Seysenbi, 12 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 3000 0 pikir 17 Şilde, 2013 sağat 19:33

Qajım Jwmaliev. Abaydıñ tüsiniginşe, eñ qızıq ömir - tatulıq, dostıq (jalğası)

Abay tuındılarınıñ realistik jaqtarın söz etkende ayrıqşa toqtaludı qajet etetin negizgi bir mäsele - äyelder turalı közqarası. Bwl mäsele keñirek toqtap, keybir salıstırular jasaudı kerek qıladı. Abayğa deyingi auız ädebietin jäne keybir tarihi ädebiet nwsqaların alsaq, äyel turalı eki türli közqarastıñ bolğandığın añğaramız. Birinşisi - halıqtıq, ekinşisi - feodaldıq. Halıqtıq közqaras äyeldi joğarı bağalaydı. Köp jayttarda erlerden artıq etip körsetuge tırısadı. El bastar kösem de, söz bastar şeşen de, top jarğan batır, ayaulı aru, ardaqtı azamat ta anadan tuadı. Sondıqtan ömirde ananıñ roli erekşe degen qorıtındını wsınadı. Mısalı, «Alıp - anadan, at bieden tuadı», «Ayağın körip asın iş, anasın körip qızın al», «Erdiñ atın qatın şığaradı, qatınnıñ atın jatım şığaradı», «Jaqsı äyel jaman erkekti adam etedi, jaqsı erkek jaman äyeldi adam ete almaydı», «Jaqsı äyel - jigitke bitken baq, jaqsı jer, jaylı qonıs, altın taq», «Alğanı jaqsı jigittiñ ärqaşan isin oñdaydı, alğanı jaman jigittiñ isiniñ säti bolmaydı», «Äyel jerden şıqqan joq, o da erkektiñ balası, erler kökten tüsken joq, äyel - onıñ anası», «Alqızıl gül - jerdiñ säuleti, asıl jar - erdiñ säuleti», «Anañdı Mekkege üş arqalap barsañ da, qarızıñnan qwtıla almaysıñ».

Abay tuındılarınıñ realistik jaqtarın söz etkende ayrıqşa toqtaludı qajet etetin negizgi bir mäsele - äyelder turalı közqarası. Bwl mäsele keñirek toqtap, keybir salıstırular jasaudı kerek qıladı. Abayğa deyingi auız ädebietin jäne keybir tarihi ädebiet nwsqaların alsaq, äyel turalı eki türli közqarastıñ bolğandığın añğaramız. Birinşisi - halıqtıq, ekinşisi - feodaldıq. Halıqtıq közqaras äyeldi joğarı bağalaydı. Köp jayttarda erlerden artıq etip körsetuge tırısadı. El bastar kösem de, söz bastar şeşen de, top jarğan batır, ayaulı aru, ardaqtı azamat ta anadan tuadı. Sondıqtan ömirde ananıñ roli erekşe degen qorıtındını wsınadı. Mısalı, «Alıp - anadan, at bieden tuadı», «Ayağın körip asın iş, anasın körip qızın al», «Erdiñ atın qatın şığaradı, qatınnıñ atın jatım şığaradı», «Jaqsı äyel jaman erkekti adam etedi, jaqsı erkek jaman äyeldi adam ete almaydı», «Jaqsı äyel - jigitke bitken baq, jaqsı jer, jaylı qonıs, altın taq», «Alğanı jaqsı jigittiñ ärqaşan isin oñdaydı, alğanı jaman jigittiñ isiniñ säti bolmaydı», «Äyel jerden şıqqan joq, o da erkektiñ balası, erler kökten tüsken joq, äyel - onıñ anası», «Alqızıl gül - jerdiñ säuleti, asıl jar - erdiñ säuleti», «Anañdı Mekkege üş arqalap barsañ da, qarızıñnan qwtıla almaysıñ».
            Qazaqtıñ köptegen maqal-mätelderin alsaq, er adamnıñ ömirindegi baqıt ta, baqıtsızdıq ta bäri äyeliniñ jaqsılıq, jamandığına tireledi. Keybir maqaldarda äyel men erlerdiñ äleumettik roli birdey dep sanasa, ata men ana turalı balağa jükteletin mindet pen öteytin qarızı jaylı oy-pikirlerinde halıq ananı ärdayım birinşi orınğa qoyadı.
Auız ädebietindegi öleñ, añız, ertegi äñgimelerden biz neşe türli swlu, aqıldı, aylalı äyelderdiñ obrazdarın kezdestiremiz. Ertegi, añızdarda wşıraytın añğal batırlardıñ är aluan alıp däu, mıstan kempirler, jer astındağı jılan patşalarımen kezdeskende özin süygen swlu qız, aylalı äyelderdiñ aqıl-keñesteri arqılı jauların jeñip şığıp, mwrattarına jetedi. Basqaların aytpağanda, köpşilikke mälim Jänibek pen Jirenşe şeşen añızı - bwğan tolıq mısal.
Añızda Jirenşe - äri söz tapqış, äri aqıldı, qanday qiın-qıstaudan bolsın sürinbey şığatın taypalmalınıñ özi. Biraq patşanıñ öte qiın üş tapsırmasın orındauğa kelgende, onıñ salı suğa ketip, ne qıların bilmeydi. Sonıñ üşeuinde de aqıl tauıp, Jirenşeni ajaldan qwtqaratın - äyeli Qaraşaş. Aqırı ol öz sütinen qımız aşıtıp, hanmen birge Jirenşe jorıqqa attanarda jantorsıqqa qwyıp, küyeuiniñ qanjığasına baylap jiberedi. «Bir kezde han şöldep, sağan susın tap, äytpese öltirem! - der, sol kezde sen osı qımızdı hanğa wsın, işip bolıp, neniñ süti dep swrar, sonda qımızdıñ sırın aşarsıñ», - deydi.
            Qaraşaştıñ aytqanı jorıqta däl keledi. Han qımızdı işip alıp, Qaraşaştıñ süti ekendigin estigennen keyin, sanın bir-aq soğadı. Endi onı äyeldikke ala almaytın boladı da, Jirenşege jaulığın toqtatadı.
            Söytip, halıq hannan da, hannıñ atışulı şeşeninen de aqılı artıq äyelder bar ekendigin moyındap qana qoymaydı, «Jirenşe, Qaraşaş» añızı arqılı, sonday äyelderdiñ bolğandığın tarihi adamdardıñ atımen baylanıstı Qaraşaş sıqıldı aqıl, aylası mol wnamdı äyel obrazın jasaydı.
            Qaraşaştı bwlay körsetudiñ özinde de äyelge degen ülken izet, zor qwrmet jatqan joq pa? Bwl şın mänindegi halıqtıq közqaras emes pe?
            Äyelge degen halıqtıq közqarastıñ bir aluan türin biz epostıq, liro-epostıq poemalardan da kezdestiremiz. Epostardıñ köpşiliginde-aq halıq eñ ayaulı aru, adal süt emgen swluların batırlardıñ serigi etedi. Qwrtqa, Gülbarşın, Aqjünis, Qız Nazım - bäri de halıqtıñ ardaqtı wldarı sanalğan batırların süyip, solarğa kömekke keledi. Keybireuleriniñ el qorğarlıq batır därejesine köterilulerine äyelderiniñ kömegi, keybir jayttarda jeñistikke ie bolu üşin aqıl-keñesteri järdem etedi. Qobılandınıñ Alşağır elin şabuı da, jeñui de Qwrtqanıñ aqıl-aylasımen baylanıstı desek, noğaylılıqtardı qalmaq hanı Qaraman kelip qamağanda, olarğa Qambardıñ qol wşın berui - tüptep kelgende Nazımmen baylanıstı.
            Bwl qızdardıñ qaysısı bolsa da, qolına nayza alıp soğısqa şıqpasa da, jaularğa qaru körseterlik özderiniñ ne jwbayı, ne süygen batırlarına kömekşilik isteri arqılı el qorğau isine aralasadı. Tipti swlulardıñ batırlarğa ğaşıq boluınıñ negizinde el qorğau tilegi, öz halqınıñ bir paydasına jarau degen armanı jatatındığın köremiz.     
Epostıq jırlarda eldik mäselelerge äyelderdiñ qatısuları batırlarğa körsetetin aqıl-keñesteri arqılı bolsa, liro-epostardıñ keybireulerinde biz äleumettik mäselelerge äyelderdiñ tikeley qatısıp, el arasındağı dau-şarlardıñ arqauı özi boluğa jarağan äyel obrazdarın da kezdestiremiz. Sonday qızdardıñ biri - Ayman obrazı. Menmendik baqtalas iesi Kötibar men Maman arasındağı egestiñ ayağı eki rudıñ jaulasuına, şabınşılıqqa wlasqan jağdayda, özi twtqında jürse de, bükil mäseleniñ tüyinin şeşuşi - Aymannıñ aqıl-aylası. Oqiğanıñ şeşuinde örkökirek Kötibar da, menmensigen Maman da mazaq bolıp qaladı da, Ayman bastağan top degenine jetedi.
            Keltirilgen mısaldardıñ barlığı da äyel mäselesine degen halıqtıq közqarastardıñ qanday ekendigin däleldese, sonımen qatar fol'klorda bolsın, ädebiet tarihında bolsın, äyelge eski feodaldıq közqarastı ayqındaytın da pikirler bar. «Altın bastı äyelden, baqa bastı erkek artıq», «Äyel - jeti dwşpannıñ biri», «Astıñdağı atıña, qoynıñdağı qatınıña senbe», «Äyeldiñ şaşı wzın, aqılı qısqa» degen tärizdi mätelder äyeldi erlerden tömen sanaytın feodaldıq közqarastı körsetedi. Bwl tek auız ädebietinde ğana kezdesip qoyğan joq, HİH ğasırda Abaymen twstas ömir sürgen aqındarınıñ da şığarmalarında jırlandı. Eski handıq-feodaldıq ömirdi añsauşı, sol taptıñ jırşısı bolğan Şortanbay, Äubäkirlerdiñ öleñderin alıp, jalpı äyelge, äyeldiñ bas bostandığımen baylanıstı mäselelerge qalay qarağandıqtarına şolular jasap, Abaydıñ äyel turalı közqarastarımen onı salıstırsaq, aralarında jer men köktey ayırma barlığın añğaramız.
            Äubäkir öziniñ zaman turalı jazğan wzaq öleñinde qazaq dalasındağı är aluan özgeristerdi surettey kelip, äyel mäselesine, olardıñ bas bostandığı jaylı ayrıqşa toqtaladı.
 
 
Eriniñ aytqan sözine
Qatın moynın bwrmadı.
Erge qızmet qılmadı
Jalınıp künin körmese,
Qattı aytsa, qatın twrmadı.
Kitaptıñ sözin tärk etip,
Köñiline şaytan ornadı, - deydi.
            HİH ğasırdıñ ekinşi jarımında qazaq äyelderiniñ bas bostandığı tap osı aytılğan tärizdi bolğan emes. Bwrınğı däuirlermen salıstırğanda, qanşa älsiredi desek te, bwl kezde de qazaq dalasında üstemdik etuşiler äli bay-feodaldar boldı. Demek, «Jesir dauı, jer dauı» olardıñ el bileudegi köñil audararlıq negizgi mäseleleriniñ biri boldı. Sondıqtan äyeldiñ bas bostandığı, bata ayırıp, süygenine tiyu tek bir sem'yanıñ öz işinde şeşile salatın mäselesi emes, rudıñ, ne rubasılarınıñ sarabına tüsip, şeşilse, zor qiınşılıqpen ğana şeşimin tabatın mäsele edi. «Äyel erden ketse de, elden ketpeydi» deytin nağız kertartpa, feodaldıq közqaras ol kezde äli öziniñ tolıq küşinde bolatın. Sol közqarastıñ säuegey jırşısı bolğan Äubäkir ilude bireudiñ bas bostandığına qolı jetse, salt bwzarlıq närse dep, jwrtşılıqqa meylinşe qwbıjıq etip körsetuge tırıstı. Öz kezine tän emes ömir qwbılısın eskişil aqın asıra surettep, oquşıların teris bağıtqa siltedi.
            Äyelderdi erkekterden kem sanauşılıq tärizdi feodaldıq közqarastarğa toytara soqqı berip, bwl mäsele jönindegi halıq közqarasın qoldauşı jäne mädeni biik satığa köteruşi - qazaqtıñ birinşi aqını Abay. Ol öziniñ wlı adamdığın da, ülken realistigin de äyeldiñ qoğamdağı ornın ayqındau mäselesiniñ aynalasında körsete bildi.
            «Bir swlu qız twrıptı han qolında» degen öleñinde swlu, jas qızğa üylenbek şaldıñ «qalıñdığına» tuğızğan barlıq jağdayı men is-äreketterin, onıñ öz basındağı quanıştarın surettey kelip, qızdıñ şalğa barıp tirlik etkennen de, suğa ketip öluin artıq sanağandığın tamaşa türde surettep beredi:  
 
Degen söz: bwqa - buğa, azban - duğa,
Han qarıq bop tüsip jür ayqay-şuğa.
Etimdi şal sipağan qwrt jesin dep,
Jartastan qız qwlaptı tereñ suğa...
 
            Abaydıñ bwl aytqanı ol kezdegi, ya onan bwrınğı jäne soñğı kezdegi ömir şındığı bolatın. Aqın mwnı köre de, sınay da bildi. Äyel jönindegi äleumettik teñsizdik Abaydıñ janın auırtqan mäseleniñ biri boldı. Abay bwdan özinşe qorıtındı jasap, bwl mäseleni ayta qalğanday joğarı satığa köterdi:
 
Eserler jas qatındı twtadı eken,
Jas qayğısın bildirmey jwtadı eken.
Ortasında bwlardıñ mahabbat joq... - dep, bir jağınan äyel teñsizdigin aytıp, sonı qoldap otırğan üstem tapqa, eski saltqa öltire soqqı berse, ekinşi jağınan, äyeldiñ bas bostandığın, mahabbat mäselesin ayrıqşa mäsele etip köterdi. Äyeldi malğa satu eñ nadandıq, adamnıñ adamdıq qasietin bağalamağandıq degen qorıtındı şığardı. Satu men süyu kärilik pen jastıq, tün men kün, jaz ben qıs sıqıldı bir jerde twra almaytın närse dep, oğan ülken män berdi:
 
Käri, jas däureni ötken tatu emes,
Epke köner et jürek satu emes.
Kimde-kim ülken bolsa eki müşel,
Mal berip alğanımen qatını emes! - dep, süyu mäselesin malğa satıp aluğa bolmaytındığın, şın adamgerşiliktiñ közimen qarağanda, süyu saudağa salatın närse emes ekendigin, süyu men süyispenşiliktiñ erikti boluı kerek ekendigin ayttı. Abaydıñ bwl közqarası sol kezde qazaqtıñ öz işinen şıqqan aldıñğı qatardağı adamdardıñ tilegimen, bükil halıq tilegimen, äyeldiñ bas bostandığın köksegen düniejüzindegi adamgerşilik közqaraspen wştasadı. Abaydı äyeldiñ bas bostandığın jaqtağan qazaqtıñ birinşi aqını dep tolıq ayta alamız. Mwnı «Masğwt» dastanınan da ayqın köruge boladı. «Masğwt» dastanında Abay äyeldiñ sem'yalıq jäne äleumet ömirindegi ornın meylinşe joğarı bağalaydı.
            Dastanda özin ajaldan ayırıp alıp qalğan Masğwtqa aq, sarı, qızıl üş türli jemis wsınıp, şal:
 
Ağın jeseñ, aqılıñ jannan asar,
Sarını alsañ, däuletiñ suday tasar,
Egerde qızıl jemisti alıp jeseñ,
Wrğaşıda jan bolmas senen qaşar, -
 
deydi.
            Masğwt oylanıp twradı da, qızıl jemisti jeuge bel bayladım deydi. Şal mänisin swrağanda «eñbeksiz mal dämetu - qayırşılıq» degen sıqıldı pikirlerdi ayta keledi de:
 
Qızıldı jesem, meni äyel süyer,
Aramdıqqa jürmese, ne jan küyer.
Wrğaşı da köp jan ğoy, dosım bolsa,
Dep edim bir paydası mağan tier.
 
 
Erkektiñ erkek adam bolsa qası,
Qatın, şeşe, qızı joq, kimniñ bası,
Han qahar, qara kisi qastıq qılsa,
Sonda wrğaşı bolmay ma araşaşı?
 
Teginde adam bası sau bola ma?
Üyinde tekserilmes dau bola ma?
Eri aşu aytsa, äyeli basu aytıp
Otırsa, bwrınğıday jau bola ma? -
dep jauap qayıradı.
            Bwl - tamaşa aytılğan pikir. Abaydıñ bwl közqarası «äyel meni ğana wnatsın» degen örisi tar, özimşil toğışarlıq közqarastan aulaq. Ol äyel men erkektiñ teñ därejedegi dostığın, üy işiniñ birligi men äyeldiñ äleumet ömirindegi ornın tereñ tüsinip, mäselege osı jağınan qaraydı. Sondıqtan da onıñ qaharmanı Masğwt qızıl jemisti jemek boladı. Demek, qoğamnıñ teñ jartısı bolıp otırğan äyelderdiñ äleumettik ömirinde ülken ornı barlığın jäne boluı kerek ekendigin ayqındaydı. Aqın öz pikirin Masğwtqa aytqızıp, «Qıdır» şalğa moyındatıp jäne özi de moyındap, mınaday qorıtındı şığaradı:
 
Sol zamanda-aq nadandar şırış bwzğan,
Jalğannıñ dämin bwzıp qauip qılğan.
Aqıl men mal ekeuin asıray almay,
Araşaşı tilepti qatın-qızdan.
 
            Bwl üzindi - dastandağı aytayın degen oydıñ qazığı.
            Aqın bügingi zaman ğana emes, ötken zamannıñ özinde de äyeldiñ äleumet ömirinde ülken orın alğandığın köre bildi. Abay äyeldiñ tek äleumettik roliniñ zor ekendigin aytıp qana qoyğan joq, mahabbat, dostıq jäne ädemilikke közqarastarın da öleñderinde ayqın tanıttı.
            Eñ aldımen Abay mahabbat, dostıq mäselesin basqalardan anağwrlım keñ, anağwrlım tereñ tüsindi. Ol jalpı adam balasınıñ dostığın jır etti. Abay - iri gumanist aqın. Sondıqtan ol adam adamdı süye bilui kerek degen ideyanı berik wstadı. Onıñ bwl sapqa qospay, jek körip, satira etkenderi adamdıq ar-namıstan jwrday, öz bası, öz qamınan basqa eş närse oylamaytındar boldı. Osınday minez-qwlıqtan jirendirudiñ negizinde onıñ dostıqtı jırlau motivi kelip tudı, ärkim tek öz qamı emes, jwrt müddesin oylauı kerek degen ideya tudı. Abaydıñ köp öleñderinde adam balası birine-biri jaulıq emes, dostıq izdesin degen pikir özek bolıp tartılıp jatadı. «Jigitter, oyın - arzan, külki - qımbat» degen öleñinde:
 
Kemdi kün qızıq däuren tatu ötkiz,
Jetpese biriñdikin biriñ jetkiz.
 
Künşildiksiz tatu bop şın köñilmen,
Qiyanatşıl bolmaqtı esten ketkiz.
 
            Abaydıñ tüsiniginşe, eñ qızıq ömir - tatulıq, dostıq. Biraq aqınnıñ bwl tilegi öz kezinde orındalmadı. Ru men rudı, bir el men ekinşi eldi atıstırıp, şabıstırıp otırudı negizgi sayasatınıñ biri etip otırğan feodaldıq, «adam - adamğa qasqır» dep biletin kapitalistik qoğamda onıñ iske asuı mümkin emes bolatın. Onı aqın sezine de, tüsine de bildi. Äytse de alğan bağıtı men añsağan armanınan ol tayğan joq. Kün sayın jaulıqtıñ otına may tamızıp twtatuşı qoğamnıñ juan ortasında otırsa da, Abay öle-ölgenşe dostıqtı jırlaumen boldı.  
 
Mahabbatsız - dünie bos,
Ayuanğa onı qosıñdar.
Qızıqtan özge qalsañ bos,
Qatınıñ, balañ, dosıñ bar.
 
Jüregi jwmsaq bilgen qwl,
Şın dos tappay tınşımas.
Payda, maqtan - bäri twl
Dossız auız twşımas, -
 
dedi. Bwl öleñ - wlı aqınnıñ dostıqtı jır etken barlıq öleñderiniñ kilti.
            Jazba ädebietimizdiñ tarihına köz salsaq, süyispenşilik, mahabbat mäselesin de biikke kötere jır etken birinşi aqın Abay ekendigin köremiz. Feodaldar üstemdik etken qoğamdıq qwrılısta mahabbat-süyispenşilik mäselesin jır etu faktisiniñ özi kezinde ülken progressivtik närse edi. Öytkeni mwnıñ negizi, tüptep kelgende, äyeldiñ bas bostandığımen baylanıstı. Ekinşi, üstemdik etuşi feodaldıq qoğam äyelderdiñ azamattıq pravosın mülde joyıp, belgili narıq qoyıp, satıp aluğa bolatın tiri mülik därejesine jetkizgen däuirde sanağa siñgen kertartpalıqqa tayınbay qarsı şığıp, äyeldiñ äleumet ömirindegi rolin körsetumen qatar, olardıñ erlerden eş kem tüspeytin sezimin erekşe jır etip, süyispendik, mahabbattı däripteudiñ özi eskişildikke däl tier auır soqqı edi.
            Qanday taqırıptı söz etse de, jerine jetkize jırlaytın zor talant iesi Abay mahabbat mäselesin de ülken şeberlikpen jır etti. Ömir şındığına tabanın nıq tirey otırıp, bwl mäseleni keyde romantikalıq asqaqtıq därejesine şeyin köterdi. Jazğı tün, jaylı keşterde sarğaya sağınıp, sarqıla kütken ğaşıqtardıñ sätti kezdesu, sıpayı sırlasu, tätti süyisterin tañğaldıra şeber surettey kelip, olardıñ auzına:
 
Sensiñ - jan läzzatı!
Sensiñ - tän şärbatı!
 
***
Qayğıñ - qıs, jüziñ - jaz,
Bolamın körsem mäz.
Külkiñiz boydı alar,
Bwlbwlday şıqsa äuez, - degen tärizdi ğaşıqtardıñ işki sezim düniesin däl beyneleytin sözder saladı. Bwl taqırıpqa jazğan aqınnıñ öleñderiniñ qaysısın alsaq ta oquşılarınıñ estetikalıq sezimin oyatarlıq asqan ismerlikpen jazılğandığı dausız. Keybir joldarda anayılıq naturalizm elementteriniñ kezdesetini ras. Biraq ol aqınnıñ jalpı stiline tän närse emes jäne bwl onıñ äleumettik közqarasına eşbir nwqsan keltire almaydı.
            Abaydıñ mahabbat taqırıbına jazğan öleñderiniñ işinde onıñ estetikalıq idealın ayqındaytın öleñder de jii kezdesedi. «Qaqtağan aq kümistey keñ mañdaylı», «Bilektey arqasında örgen bwrım» tärizdi Abay öleñderi tek qana swlu qızdıñ portretin jasau üşin jazıla salınğan emes, sonımen qatar aqınnıñ ädemilikke közqarasın da körsetedi.
            Ädemilikti kim qalay tanidı, onıñ äleumettik sebepteri qanday degen mäsele jöninde G.V.Plehanov öziniñ «Adressiz hat», «Qoğam ömiri jäne iskusstvo» degen maqalalarında tereñ taldaular bere kelip, barlıq el, barlıq tap, barlıq däuirge say jwrttıñ bärin birdey moyındatatın absolyuttik türdegi ädemilik joqtığın, ädemilikke közqaras är eldiñ tirşilik, künköris jağdaylarımen, öziniñ ösken ortası, alğan tärbiesimen baylanıstı bolatındığın däleldep, ol turalı är halıqtıñ tarihınan köptegen faktiler keltiredi. Sayıp kelgende, adamnıñ ädemilikke közqarasın ayqındaytın närse qoğam işindegi taptardıñ ekonomikalıq jağdayları dep qorıttı. Mısal üşin ol orıstıñ aqsüyek-dvoryandar tabı men orıs şaruaların alıp, kisi küşin paydalanatın tap ökilderiniñ közqarasınşa, swlu, ädemi sanaytındarı, özderiniñ iskusstvo men ädebietinde däripteytini näzik äyelder bolsa, al qara şarualar öz eñbegimen tirşilik etpeuşilerdi tipti de däriptemeydi, ädemi de sanamaydı.
            Abay kezindegi, ne özinen bwrınğı qazaqtıñ ädemilikke közqarastarın tamaşa türde qorıta kelip, qanday äyeldi ädemi deuge boladı degen swraqqa jauap izdeydi, onıñ jauabı - «ädeptilik, arlılıq, adamgerşilik» boladı. Abayşa, ädemi äyel osınday boluı kerek. Sayıp kelgende, Abaydıñ estetikalıq idealı - tek dene swlulığı ğana emes jäne jan swlulığı. Bwl mäsele jönindegi Abaydıñ tirelgen jeri osı deuge boladı.
            Joğarğı atalıp ötken eki öleñinde Abay özine deyingi qazaq jäne şığıs ädebietindegi äyelge sırtqı müsin swlulığı jağınan keletin közqarastıñ äseri barlığın key jerlerinde:
 
Qiğaş qas, qıpşa bel,
Solqıldar soqsa jel...
Bwrañ bel, boyı swlu, kişkene ayaq,
Boladı osınday qız neken-sayaq.
 
Pisken alma sekildi tätti qızdı,
Bolamın da twramın körgendey-aq, - dep, äyeldiñ näziktigin däripteytindigin tipti joqqa şığarmaydı. Biraq Abaydıñ ädemilik turalı estetikalıq idealın ayqındaytın bwl öleñderi emes. Bwlar suretşiniñ keybir ömir qwbılıstarına tereñdemey, keybir jağdaylarmen baylanıstı oynaqılıq türde sıza salğan eskizderine wqsaydı. Äytse de eskiz wlı talant, ülken suretşiniñ kistisinen şıqqandıqtan, sol qalpında da ol mültiksiz keñ oylap, tereñ tolğanıp jasalğan suretterdey senim tuğızadı. Bizşe, bwl eki öleñniñ oquşılarğa etetin äseri de eki türli tärizdi.
            Abaydıñ estetikalıq idealın tolıq añğartatın jäne onıñ äyelder turalı halıqtıq dwrıs közqarastı onıñ jalğastıruşı ekendigin däleldeytin şığarmalarınıñ biri - «Jigitter, oyın - arzan, külki - qımbat» attı öleñi. Bwl öleñ aqınnıñ är aluan ömir qwbılıstarın, adamdar arasındağı qarım-qatınas, minez-qwlıqtardı baqılay kele, köp oylanıp, tereñ tolğanıp, ömir arqılı tüygen qorıtındısı, keleşek üşin aytılğan eñ soñğı sözi tärizdi.
 
Bireudi körki bar dep jaqsı körme,
Lapıldap, körseqızar näpsige erme!
Äyel jaqsı bolmaydı körkimenen,
Minezine köz jetpey, köñil bölme!..
 
Şüu degennen köriner swlu artıq,
Köbi köpşil keledi onday qanşıq.
«Betim barda betime kim şıdar», - dep,
Kimi pañdau keledi, kimi tantıq...
Joq bolsa qatınıñnıñ jat ösegi,
Bolmasa mineziniñ eş kesegi.
Mayısqan beyne güldey tolıqsığan,
Kem emes altın taqtan jar tösegi.
 
Jasaulı dep, maldı dep baydan alma,
Kedey qızı arzan dep qwmarlanba.
Arı bar, aqılı bar, wyatı bar,
Ata-ananıñ qızınan ğapıl qalma, - deydi. Demek, aqınnıñ estetikalıq iealı - «Pisken alma sıqıldı tätti qız» emes, ar-wyatı mol, jaqsı sem'ya qwratın, tatu-tätti ömir süruge kömek eterlik, ömirde şın serik bola alarlıq äyel.
            Qorıta kelgende, Abay öziniñ wlı eñbekterinde öz kezindegi äleumet ömirindegi teñsizdikti, bay-feodaldardıñ eñbekşi kedeylerdi ezip, qanap otırğandığın, äleumet ömirindegi alauızdıq, kertartpalıq, mädenietsizdik, eñbek süymeytin jalqaulıqtardı köre bildi. Qazaqtıñ feodaldıq ömirindegi äyelderdiñ teñsizdikterin tereñ surettep, süyispenşilikti, bas bostandığın jır ete otırıp, olardıñ äleumet ömirinde şınında ülken orın alatının, aluı kerektigin körsetti. Söytip, qazaqtıñ wlı aqını äleumet ömirindegi öte mañızdı, ülken mäselelerdi şığarmalarınıñ taqırıbı etip aldı da, olardı tereñ tüsinip, sol kezdegi ömir şındığımen janastırıp körsete bildi. Joğarğı aytılğan köp mäseleler jöninde öte mañızdı, asa qwndı pikirler aytıp, dwrıs keñes berdi.
 Qarañğıda qazaq eliniñ ortasınan jarıp şıqqan jarıq jwldızday jalındı pikir iesi Abay öz halqın ilgeri süyreudiñ qamın oyladı. Eldi mädenietke, ğılımğa şaqıradı. Abay  da Şoqan, Altınsarin wstağan bağıttı öristetuşi boladı.  Düniejüzilik mädenietke qol sozğan danışpan aqın öz elin mädenietke şaqıra otırıp, jastardıñ aldına oqu, öner, bilim mäselesin qoyadı.
 
Jasımda ğılım bar dep eskermedim,
Paydasın köre twra teksermedim.
Erjetkesin tüspedi uısıma,
Qolımdı mezgilinen keş sermedim, - dep, öziniñ jas kezinde oqi almay qalğanın arman etedi. «Jastar, meniñ mwnımnan ülgi alma, jastıq şaqtı bos ötkizbey, oquğa, ğılım aluğa jwmsa» degendi aytadı. Ol kezde baylardıñ balaların oqıtqandağı maqsatı - şen alu, patşa ükimetine qızmet etu, eldegi öz qojalığın berik wstau bolsa, Abay ğılım aludı, ğılımdı el keregine jwmsaudı maqsat etedi. Abaydıñ bwl maqsatı, äsirese «Internatta oqıp jür» degen öleñinen ayqın körinedi. Oqıtqan äkeñniñ de, oqığan balanıñ da oy-öristeriniñ tarlığın, orıs tilin biludegi maqsat «proşenie» jazudan äri asa almay jürgenin sınay kelip:
 
«Nan tappaymız» demeydi,
Bülinse eldiñ arası.
Ijdahatsız, mehnatsız,
Tabılmas ğılım sarası.
Az bilgenin köpsinse,
Köp qazaqqa epsinse,
Kimge tier panası? - dep, ğılımnıñ oñaylıqpen qolğa tüspeytinin, adam öz bilimin eş uaqıtta köpsinbey, özine-özi sın közimen qarau kerektigin eskertedi. Söytip, oqu-bilim alu - elge eptilik jasau üşin emes, birlikke, el boluğa, mädenietti boluğa jwmsalsa, sonda ğana odan nätije şığadı degen qorıtındığa keledi. Abay oqığan jastardıñ teris tärbielenuine olardıñ ösken ortası, qazaqtıñ nadandığı, alauızdığı kinäli dep biledi.
 
Oyında joq olardıñ,
Saltıkov pen Tolstoy,
«YA advokat, ya tilmaş
Bolsam» degen bärinde oy, - dep, örisi tar, kündelikti ğana oylauşılıqtı şeney otırıp, adamnıñ minez-qwlqın tüzetuge äreket isteydi. Eldi twnşıqtırıp otırğan pomeşikter qoğamınıñ negizin joyuğa küş salğan Saltıkov-Şedrindi madaqtaydı. Oquşılarğa sender de Tolstoy, Saltıkov-Şedrindey bolıñdar deydi. Olardı ülgi etui - qazaqtan solarday el qamın oylaytın adamdar şığuın añsağandıq edi. Sondıqtan da oqıp, bilimdi bola twrıp, patşa ükimetine qızmet etudi aqın qorlıq dep sanaydı.
 
Voennıy qızmet izdeme,
Oqalı kiim kiyuge.
Bos maqtanğa salınıp,
Beker kökirek keruge,
Qızmet qılma oyazğa,
Janbay jatıp sönuge.
 
            Abay jastardıñ aldında twrğan zor mindet - ğılım, qaytken künde de ğılımğa qol sozu kerek dep, köp öleñderine-aq ğılımdı jır etedi:
 
Ğılım tappay maqtanba!
Orın tappay baptanba!
Oynap bosqa küluge...
 
Nemese:
 
Ğalım bolmay nemene
Balalıqtı qisañız?
Bolmasañ da wqsap baq
Bir ğalımdı körseñiz.
«Onday bolmaq qayda?» - dep
Aytpa, ğılım süyseñiz! - dep, aqın adamnıñ eñ qımbattı keziniñ, jastıq şaqtıñ, oqu, ğılımğa jwmsaluın talap etedi. Oyın-sauıqtı keyin qoya twrıp, aldımen ğılım jolında eñbek et, izden, ğalımdardan ülgi al, solarday boluğa tırıs dep ayta keledi de:
 
Dünie de özi, mal da özi,
Ğılımğa köñil bölseñiz, - dep qorıtındı şığaradı. Bwl - sol kezdegi jañalıqtı añsauşı aldıñğı qatardağılardıñ ideyası. Sol ideya Abay öleñinen orın aldı. Abaydıñ bwl pikiri ğılımğa jol bermey kele jatqan eski nadandıqqa ayausız soqqı bolıp, jañalıqqa jol aştı. Halıqtıñ bilimge talpınuına basşılıq körsetken pikir boldı.
            Abay halıqtı tek jalañ ğılımğa ğana ündep qoyğan joq, jastardıñ bolaşağına ülgi bolarlıq aqıldar ayttı, qanday närseden qaşıp, qanday närseni özine joldas etu kerektigin körsetti:
 
Bes närseden qaşıq bol,
Bes närsege asıq bol,
Adam bolam deseñiz.
Tileuiñ, ömiriñ aldıñda,
Oğan qayğı jeseñiz.
Ösek, ötirik, maqtanşaq,
Erinşek, beker mal şaşpaq,
Bes dwşpanıñ bilseñiz.
Talap, eñbek, tereñ oy,
Qanağat, raqım oylap qoy,
Bes asıl is könseñiz.
 
            Abaydıñ bwl sözderiniñ mäni küni büginge deyin zor. Küni bügin aytılıp otırğan söz sıqıldı. Aqın aytqan «ösek, ötirik, maqtanşaqtıq, erinşektik, orınsız mal şaşu» siyaqtı teris ädetterge biz küni büginniñ özinde de ayausız küres aşıp kelemiz, biz de jastardı osı aytılğandarğa qarsı tärbieleymiz. Al onıñ aytıp otırğan «talap, eñbek, ğılım, qanağat, rahımı» da qazirgi tärbiege däl keledi. Talap et, eñbek et, oylı bol, bir närseni öz betiñmen izdeuge tırıs, dosqa qayırımdı bol dep biz de aytamız. Abay aytqan bwl pikirlerdiñ bäri de bügingi tilekpen tügel qabısadı.
            Ärine Abaydıñ tärbie jöninde aytqandarı jalğız bwl emes. Basqa öleñderin bılay qoyğanda, osı «Ğılım tappay maqtanba» degen öleñiniñ özi de tärbielik mäni zor ülken-ülken mäselelerdi jastardıñ aldına qoyadı. Bayğa, aqsaqalğa bas imeu, şınnan ötirikti ayıra bilu, ne bolsa da aqılğa salıp aytu siyaqtı aqıldar aytıp, jastardı adamgerşilikke üyretip, olardıñ minez-qwlqın, közqarasın dwrıs jolğa salatın keñes beredi.
            Abay ğılım men eñbekti eş uaqıtta bölip qaramaydı.
 
Qızmet qılıp, mal tappay,
Ğılım oqıp, oy tappay -
Qwr üyinde jatadı, - degeni tärizdi, eñbek pen ğılım mäselesin qatar köterdi. Talap, eñbek, oy, rahım degen sözder Abayda är jerde ärtürli aytılğanmen, qwyatın arnası bireu. Talap pen eñbek bir jerde qayrat bolıp, oy ğılım bolıp, rahım jürek bolıp aytılsa da, aqıl, eñbek, jürek, ğılım - osı tört sözdiñ mañınan alıs ketpeydi. Onıñ köp öleñderinde osı tört sözdiñ mänin keñinen şolıp, tereñirek tüsingendigi bayqaladı.
 
Äuelden bir suıq mwz - aqıl zerek,
Jılıtqan twla boydı ıstıq jürek.
Toqtaulılıq, talaptı, şıdamdılıq
Bwl qayrattan şığadı, bilseñ kerek.
Aqıl, qayrat, jürekti birdey wsta,
Sonda tolıq bolasıñ elden bölek.
Jeke-jeke bireui jarıtpaydı,
Jolda joq jarım esti jaqsı demek.
Aqıl da, aşu da joq, külki de joq,
Tulap, qaynap, bir jürek qıladı älek.
Bireuiniñ küni joq bireuinsiz,
Ğılım sol üşeuiniñ jönin bilmek, - degen tärizdi öziniñ filosofiyalıq öleñderinde bwl tört sözdi arqau ete söyleydi. Söytip, qazaq dalasında da ol öziniñ tamaşa körkem asıl sözderimen ädilettiliktiñ, ğılımnıñ, eñbektiñ, adamgerşiliktiñ tuın köteredi. Ol - tek öz zamanınıñ adamdarı ğana emes, kelesi wrpaqqa da osını aytıp ötken aqın.
 
Äsempaz bolma ärnege,
Önerpaz bolsañ arqalan.
Sen de bir kirpiş düniege,
Ketigin tap ta, bar, qalan! - dep, kemeñger aqın öz keziniñ de, kelesi wrpaqtardıñ da aldına ülken bir igilikti mindet qoydı.
(Jalğası bar)
kazakhadebieti.kz saytı

0 pikir