamen diplomatiyalıq barıs-kelisti qoldarında wstap twrğan soğdalıq (täjik-parsı) köpesterdi meñzep twr. Sol arqılı qıtay ğalımı Li Baydıñ türik tekti emestigi tügili, soğdalıqtarğa da qatısı joq ekenin aytıp twr.

2) «Tau YAnmiñ sekildi qañğıbas bir­eu­diñ wrpağı boluı mümkin» degeni - qıtay tarihında kezbelik pen tärkidün­iyalıqtıñ simvolına aynalğan Şığıs Jin patşalığı däuirinde (317-420) ömir sürgen (bügingi Jiañ Şi ölkesiniñ adamı) örşil, buntar aqın bolatın. Ol, keyde qoğamdağı ädiletsizdikterden jiirkenip, ığır bolğanda ien dalağa, tau-tasqa bezip ketip qañğıbas tirlik keşetin.

Li Baydıñ äkesi Li Kı sonday qañ­ğıbas adam edi demekşi. Olay bolsa, jo­ğa­rı­­dağı qıtayşa şejirede de, oğan jaz­ı­lğan eskertpe-tüsiniktemede de joq «Türik qağanatı, besinşi atası, hanı» de­gen tüsinik» qaydan şıqtı? Ärine, Mwhtar­­hannıñ qaltasınan şıqtı.

Endeşe, Mwhtarhannıñ jalğan aqşa jasağan qılmıskerden qanday ayırma­sı bolğanı?

2-ötirik Li Baydıñ äkesi Li Kıdan «Alqa bi» jasauğa wrınudan tuındağan köp ötiriktiñ wyıtqısı dep biliñizder.

Mwhtarhan ol turalı eşbir tarihi derek közi­ne süyenbeytin äkesi Orazbaydıñ ar­ğı ataları turalı şejire şertip otır­ğanday-aq bılay dep kösiledi:    «... on­ıñ äkesi Alqa degen adam. Ol qazirgi Ta­raz qalasındağı belgili el bilegen şon­jarlar men şayqılarğa jatatın oqı­mıstı, asa ziyalı adamdardıñ biri bol­ğan. («Elimen qauışqan Eldibay aqın». «Ädebiet» baspa üyi. Almatı. 2008. 10-b.)

Mwhtarhan osılayşa «Alqanı» qoldan tuğızğanday etip bayanday kele oğan mı­na­day minezdeme de berip tastaydı: «... iri şeşen, beldi ğalım, qılışker, qamşı­ger, önerli bilerdiñ biri bolğan. Sol se­bep­ti Alqa şaqırğan basqosularğa bar­may­­tın jan balası bolmağan desedi tari­hi derekterde». (12-bet).

«Doktor» Mwhtarhan mırza, sen tw­man­data silteme jasaytın «tarihi derek­terdi» qaydan, qalay tabuğa boladı? Onday bwltartpas «jazba derekterden» nege bir ret bolsa da üzindi keltirip ket­pey­siñ?

Men däl sol däuirdi, yağni erte Orta ğas­ır­­dı jüyeli zerttegen adam edim. Son­dıqtan qıtay jazba derekteri men Or­hon-Enisey tas jazbaları mätinderin qıtay, türik, wyğır, qazaq, orıs türkolog­tarınıñ zertteu eñbekterin salıstıra qarastırğandıqtan, sen emeksitken «Qı­tay tarihi jazbalarınan» Li Kı - «Alqa bi» ğana emes, jalpı «Li» äuletiniñ bizdiñ jerimizde bolğanı jöninde eşbir jazba derek joq ekenine kuälik ete alatınımdı aşıq mälimdeymin.

Doktor mırza, öziñ qolıñnan tuğızğan «Alqa biiñniñ» artına qaldırğan qan­day şeşendik sözderi men ğalımdıq eñbekterin atay alar ediñ?

3-ötirik Li Kınıñ arğı ataları jönin­­degi mına sözderinen örbidi: «Onıñ arğı ataları da kezindegi ğwndardıñ imperiyalıq iri odağın qwrğan, tarihtağı bes belgili eldiñ bäri (?) bolğan Du Lu (dulu) taypasınan şıqqan. ... Sol tarihi kezeñdegi (?) Dulu ruınıñ ataqtı batırları, aqılgöy ataları, tarihtağı 16 rular birlesip qwrğan (?) ğwndardıñ ülken imperiyalıq odağı «on altı wlıstı» (?) basqarğan märtebeli adamnıñ işin­de bolğan edi delinedi qıtay jazba derekterinde» (12-bet).

Men, 1998-jılı «QANT» baspasınan basılıp şıqqan eki tomdıq «Wlı hwn impe­riya­­sınıñ tarihı» attı kitaptı türik tilinen audarıp edim. Kitapqa engen tarihi derekter Qıtay tarihınıñ atası delingen Sı Maşiyannıñ «Tarih-naması» men köne jäne jaña «Han-na­­ma­­dan» alınğandıqtan tarihqa qatı­stı kitaptardı, zertteulerdi müm­kin­­di­ginşe tauıp oqıp, eki tomdıqtı zert­­tey audarğanmın. Sol twsta qıtay tarih­şıları Vañ Miñ Jı men Vañ Biñ Hualar jazğan «Üysin turalı zert­­teu» attı eñbekti mwqiyat oqığan edim. Ol kitaptı 1989 jılı Ürimjide N.Mwhamethan­­wlı audarıp bastırğan bolatın.

Men biletin tarihta, ğwndar qwrğan «im­peri­yalıq odaq» degenniñ qwramında «tarih­tağı bes belgili eldiñ biri bolğan Dulu­lar» jöninde eşqanday jazba de­rek joq. Al, jañıltpaştay şatasqan «tar­ih­tağı 16 rular birlestigin qwrğan, ğwn­dardıñ ülken imperiyalıq odağı «on altı wlıstı» basqarğan märtebeli adamnıñ işinde bolğan edi delingen» qıtay jazba deregin Mwhtarhan tauıp bermese, biz joqtan bar jasay almaymız.

Közi qaraqtı oqırmandar Mwhtarhanşa tarih jazudıñ qanşalıq külkili äri qauipti ekenin parıqtay jatar.

4-ötirik «Alqa bi» jöninde oydan şığarğan «Alqalı keñes qwru» deytin oyjotağa qwrılğan. «Alqa bidi» jeke­şelendirip alğan Mwhtarhan, endi qazaq sözderiniñ etno-lingivistikasına qol salıp, «qazaqtarda äli künge deyin «alqa­lı keñes qwru» degen söz bar. Bwl arada Alqa bidiñ el azamattarın maqwldasuğa bola kerise otırıp kelistiretin, öte erteden qalıptasqan, wlttıq erekşelikke aynalğan, ozıq salttı qazaq dalasına ornatqan adam retinde ataladı. ... Ol jöninde köptegen mälimetter bar» (12-bet) dep kösiledi.

Ätteñ, sol köpirgen «köptegen mälimet­terdiñ» tım qwrısa birerin doktor Mwh­tar­han jariyağa şığara alsa jarar edi.

«Alqa, alqalı keñes qwru» - bwl sözder men söz tirkesteri Uİİ ğasırda ömir sür­gen «On oq bwdwnnıñ» sözdik qorında bolğanına qanday tildik ayğaq keltire alar eken, Mwhtarhan? Ärine, keltire almaydı. «Alqalı keñes» - «Kültöbeniñ basın­da künde keñes» tirkesimen zaman­das, mwndağı söz ekeni belgili.

Tarih ğılımında qalıptasqan, bwl­jı­mas zañğa aynalğan tarihtı zertteu ädis-täsilderi boluşı edi. Tarihi oqiğa­lar men tarihi twlğalar turalı söz bol­ğand­a, sol zamanda, tipti bolmasa, odan keyingi däuirlerde qağazğa tüsken jazba derekterge arqa süyey otırıp zertteuşi öz twjırımın aytatın siyaqtı edi. Biz­diñ Mwhtarhan ondayğa pısqırıp ta qaramay, qızıl sözdi qıpığımen sa­pı­radı eken. «Añqau elge aramza mol­dalıqtıñ» qazaqı ülgisi. «Ol jöninde köptegen mälimetter bar. ... Ol jöninde qıtay jazbaları jan-jaqtı sırlar şertedi»degen siyaqtı bos sözdermen tarihi jazba derekterdi oqıp-paydalana almaytın oqırmandarınıñ mısın basa qoqilanadı. Şın tarihşı, tarihqa adal zertteuşi aldımen sol «jazba derek­terdi» bwldamay, bwldıratpay oqır­man na­zar­ına wsınar bolar. Al, qolında eşqan­day twrlaulı derek-däyegi joq Mwhtar­handar ğana solayşa orğıp, ora­ğı­tıp öte şıqqısı keledi.

Bwdan tüyer tüyinimiz: Qıtay jazba derek­terinde Mwhtarhan qoldan jasağan «Alqa bige» qatıstı eşbir söz joq, bol­uı da mümkin emes.

Endigi söz Mwhtarhannıñ Li Kını (Alqa bi) Şu-Suyabtan qıtay qorğanı işi­ne köşirip aparuı jöninde oydan şı­ğar­ğan, tarihtı şatastırğan nağız aran­da­tuşılıq qılığına arnaladı.

5-ötirik Mwhtarhannıñ «otanşıl» Al­qibiiniñ Suyab-Şu öñirin tastay qaşıp, Qıtaydıñ wlı qorğanına bar­ıp panalauına baylanıstı tarihqa jasal­ğan keşirilmes qiyanatınan örbidi.   Mwhtar­han özi jete bilmey şatasumen qoy­may, jwrttı da şatastırıp Türkeşter tu­ra­lı mınaday qate aqpar taratadı.

«Qazaq dalasın bir zamandarda bile­gen Batıs türik qağanatınıñ Türkeş han­dığı, jetinşi ğasırdıñ soñınan bas­tap, tws-twstan jasalıp jatqan är tür­li şabuıldar saldarın el işindegi saya­si, ekonomikalıq jaqtarda kürdeli jağdayğa tap boldı» deydi. (13-bet).

Mwndağı «Batıs türik qağanatınıñ Tür­keş handığı» degen ne jañıltpaş? Dwr­ısı - Batıs türik qağanatı au­ma­ğında, ejelgi üysin jerinde «on oq bwdwn­nıñ» beldi taypası Türkeşter qwrğan (692-766) qağanat. Handıq pen qağanat märtebesi jöninen parıqtı memlekettik qwrılımdar.

Yİİ ğasırdıñ soñınan bastap Türke­şter Mwhtarhan jazğanday azıp-tozuğa em­es, öz aldına şañıraq kötergen jas memlekettiñ täuelsizdigin nığaytu jolın­da tabandı küres jürgizip, Ortalıq Aziya­dağ­ı ıqpaldı küşke aynala bastağanı tar­i­hi şındıq. Men «Türkeş qağanatı» degen monografiyamda oğan jan-jaqtılı toqtalğan bolatınmın.

6-ötirik Üİİ ğasırdıñ soñğı şireginde Ortalıq Aziya men Jetisuda qalıptasqan geosayasi jağdaydı bilmestikten nemese qasaqana bwrmalaudan tuındağan.

Sırttay, şola qarağanda Uİİ ğasırdıñ soñ­ında, naqtılap aytqanda 680-jıl­dar­dağı geosayasi jağdaydıñ şieleni­sip ketkeni ras bolatın. Biraq ol şie­le­nis Mwhtarhan töndire jazğanday tür­ik halıqtarı, onıñ işinde «on oq bwdwn­nıñ» eldigi men mädenietin oyran qı­lar apattı jağdayda emes, kerisinşe täu­elsiz­dik jolındağı aqtıq ayqasqa kiris­ken nağız jwldızdı jıldarğa tura keledi. Iollwq tegin Külteginge arnap jazğan tas jazbada: «... türik bekteri türik atın joğaltıp, tabğaş bekterdiñ tabğaş atın twtınıp, tabğaş qağanına bağındı. Elu jıl isin, küşin berdi» dep küñirene es­ke alğan 50 jıl, 630-679-jıldar ara­lı­ğı bolatın. Al, 682-jılı Orhon boyında ekinşi Türik qağanatı qayta qalpına kelip, Tañ imperiyasınıñ äskerin wlı qorğannıñ işinde qualap jürip soqqılay bastasa, oñtüstiktegi Tabandar (Tibet) küşeyip Tañ imperiyası bilep kelgen Qaşqariyanı basıp alıp, wlı qorğanğa qauip töndirdi.

Oñtüstik-batısta arab halifatı quat­tı Iran patşalığın bağındırıp, Aziya­dağı qwdiretti küşke aynalğan bolatın. Biraq oğan deyin Batıs Türik qağanatı ieli­gine qauip töndirer jağdayda emes edi. Mineki, qalıptasqan osı geosayasi jağ­day «on oq halqı» üşin barınşa qolaylı bolğanın basa aytuğa tiispiz.

birinde, türkeşterdiñ Bağa tarhanı Öjeli, Tabğaş qağandar bilep kelgen Su­yab bekinisin şabuılmen alıp, ülken Orda­sın osında äkelip ornattı da, kişi Ord­as­ın Qoylıq bekinisinde qaldırdı. Bw­nı täptiştep otırudağı maqsatımız, Mwhtar­han bwrmalap tüsindirmek bolğan tari­hi şındıqtı körsetu.

Mwhtarhan madaq sözin jaudırğan «Al­qa biin» Suyab, Talas qalaların tastap ketuge mäjbürlegen» qara tünek zaman degeni, onıñ kerisinşe, Öjeli Bağa tarhan bastağan «on oq halqı» Batıs türik qağanatı aumağınan Tañ imperiyasınıñ otarlauşı armiyasına arqa süyegen «Tabğaş qağandardı» quıp tastap, el irgesin bekitip alğan 705-706-jıldarğa säykes keledi. Tarihi şındıq osılay!

Osı arada Eldibay, Alqabişil Mwhtar­hanğa mınaday swraq qoysaq, qalay jauap berer eken?

Birinşi swraq: Jetisu men Ortalıq Aziyada qalıptasqan türik halıqtarına, on­ıñ işinde Mwhtarhanşa aytqanda «mıñ­­dağan jıldıq bay mädenietke ie qa­zaq-dulattar onıñ ğwlama ğalımı, ayt­qa­nı eki bolmaytın Alqabilerine tuğan qolay­lı tarihi jağdayda, «Alqa bi» nege tuğan jerin tärk etip ürim-bwtağın arqa­lap mıñdağan şaqırım şalğayğa qa­şa köşedi?

Ekinşi swraq: Dulattardıñ aqılgöy qam­qorı, asqan patriot «Alqa bi» Jetisudı tastay qaşuğa mäjbür bolğannıñ özinde ol nege qandas, tağdırlas kök türikterge, olar qwrğan Türik qağanatına ketpey, türik halıqtarınıñ ata jauı bolğan Tañ imperiyası ieligindegi Şu-Sıçuan jeri­nen pana izdeydi?

Halqımızda «ötiriktiñ özine senbe, qisı­nına sen» deytin mısqıl söz bar. Mwh­­tar­hannıñ «qırıq ötiriginen» sol qwr­ğır qisındı tappay dal boladı eken­siñ...

7-ötirik onıñ mına bir abzac sözinde aytılğan 4 birdey şılği ötiriginen tuın­day­dı. Doktor mırza bılay kösi­ledi: «...alasapırandı özgeristi, janı tö­zip qabılday almağan Alqa bi b.z. 713-jılı twtas tuıstarın bastap, Şı­ğı­s­tağı türikter basqarıp otırğan qı­­tay­men şektesetin Döñ-hana   jerine köşe­di. Ondağı ertedegi rulas, atalas, qan­­­dastarın panalaydı. Osı kezde Eli­bay on eki jasqa kelgen edi» (13-bet)

1) Alqa bi twtas tuıstarın alıp 713-jılı köşti degen müldem sandıraq. Li Baydı Suyabta tuğan dep esepteytin sa­nau­lı qıtay avtorlarınıñ özi de, enciklo­pediyalıq sözdikterde de onı 705-jılı SıÇuannıñ Jiyañyu öñirine köşip kelgen edi dep jazıp keledi. 713-jıl dep jazğan «oqımıstı» Mwhtarhannan basqa bir pen­de joq.

2) «Şığıstağı türikter basqarıp otır­ğan Qıtaymen şektesetin jer» dep emeksitkenine qarap, Şığıs tür­ik qa­ğa­nat­ın aytqan şığar dep qalmañ­ı­zdar. «Döñ-hana» degen Alqa bidiñ «qan­das, atalas, rulastarı» twrıp jatqan bügingi Gan­su ölkesiniñ batıs qaqpasın aytıp otır. 705 nemese 713-jıldarı Tañ impe­riyası bilep twrğan Gansu (Keñsu) ölke­sinde qaydağı türikter basqarıp twrğan jeke handıq, ielik? «Alqa bimen rulas, atalas» qanday adamdar bilik basında otırğan eken?

3) «Döñ-hana» degeni qanday «hana» bol­dı eken? Qıtaylar «Dün huañ» dep jaza­tın jağrafiyalıq ataudan eşqanday qa­zaq­şa «Döñ» men parsışa «hana» mağı­nası şıqpaydı. «Dün huañ»nıñ qıtay jazba derekterine ilingenine kemin­de 2000 jıl boldı. Al, türik halıq­tarı tiline arab, parsı sözderiniñ ene bast­ağanı, sol qatarda söz tudıruşı «hana» qosımşası jalğana bastağanı İH-H ğasırlardan beri qaray desek qatele­spespiz. Mwhtarhanşa belden basu, joqtan bar jasaudıñ ülgisi bwl,,,

4) «Osı kezde Elibay 12 jasqa kelgen edi» dep jaza salu da «oqımıstı» Mwh­tar­hanğa ne twradı, täyiri?! Tarihi de­rek-däyek degender onıñ qaltasında twr emes pe? Eger de mıñ jerden alğır, erek­şe darındı bala bolğannıñ özin­de Mwhtarhan köpirte maqtağanday «... qazaq dalasın tua sala süye bilgen darındı wl, bes jasında tarihi qa­zaq dastandarımen susındağan jan» bol­uı aqılğa qonbaydı-aq. Sol üşin Li Baydı bes jasında qazaqtıñ tari­hi dastandarımen susındatu kümän tudıra­rın bilgendikten Eldibayın kämeletke toltırıp barıp işki Qıtayğa aparğandı jön körse kerek.

Bwl ötiriktiñ jay-japsarın aşu üşin oğan arnayı toqtalamız. Öytkeni ol Mwhtar­han oylap tauıp, senator Ömirbek Baygeldi men doktor Sauıtbek Abdrah­mano­vtıñ basın şır aynaldırğan sıyqırlı dwğanıñ özi bolatın.


Jalğası bar

0 pikir