Jwma, 18 Qazan 2019
Jañalıqtar 2450 0 pikir 30 Tamız, 2013 sağat 09:33

Äsel Küzembaeva. Qazaqstandağı dini bilim beru jüyesi qanday?

Dini bilim – memlekettik oqu orındarındağı din turalı bilim nemese din qızmetkerlerin dayındauğa bağıttalğan ilimdi bildiredi jäne ol memlekettik bilim beru jüyesinde bwrınnan kele jatqan mañızdı faktor. Dini bilim älemniñ köptegen örkenietti memleketterindegi oqu orındarında bwrınnan jürgizilip keledi. Al, dintanu – bwl dinniñ qoğamdıq mañızdılığı bar fenomen retinde jalpı jüyelik bilim beretin pän. Qazirgi jahandanu procesi kezinde är memleket öziniñ wlttıq qwndılıqtarın, wlttıq bolmısın saqtap qaluğa tırısadı. Bügingi äleumettik jağdayda elimizde belgili bir ideologiyalıq bilim retinde dinge degen qajettilik bar. Sol sebepten, Qazaqstan qoğamınıñ türli etnostıq, konfessiyalıq sipatın eskere otıra, soğan qosa wlttıq dini mwranı saqtap qalatınday qazirgi zayırlı qoğamğa, zaman talabına say dintanu pänin oqıtu, dintanuşı mamandar asa qajet jäne bwl taqırıp qaşan da özekti bolıp qala bermek.

Dini bilim – memlekettik oqu orındarındağı din turalı bilim nemese din qızmetkerlerin dayındauğa bağıttalğan ilimdi bildiredi jäne ol memlekettik bilim beru jüyesinde bwrınnan kele jatqan mañızdı faktor. Dini bilim älemniñ köptegen örkenietti memleketterindegi oqu orındarında bwrınnan jürgizilip keledi. Al, dintanu – bwl dinniñ qoğamdıq mañızdılığı bar fenomen retinde jalpı jüyelik bilim beretin pän. Qazirgi jahandanu procesi kezinde är memleket öziniñ wlttıq qwndılıqtarın, wlttıq bolmısın saqtap qaluğa tırısadı. Bügingi äleumettik jağdayda elimizde belgili bir ideologiyalıq bilim retinde dinge degen qajettilik bar. Sol sebepten, Qazaqstan qoğamınıñ türli etnostıq, konfessiyalıq sipatın eskere otıra, soğan qosa wlttıq dini mwranı saqtap qalatınday qazirgi zayırlı qoğamğa, zaman talabına say dintanu pänin oqıtu, dintanuşı mamandar asa qajet jäne bwl taqırıp qaşan da özekti bolıp qala bermek.

Keñestik ideologiya men totalitarizm nätijesinde orın alğan din salasındağı jağday men halıqtıñ dini sauatsızdığın paydalanıp, şetelderden türli dini ağımdar kele bastadı. Qazaq jastarınıñ bir böligi islamnan bölek türli dästürli emes dini ağımdardıñ jeteginde kete bardı, qalğan böligi mwsılman elderi, solardıñ işinde Iran, Saud Arabiyası, Mısır elderinen kelgen ideologiyalıq dini ağımdardıñ ıqpalına wrındı. Al, qazaqi dästür men mädenietti saqtap qalğan böligi wlttıq qwndılıqtardı alğa tarttı. Sondıqtan, şetelden kelgen ideologiyalarğa wrınbay, özimizdiñ wlttıq bolmısımızdı, dinimizdi, zayırlı sipatımızdı saqtap qalu üşin, halıqtıñ dini sauattılığın köteru üşin dini bilim, dindi oqıtatın, dini jağdaydı baqılap, taldau jasay alatın mamandar qajet boldı. Osı orayda elimizde şetelderdiñ (Batıs jäne Şığıs) jäne körşiles memleketterdiñ dini bilim jönindegi täjiribesi negizinde joğarğı oqu orındarında dintanu päni engizilip, keyinnen osı sala boyınşa mamandardı dayarlay bastadı.  

2001 jılğa deyin elimizde dintanu mamandığı boyınşa jüyeli oqıtu modeli bolğan joq. Dintanu salasında oqıp bitirgen jastarğa «Dintanuşı jäne arab tiliniñ mamanı» degen biliktilik berildi. Tek, 2002 jıldan bastap «Dintanuşı» biliktiligi berile bastadı. Alğaşqı kezeñderde dintanu äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universitetinde, Abılay han atındağı Qazaq halıqaralıq qatınastar jäne älemdik tilder universitetinde, L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetinde jürgizildi. Keyinnen bwl mamandıqtar Demirel atındağı Qazaq-türik halıqaralıq universitetinde jäne «Nwr» qazaq-egipet islam universitetinde (bwrınğı «Nwr-Mübärak» Mısır islam mädenieti universiteti) jürgizile bastadı.

Bügingi küni Qazaqstanda din mamandarı eki bağıtta  - dintanuşılar men teologtar retinde dayarlanadı. Dintanuşılar dindi ğılımi twrğıdan zerttep, jalpı älemde bar barlıq dinderdiñ tarihı men teoriyasın qarastırsa; teologtar qwdaydı, dindi iş jağınan, dini twrğıdan zerttep, qwday ideyasın moyındaytın jäne negizdeytin dinderdi, eñ aldımen, älemdik dinderdi zertteydi. Dintanuşı mamandardı Almatı qalasındağı äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universiteti men Şet tilder jäne iskerlik universitetinde (alğaşında Abılay han atındağı Halıqaralıq qatınastar jäne bükilälemdik tilder universiteti janındağı Şet tilder fakul'teti bolğan), Astana qalasındağı L.N. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universitetinde, Türkistan qalasındağı Q.A. YAsaui atındağı Halıqaralıq qazaq-türik universitetinde, Qarağandı qalasındağı E.A. Böketov atındağı Qarağandı memlekettik universitetinde bakalavriat jäne magistratura bağdarlamaları boyınşa dayarlaydı. Dintanuşı mamandarğa memlekettik, dini jäne qoğamdıq wyımdarda, bwqaralıq aqparat qwraldarında täuelsiz sarapşı retinde jäne sarapşılar komissiyası qwramında, memlekettik basqaru, sırtqı jäne işki sayasat böliminiñ, din isteri agenttiginiñ qızmetkerleri, memlekettik jäne memlekettik emes joğarğı jäne orta arnaulı oqu orındarınıñ oqıtuşıları retinde swranıs joğarı.

Qoğamda zayırlı dintanuşı mamandarmen qatar, dindi tereñinen tüsindiretin teolog mamandarğa da swranıs joğarı. Islam teologtarın Qazaqstanda jalğız «Nwr» qazaq-egipet islam universiteti dayarlaydı. Qazaqstan mwsılmandarı dini basqarması janındağı Respublikalıq Imamdardıñ bilimin jetildiru Islam institutında imamdar birneşe aylıq kurstardan ötip, därister alıp, kurs soñında emtihan türinde sınaqtan ötedi. Bwdan basqa, 9 medrese men Aqmola jäne Pavlodar oblıstarında 2 qarilar dayındau ortalığı jwmıs isteydi. Islamdıq bilim beretin oqu orındarı men bilim beru mekemeleriniñ bwl körsetkişine qaramastan, imamdardı dayarlau salasında da äli şeşimin tappağan mäseleler bar. Qazaqstandağı meşitterde äli de imamdardıñ jetispeuşiligi bayqaladı. Qazaqstandağı barlığı 2228 meşitte jwmıs isteytin imamdardıñ şamamen 30% ğana joğarı bilimi bar. Eger, respublika boyınşa joğarı bilimdi imamdardı dayaraytın tek bir ğana joğarğı oqu ornı barın eskersek, bwl körsetkiş zañdı. Halıqtıñ 70 % astamı mwsılmandar bolıp tabıladı, islam dininiñ qazaq halqı üşin tarihi, mädeni mañızı zor. Halıqqa islam dininiñ negizderin, din atın jamılğan dästürli emes dini ağımdar men wyımdardıñ dini ideologiyasın islam dininiñ hanafi mazhabınan ajıratıp bere alatın, bügingi dini ahual jağdayında qoğamdağı twraqtılıqtı saqtau üşin, äsirese jastar arasında ekstremistik jäne lañkestik ideyalardıñ aldın alu maqsatında dini sauattılıqtı arttıruğa bağıttalğan uağızdardı jürgizude imamdardıñ röli zor. Sondıqtan, islam bağıtındağı din qızmetşilerin dayarlau mäselesi äli de jetildirudi qajet etedi.            

Qazaqstanda teolog mamandardı dayarlau tek islam dini boyınşa ğana jüzege asırılmaydı, 1997 jıldan beri katolik dini qızmetşilerin dayarlaytın «Mariya – Şirkeu anası» Eparhiyaaralıq Joğarğı Dini seminariyası qızmet isteydi. Atalmış dini oqu ornı Orta Aziya boyınşa jalğız dini seminariya bolıp tabıladı. Seminariyada oqıtu merzimi 8 jıldı qwraydı. Bügingi tañda Eparhiyaaralıq seminariyada 20 astam dini qızmetşi ğana dayarlanadı. Bwl körsetkiş şet elden keletin missionerler sanınan da az.

Jalpı, dintanuşılar men dini qızmetşilerdi dayarlaytın bilim beru jüyesiniñ bügingi körinisi osınday. Biraq, din turalı bilim tek orta nemese joğarğı oqu orındarında ğana emes, bwl otbasında, keyin mektep qabırğasında da negizi qalanuı tiis bilim bolıp tabıladı. Sebebi, öskeleñ wrpaqqa jäne jastarğa din, onıñ tarihı, adam ömirindegi, mädeniet pen ruhani-önegelik saladağı dinniñ röli turalı ob'ektivti ğılımi bilim beru  qajet. Osı maqsatta 2009 jılı «Dintanu negizderi» kursı boyınşa jalpı bilim beretin mektepterdiñ 9-sınıptarına arnalğan bağdarlama bekitilip, 2010 jıldan bastap Qazaqstan mektepterinde oqıtıla bastadı. Bwl öz kezeginde jas wrpaqqa dindi tañdau nemese tañdaudan bas tartu kezinde ar-ojdan bostandığına öz qwqığın tabıstı jüzege asıruğa, neytraldıq wstanım twrğısınan din turalı ob'ektivti bilimdi qalıptastıruğa, Qazaqstandağı jäne älemdegi tıyım salınğan dini wyımdar turalı tolıqqandı aqparat aluğa mümkindik beredi. Din turalı bilim beretin pändi mektep bağdarlamasına engizu täjiribesi özge elderdiñ bilim bağdarlamalarında da bar. Mısalı, körşi memleket Reseyde 2010 jıldan bastap «Dini mädeniet jäne zayırlı etika negizderi» oqu päni mektep bağdarlamasına engizilse, mektep bağdarlamasına dintanudı engizu boyınşa alğaşqı qadam jasağan Belorussiya memleketi boldı. Dintanu päni – bwl tek dinder turalı ğılımi pän ğana emes, sonımen qatar eñ bastı maqsatı – oquşınıñ din turalı tüsinigin jäne oğan degen ob'ektivti qatınasın qalıptastıruğa mümkindik beretin gumanitarlıq pän bolıp tabıladı. Sondıqtan, bwl pändi arnayı dintanulıq bilim bar mamandar berui tiis. Ökinişke oray, bügingi tañda mektepterde atalğan pändi dintanuşı mamandar emes, özge pän mwğalimderi jürgizude. Mekteptegi dintanu pänin arnayı dintanuşılardıñ oqıtu joldarın qarastıru kerek, bolmasa bwl pändi jürgizip jatqan mwğalimderdi dintanu salası boyınşa biliktiligin arttıru kurstarınan ötkizu qajet.   

Dinniñ qoğamdağı rölin, twlğanıñ qalıptasuındağı mañızdı ornın, elimizdiñ polikonfessiyalığın eskere otırıp, bügingi dästürli emes dini ağımdardıñ etek alıp, dini negizdegi ekstremistik, terroristik sayasattıñ örbui kezeñinde halıqtıñ dini sauattılığın köteru üşin, jastardıñ boyında türli jat ağımdarğa qarsı immunitet qalıptastıru üşin, eldegi jäne şetelderdegi dini jağdaydı baqılap, taldau jasay bilu üşin köpkonfessiyalı qazaqstandıq qoğamğa dini bilim asa qajet jäne bügingi küni özekti bolıp tabıladı.

Jalpı, dinniñ qoğamdağı röli artqan sayın, bügingi qoğamnıñ swranısın qanağattandıra alatınday din mamandarı men dini qızmetşilerdi dayarlaytın orta jäne joğarı oqu orındarın qwru men qoldauğa köñil bölinude. Täuelsizdik alğan bastapqı jıldarmen salıstırğanda bügingi küni Qazaqstanda dintanuşı jäne teolog mamandardı dayarlau birşama alğa basqanın atap ötu qajet. Hanafi mazhabındağı islam dinin tereñdete oqıtatın, islamtanuşılardı dayarlaytın «Nwr» qazaq-egipet islam universitetinde islam dinin oqıtatın mwsılman elderiniñ jetekşi ğalımdarı sabaq beretindikten, studentter şet elge şıqpay-aq Qazqstanda da şet eldiñ bilim deñgeyine say bilim alıp şığa aladı. Oğan qosa, «Nwr» universitetine islamtanuşı mamandardı dayarlau üşin memleket tarapınan 2011 jılı – 100 grant, al 2012 jılı 128 grant bölingen. Bwl da dini bilim beru mäselesiniñ mañızdılığın körsetedi. Zayırlı dintanuşı mamandardı dayarlaytın universitetterdegi bilim şet eldik täjiribe negizinde jüzege asırıluda. Bolaşaq dintanuşı mamandarğa sapalı jäne jan-jaqtı bilim beru üşin şet eldiñ dintanu bölimi bar universitetterimen kelisim-şartqa qol qoyılıp, sonıñ negizinde studentterge şet elge şığıp, şet eldik professor, ğalımdarmen keñesip, bilimin şıñdauğa mümkindik bar. Bwdan basqa, islam, hristian, şığıs dinderimen aynalısatın professorlardı studentterge däris oqu üşin arnayı şaqırtadı. Bwl äreketterdiñ barlığı Qazaqstandağı dintanu ğılımınıñ alğa basuına, jan-jaqtı bilimdi dintanuşılardı dayarlau isinde öz ülesin qosarı sözsiz.

Küzembaeva Äsel Erkebolatqızı,

QR DİA

Dini oqu orındarımen baylanıstar jäne dintanu saraptaması jönindegi basqarma sarapşısı

Abai.kz

0 pikir