Seysenbi, 22 Qazan 2019
Jañalıqtar 2657 0 pikir 30 Jeltoqsan, 2013 sağat 14:15

ENDİ QALĞANI QALPAQQA RU ATTARIN JAZU EDİ?

Jieginde «Arğın», «Alban», «Nayman» degen siyaqtı ru attarı jazılğan qalpaqtar qaptap ketti. Onday qalpaqtar qazir qala monşalarınıñ aldında tizilip twr. «Abılaydıñ asında şappağanda, atañnıñ basına şabasıñ ba?» degen qazaqpız ğoy. Jalğan namısqa basqanı emes, äyteuir qazaqtı qoyıp ber. «Öy», «äy» desip satıp alıp jatqandar bar. Törine aparıp ilip qoyuğa emes, ärine. Monşada da qalpaqtarı qaqırayıp, özderi qoqırayıp jürmek. «Äy, mınalarıñ ne masqara?» dep jatqan bireuin körmeysiñ.

Jieginde «Arğın», «Alban», «Nayman» degen siyaqtı ru attarı jazılğan qalpaqtar qaptap ketti. Onday qalpaqtar qazir qala monşalarınıñ aldında tizilip twr. «Abılaydıñ asında şappağanda, atañnıñ basına şabasıñ ba?» degen qazaqpız ğoy. Jalğan namısqa basqanı emes, äyteuir qazaqtı qoyıp ber. «Öy», «äy» desip satıp alıp jatqandar bar. Törine aparıp ilip qoyuğa emes, ärine. Monşada da qalpaqtarı qaqırayıp, özderi qoqırayıp jürmek. «Äy, mınalarıñ ne masqara?» dep jatqan bireuin körmeysiñ.
    Äkesiniñ atın bas kiimge ne äskerde, ne türmede jazatın şığar. Al bılayğı ömirde eşkim onday qorlıqqa jol bermeydi. Sonda qalpaqqa ru atın, el atın jazıp qoyu qaydan şıqqan? Älde bireuler bizdi ädeyi mazaq qılıp jür me?«Bas kiimmen oynama», «Bas kiimiñdi bosağağa ilme», «Bas kiimiñdi teris kime», «Bas kiimiñdi bireuge sıylama», – degendey tıyım sözderdi äli künge deyin estip jüremiz. Monşağa kise de ol äyteuir bas kiim ğoy. Qaybir jıldarı sol monşağa arnap kelmeske ketken qızıl äsker bas kiimin şığarıp edi. Kelmeske ketken soñ qalay mazaqtasañ, olay mazaqta, bäribir. Er Çapayıñız da talay mazaq boldı. Onıñ bäri kündelikti qalıptı närsege aynalğan. «Basıma kidim aq qalpaq, oyulap şetin sırğızğan» desek te, monşağa dep satılıp jatqan aq qalpaqqa ağa-bauırlarımız et üyrenip ketti desedi. Tipti bastı ıstıqtan saqtauğa öte ıñğaylı körinedi. «Äyteuir ayırqalpaq emes qoy» deysiñ. Al endi sol kiiz qalpaqtıñ jiegine: «Mınau seniñ ata-babañnıñ bas kiimi» degendey qılıp, ru attarın jazıp qoyğanın qalay tüsinemiz?
Mwndayda barşağa ortaq ädep, ibanı kim baqılauı kerek sonda? Qaybir jıldarı: «Til saqşılığın qwrsaq qaytedi?» degen wsınıs aytılğan. Til eşkimge kerek emestey aytılğan söz sol aytılğan jerinde qaldı. Eger sol wsınıs jüzege asqanda, olar aynalısatın tilden de basqa jwmıstar jetip artılatın edi. Monşağa kietin bas kiimdegi öreskel jazumen MÇS aynalıspaydı ğoy endi. Tipti osı maqalanı da kimge, qay mekemege qaratıp jazarımızdı bilmey dal boldıq. Monşanıñ bastığına qaratıp jazamız ba älde? Basie bolsa, bas kiim mazaqqa aynalmaydı ğoy negizi. Älde qala basşılarınıñ qalamızda ne bolıp, ne qoyıp jatqanın bilu üşin anda-sanda bolsa da köşege şığıp twrğanı jön be eken?
Ädettegişe: «Osı jwrt tıyım sözderdi wmıtıp ketken joq pa?» dep internet aqtardıq. Qalay paydalanam deseñiz de material jetip artıladı. Mäselen, mädeniettanuşı Berdalı Ospan tıyım sözderdiñ neşe atasın är jerden terip alıp, qazaqşa-orısşasın qatar tizip qoyıptı. Jıl aralığında otbasılıq dastarhanda jii bas qosamız. Ağa-bauırlarımız kelesi jılı su men bu bolmay qalatınday, monşağa jügirisedi. Sonday kezderi aytıla jürsin dep, Berdalı Ospan jinap, audarğan tıyım sözderdi oqırman nazarına wsına ketkendi jön kördik. Neğılsaq ta jaña jılda ökpelespeyikşi degen türimiz bwl. Üş tildi el bolamız dep jatqanda, mümkin ağılşınşa audarması da tabılıp qalar. Tek bir qajetimizge jarasa bolğanı deymiz, qaytemiz.
Aytpaqşı joğarıdağı fakti «Naşa Kazaşa» siyaqtılardıñ közine tüspesin deñiz. Onsız da mazaqtaytın basqa närse tappay qalğanday, qalpaq pen şapan, qara şanaq üşeuin mazaqqa aynaldırıp jür emes pe. Solarğa qoy demegen ağayın «monşa-qalpaqtıñ» mazağına qoy desin be, täyiri. Biraq, tömendegi tıyım sözderdi oqısa oylanar, bälkim. Biz oydan şığarğamız joq, Ata-babalarımızdan qalğan. Bılayşa aytqanda, büginde «muzeyde twrğan» sözder. Sän üşin emes, mäni üşin twr. Onı tüsinsek, «monşa-qalpaqqa» ata-babamızdıñ atın jazar ma edik, jazbas pa edik. Äyteuir, ıstıq buda üytilip qalmasınşı, basqa ne deymiz?
Qazaqtıñ ırım-tıyımdarı
Jası ülkenniñ jolın kespe – ne peresekay dorogu starşemu;
Ülkenge sırtıñdı berip otırma – ne sadis' spinoy k starşemu.
Qonaqqa berer zattı sol qolmen berme – to çto daeş' gostyu ne protyagivay levoy rukoy;
Kisige qaru kezenbe – ne napravlyay orujie na çeloveka.
Aydı nwqıp körsetpe – ne pokazıvay pal'cem na lunu;
Qarañğıda kiiz qaqpa – ne vstryahivay koşmu noç'yu;
Tünde tüs jorıma – noç'yu ne razgadıvay snı;
Tünde kir jayma – ne razveşivay bel'e noç'yu;
Tünde sudıñ betin aşıq qoyma – ne ostavlyay vodu otkrıtoy na noç';
Tünde şaş alma – ne strigi volosı noç'yu;
Tünde üy sıpırma – ne podmetay dom noç'yu.
Ottı attama – ne perestupay ogon';
Ottı teppe – ne pinay ogon';
Otqa tükirme – ne plyuysya v ogon';
Suğa tükirme – ne plyuy v vodu;
Sudı sapırma – ne razlivay vodu gromko.
Nandı töñkerip qoyma - ne perevoraçivay hleb;
Nandı bir qolıñmen üzbe - ne lomay hdeb odnoy rukoy;
Nandı tastama – ne kidaysya hlebom;
Twzdı baspa – ne nastupay na sol'.
Ant-su işpe – popustu ne klyanis';
Qarğanba – ne proklinay nikogo.
Ata-eneñniñ tösegine otırma – ne sadis' na postel' testya i teşi, svekra i svekrovi;
Jas bosanğan ananı tünde suğa jiberme – moloduyu rojenicu ne posılay noç'yu za vodoy;
Jas jwbaylardıñ tösegine otırma – ne sadis' na postel' molodojenov;
Küyeuiñnen bwrın jatpa – ne lojis' ran'şe muja.
Bosağağa twrma – ne nastupay na porog;
Esikti qwşaqtama – ne obnimay dver';
Esikti teppe – ne pinay dver';
Üy aynala jügirme – ne begay vokrug doma;
Üyge qaray jügirme – ne begi v storonu doma.
Dastarqandı baspa – ne nastupay na dastarhan;
Eski sıpırğıştı otqa jaqpa – ne sjigay staruyu metlu;
Jaqın adamıña pışaq sıylama – ne dari noj blizkomu çeloveku;
Ketik kesemen şay qwyma – ne nalivay çay na tresnutuyu pialu;
Kürektiñ sabın joğarı qaratıp qoyma – ne stav' lopatu ruçkoy vverh;
Qazandı töñkerme – ne perevoraçivay kazan;
Pışaqtı wşınan wstama – ne beri noj za konec lezviya;
Pışaqtıñ jüzin jalama – ne prikasaysya yazıkom lezvie noja;
Pışaqtıñ jüzin kökke qaratıp qoyma – ne kladi noj lezviem vverh;
Tayaq tayanba – ne opiraysya na palku;
Idıstı teppe – ne pinay posudu.
Aqqudı atpa – ne strelyay v lebedya;
Qwstıñ wyasın bwzba – ne razoryay gnezdo pticı;
Atqa teris minbe – ne sadis' na konya licom k krupe;
Jılqınıñ basınan wrma – ne bey konya po golove;
Itti teppe – ne pinay sobaku;
Qoydıñ üstinen attama - ne perşagivay çerez ovcu;
Qwmırsqanıñ ileuin baspa – ne nastupay na murav'inıy uley;
Tiri malğa körsetip basqa maldı soyma – ne rej' jivotnoe na glazah u drugogo jivotnogo.  
Ayağıñdı joğarı köterme – ne podnimay nogi vısoko;
Ayaq-qolıñdı jippen baylama – ne svyazıvay svoi ruki i nogi;
Betiñdi baspa – ne zakrıvay lico;
Büyiriñdi tayanba – upiraysya v bedra;
Eki ezuiñdi kerme – ne rastyagivay pal'cami rot;
Qolıñdı silikpe – ne mahay rukoy posle mıt'ya;
Qolıñdı töbeñe qoyma – ne stav' ruki na golovu;
Moynıña belbeu ilme – ne kladi remen' na şeyu;
Sausağıñdı ayqastırma – ne skreşivay pal'cı;
Tañdayıñdı qaqpa – ne cokay;
Tizeñdi qwşaqtama – ne obnimay koleni;
Tırnağıñdı tisteme – ne grızi nogti;
Şaşıñdı jwlma – ne rvi na sebe volosı;
Şaştı otqa tastama – ne brosay volosı v ogon'.
Ayaq-kiimdi töñkerme – ne perevoraçivay obuv';
Ayaqkiimdi törge şığarma – ne kladi obuv' na poçetnoe mesto v dome;
Bas kiimiñdi bosağağa ilme – ne ostavlyay golovnoy ubor u poroga;
Bas kiimmen oynama – ne igraysya s golovnım uborom;
Bas kiimdi bireuge sıylama – ne dari drugomu svoy golovnoy ubor;
Börkiñdi teris qaratıp kime – ne odevay golovnoy ubor zadom napered;
Kiimniñ jağasın baspa – ne nastupay na vorotnik.
Qwbılağa qarap däret sındırma – ne oporojnyaysya v storonu Mekki;
Namazdı bölme – ne perebivay molitvu.
Besikti aşıq qaldırma – ne ostavlyay kolıbel' otkrıtoy;
Besikti ayaq astına tastama – ne ostavlyay kolıbel' bez prismotra;
Besikti köringenge berme – ne davay kolıbel' komu-popalo;
Bos besikti terbetpe – ne raskaçivay pustuyu kolıbel'.
Beyuaqıtta adamğa köñil aytpa – ne vıskazıvay soboleznovanie veçerom;
Beyitke qolıñdı şoşaytpa – ne pokazıvay pal'cem v storonu kladbişa;
Beyit twsınan şauıp ötpe – ne skaçi na kone mimo kladbişa;
Jerleu üstinde kürekti ekinşi adamğa qolmen berme – pri zahoroneniy pokoynika ne peredavay lopatu iz v ruk ruki.

Baljan MWRATQIZI
"Halıq sözi" gazeti
0 pikir