Seysenbi, 22 Qazan 2019
Jañalıqtar 2986 0 pikir 31 Şilde, 2013 sağat 10:44

Amanhan Älimwlı. Nağız poeziyanı tüsingennen bwrın, sezinesiñ

                                                ***

Men qaysibir ğalım-qalamgerlerdiñ ğılımi til zañdılığına bağınıp, ädebiet teoriyasınan örgen şığarmasın oqi almaymın. Onda sezip-sezine jazğanğa qarağanda, bilip-bilimdilikpen jazğan basım. Odan körkem til jäne jandı obrazben körkemdelgen sırşıldıq pen şınayılıqtı köre de, taba da almauımızdıñ  sırı sonda. Al, mwnday şığarma-şabıt közi poetikalıq- psihologiyalıq quattan ada boladı. Poetikalıq-psihologiyalıq quat – şığarmaşılıq suretkerlik pen körkem  tildi, obrazdı, muzıkanı (TOM) boyına tabiği-tarih topıraqtan siñirgen jazuşılarğa tän qadır-qasietter. Wlt jazuşısınıñ belgisi de sonda. Olardıñ qatarına men Jüsipbek Aymauıtov, Mwhtar Äuezov, Täken Älimqwlov, Äbiş Kekilbaev, Qalihan Isqaqov, Asqar Süleymenov, Qabdeş Jwmadilovti  jatqızamın. Soñğı  buındardan Nesipbek Däuitaywlı, Jañabek Şağatay, Asqar Altay, Aygül Kemelbeva, Duman Ramazan, Däuren Quattı  qosamın.

                                             ***

                                                ***

Men qaysibir ğalım-qalamgerlerdiñ ğılımi til zañdılığına bağınıp, ädebiet teoriyasınan örgen şığarmasın oqi almaymın. Onda sezip-sezine jazğanğa qarağanda, bilip-bilimdilikpen jazğan basım. Odan körkem til jäne jandı obrazben körkemdelgen sırşıldıq pen şınayılıqtı köre de, taba da almauımızdıñ  sırı sonda. Al, mwnday şığarma-şabıt közi poetikalıq- psihologiyalıq quattan ada boladı. Poetikalıq-psihologiyalıq quat – şığarmaşılıq suretkerlik pen körkem  tildi, obrazdı, muzıkanı (TOM) boyına tabiği-tarih topıraqtan siñirgen jazuşılarğa tän qadır-qasietter. Wlt jazuşısınıñ belgisi de sonda. Olardıñ qatarına men Jüsipbek Aymauıtov, Mwhtar Äuezov, Täken Älimqwlov, Äbiş Kekilbaev, Qalihan Isqaqov, Asqar Süleymenov, Qabdeş Jwmadilovti  jatqızamın. Soñğı  buındardan Nesipbek Däuitaywlı, Jañabek Şağatay, Asqar Altay, Aygül Kemelbeva, Duman Ramazan, Däuren Quattı  qosamın.

                                             ***

   Özin qalamger sanaytın adam, prozanıñ bastı belgileriniñ qatarına jatatın diolog pen monologtı boyına Alla berdi (tabiği) siñirip, olardıñ şığarmadağı alatın orını men rolin ajırata  almasa, jazuşı emes. Diologqa wzaq  sonar swraq-jauap nemese män-mağanasız  mıljıñ til qatısular  qanşalıqtı jürmese, monologqa da  jürek tolğanısın jandı jetkizetin işki iirim-n'yuanstan  örmegen, qızdırma qızıl sözder men söylemder jiıntığınan twratın jeldirme-jelpinister sonşalıqtı jürmeydi.

                                        ***

 Kez-kelgen prozalıq şığarma – körkem, şın-şınayı suretkerdiñ  qalamınan tusa, ol poeziya siyaqtı erkin, jatıq, erik erkiñnen tıs oqıluı tiis. Oğan jurnalistik ädis-täsil, poşım-porım, tildik qor jürmeydi. Şınayı  prozanıñ publistikadan ayırmaşılığı sonda.

                                                        ***

Ob'ekti men sub'ektiniñ, adam jäne tabiğat, Qwdaydıñ arasındağı ayırmaşılıq pen baylanıstı sezip qana qoymay, bilgen aqın da, jazuşı da baqıttı.

                                                           ***

Obraz –  wlttıq-intelektualdı  işki intuiciyanıñ  beyneleu, wqsatu, teñeu, körkemdeu körinisi.Til – ana sütimen kelip, wltıq-tildik ortanıñ qwnarınan örgen qwbılıs bolsa, poeziyadağı Muzıka – Jaratuşı ieniñ küşimen bolğan kez-kegen tabiği dıbıstı til men obraz arqılı  sazdı sözge tüsirip, ündestire bileu. «Aqınnıñ ündestik wlı» bolatınınıñ sırı sonda. Mısalı, «Sarı ağaş sazğa bitken siyaqtanıp», «Sar jelip «Säulem-ayğa» salğan qanday», «Sağınay saptıayaqa siip  ölgen», «Sağınış sanamdağı sartaptanğan» bolıp kete beredi...

                                                            ***

Nağız poeziyanı tüsingenen bwrın, sezinesiñ, Tüsinu – aqıl-oydıñ körinisin bayqatatın qasiet, al, sezinu, sezu, sezim – qwbılıs. Qwbılıs bolsa– poeziyanıñ da, prozanıñ da, jalpı öner ataulınıñ  negizi

                                                                 ***

Keybir jas aqındar sütke sudı köp qosıp satatın saudegerler siyaqtı, jelökpe-jeleñ, qızdırma-qızıl, örekpip-öñmeñdeu, köpirme köpsözdilik pen mıljıñdıqqa äues. YAğni, olarda jinaqılıq, bir izdilik, söylem men söz, sezim tasqının tejey alatın işki Alla berdi  aqındıq qwbılıs joq ta, öleñşildik qasiet bar. Öleñderiniñ basınan bastap, ayağına jetkenşe, aqınnıñ (aqın bolsa) ne aytqalı otırğanın tüsinbey, obrazben aytqanda, öziñdi ormanda adasıp jürgendey sezinesiñ. Onda tal-terek, emen siyaqtı tağı da basqa ağaştar bar,  biraq, nağız ormanıñ özi joq.                                                  

                                                                  ***

Poeziyanı (öleñdi dep qabıldañız) tüsindirip, onı advokat bolıp qorğaudıñ   eş qajeti joq, ol özin özi aqtap ta, qorğay da alatın qwbılıs.

                                                           ***

Aqın öziniñ alğan taqırıbın jaqsı sezinip, jan-jaqtı bilip, ayqın körip, basınan keşse, eşqanday da abstrakciyalı äri twmandı da kömeski, susıma uısta da, sana-sezimde  twrmaytın öleñ tudırmaydı.

                                                              ***

Sezim – lıp etpe, wşpa köñil küydiñ körinisi, onıñ poeziyadağı körsetkişi jinaqılıq, qısqalıq, söz ben söylem ünemşildigi. Onı qwbılıs deuimizdiñ sırı sonda. Endeşe, aqındıq qwbılıs. Poema, dastan, oqiğalı öleñ turalı äñgime basqa.

                                             ***

Orındaluğa kelmeytin qiyal – qiyalilıqtıñ bası, ötiriktiñ köleñkesi. Osı ekeuinen asa almağan öleñdi  jazğan adam qiyali nemese ötirikşi. Ondaylardan aqın şıqpaydı.

 

                                          ***

Nağız aqın özi qiyaldağan, armandağan, köksegen närseniñ nemese neniñ bolsın, tipti, kimniñ bolmasın jeteginde bas-közsiz ketpey, kerisinşe, olardı  öziniñ işki erik erkindigine bağındırıp, yağni, Alla tudıratın öleñniñ közi – şabıttı şağınıñ uısında wstay bilui tiis. O da aqındıq qwbılısqa tän köñil-küy. Qalğanınıñ bäri qiyalilıq, bas-közsiz, sana-sezimsiz kümändi da twmandı jan qozğalısı men köñil küydiñ kömeski köşirmesi. Ondaylardan tüptiñ tübinde aqın şıqpaydı, tek et pen teriniñ arasındağı qızbalıqtay  öleñşi bolıp qana  qaladı.  Men ondaylardı  ömirimde köp kördim.Äsirese, äyelderdiñ arasında ondaylar  wşan-teñiz.

 

                                     ***

 Qazir orıs ädebetinde «Interpoeziya» degen ağım-tüsinik qalıptasıp, ol şınayı poeziyanıñ jauı bolıp otır. Onday jağımsız qadır-qasiet bizde de orın alğan.

                                                       ***

Öleñ tehnikasın (öleñ jasaudı, jazudı) meñgerip alu qauipti qasiet. Ol käsipqoylıqtıñ bası, öleñşiliktiñ negizi. Olardıñ öleñderinde jürek tolqısı, jan qozğalısı, sezim tasqını bolmaydı.

                                           ***

Poeziyanıñ jauı– şala jansar  wyqasqa, odan äri ketkende wyqassız ırğaqqa tüsirilip, qızıl-qızdırma sözder jiıntığınan twratın öleñder.

                                                 ***

   Keybir jas aqındardıñ öleñderin oqığanda tañqalamın, tañqalatınım olardıñ jazğandarında öleñge qajetti närseniñ bäri bar, tek mazmwn joq. Neni aytıp jatqanın, ne aytqısı kelgenin tüsinbeysiñ.

Abai.kz

0 pikir