Jwma, 18 Qazan 2019
Jañalıqtar 3379 0 pikir 30 Mausım, 2013 sağat 21:42

Mağjannıñ baspasözdegi qoltañbası

28 mausım – Baylanıs jäne aqparat qızmetkerleriniñ küni. Bwl küni eline eleuli qızmet etip jürgen baylanısşılar men jurnalister qauımına qwrmet körsetiledi.
Kezinde elim dep eñirep ötken Alaş qayratkerleri de gazet şığarıp, baspasöz arqılı jürekjardı sözderin tuğan halqına arnağan edi. Sonday Alaş ardaqtılarınıñ biri aytulı aqın Mağjan da qolına qalam alıp, gazet jwmısına belsene aralasqan. Oqırman nazarına wsınılıp otırğan mına ma­qalada sol jö­ninde aytıladı.

jıldıñ säuir-mamır ayında Ombı qalasında ötken qazaq jastarınıñ twñğış s'eziniñ şeşimine oray bükilqazaqtıq jastar wyımınıñ tili retinde bwl gazettiñ alğaşqı sanı 1918 jıldıñ 30 şildesinde Qızıljar qalasında jarıq körgen «Jas azamat» gazeti wlt täuelsizdigin jaqtap, otarşıldıq ezgige qarsı twrğan qazaq jastarınıñ twñğış qoğamdıq-sayasi gazeti. Gazettiñ redaktorı belgili qayratker Qoşmwhambet Kemeñgerwlı, basqarma qwramında S.Säduaqaswlı, M.Seyitwlı, G.Dosımbekqızı, Ä.Baydildäwlı edi.

28 mausım – Baylanıs jäne aqparat qızmetkerleriniñ küni. Bwl küni eline eleuli qızmet etip jürgen baylanısşılar men jurnalister qauımına qwrmet körsetiledi.
Kezinde elim dep eñirep ötken Alaş qayratkerleri de gazet şığarıp, baspasöz arqılı jürekjardı sözderin tuğan halqına arnağan edi. Sonday Alaş ardaqtılarınıñ biri aytulı aqın Mağjan da qolına qalam alıp, gazet jwmısına belsene aralasqan. Oqırman nazarına wsınılıp otırğan mına ma­qalada sol jö­ninde aytıladı.

jıldıñ säuir-mamır ayında Ombı qalasında ötken qazaq jastarınıñ twñğış s'eziniñ şeşimine oray bükilqazaqtıq jastar wyımınıñ tili retinde bwl gazettiñ alğaşqı sanı 1918 jıldıñ 30 şildesinde Qızıljar qalasında jarıq körgen «Jas azamat» gazeti wlt täuelsizdigin jaqtap, otarşıldıq ezgige qarsı twrğan qazaq jastarınıñ twñğış qoğamdıq-sayasi gazeti. Gazettiñ redaktorı belgili qayratker Qoşmwhambet Kemeñgerwlı, basqarma qwramında S.Säduaqaswlı, M.Seyitwlı, G.Dosımbekqızı, Ä.Baydildäwlı edi.

Twñğış jastar gazetiniñ alğaşqı sanı «Jas tilek» degen bağdarlama maqalamen aşılğan. Onda bılay delingen:
«Ömir täjiribesiniñ, bilim az­dığınıñ kemdigine qaramay, tört tüligi saylanbay «Jas azamat» täuekel kemesine minip, twrmıstıñ talasatın, küresetin maydanına şıqtı. Keleşektiñ qarañğılığı, sayasi hauananıñ kün sayın qwbıluı, qalıñ örttey, keseldi derttey, apatı küşti künderdiñ tuuı, düniede boluı-bolmauı, äliniñ maydanğa qoyıluı, wlttıñ ömirli qwqıqtarı ayaq astına taptalıp, zorlıqtıñ qan soruı «Jas azamattıñ» üstine auır jük salıp otır. Qoğamdasıp, qoltıqtasıp, küş berip, auır jükti tiisti ornına jetkizu – jastardıñ bas mindeti, ülken borışı. «Jas azamattıñ» altın idealı, äulie maqswtı, negizgi jolı – wlt bostandığı, wlt teñdigi».
Mağjan Jwmabaev «Jastarğa!» degen öleñinde sol zamandağı qazaq jastarınıñ el-jwrt aldındağı tarihi mindetin nwsqap, körsetip bergen. «Jastar! Alda jürgen, Alaş jolına ayanbay qızmet qılğan adal jürek ağalardan ülgi, örnek alıñdar. Eldikten, erlikten ayırılıp, eki jüz jılday eñsesi tüsken eldi oylañdar. Kündi – tün, jaqındı – jat, paydanı – ziyan dep jürgen, tolıq sayasi qwqıqtarın izdep aluğa erjetip, esi kirgen eldi oylañdar!» deydi de öziniñ «Jastarğa!» degen öleñin basqan. Bwl öleñniñ keybir şumaqtarı mınaday:

Arıstanday aybattı,
Jolbarıstay qayrattı.
Qıranday küşti qanattı
Men jastarğa senemin!..
…«Alaş» – aybındı wranı,
Qasietti Qwranı.
Alaştıñ olar qwrbanı,
Men jastarğa senemin!

Tau suınday gürilder,
Aybındı Alaş elim der.
Altın Arqa jerim der
Men jastarğa senemin!..

…Men senemin jastarğa!
Alaş atın aspanğa
Şığarar olar bir tañda!
Men jastarğa senemin!

Smağwl Säduaqasov aytıp, el auzında qanattı sözge aynalğan: «Mağjan – qazaq jastarı oy-sanasınıñ ämirşisi» degen bağanıñ tüp-tamırı, bälkim, osı bir ottı-jalındı öleñde jatqan şığar.
Änwran, şaqıru, dabıl sipatında qayta-qayta «Men jastarğa senemin!» dep kelip otıratın 25 jasar aqınnıñ bwl şumaqtarı kökireginde säl ğana şoğı bar sananı jalındatatın arını küşti körik edi.
Qazaqstan täuelsizdik alğanğa deyin «qazaqtar Qazan töñkerisin zor quanışpen, quattap qarsı alıp edi» degen qisınsız añız Keñes zamanında beleñ alıp keldi. Bwl sözderdiñ qisınsız bolatını sol, 1917 jılğı qazanda Reseydiñ ortalıq qalalarında ne bolıp, ne qoyğanın qalıñ qazaq bilgen de joq. Al bilgender, mısalı, Ahmet Baytwrsınov 1919 jılı tamızda Mäskeude şığatın «Jizn' nacional'nostey» gazetine bılay dep aşıq jazdı:
«Qazaqtar aqpan özgerisin zor quanış­pen, al qazan töñkerisin zor üreymen qarsı aldı. Alğaşqısınıñ quanıştı bolatın sebebi: birinşiden, ol halıqtı patşalıq ezgi men zorlıqtan qwtqardı, ekinşiden, eldiñ ejelden kele jatqan özin-özi bileu armanın jüzege asıruğa degen ümitin bekem etti. Ekinşisiniñ (Qazan töñkerisiniñ) tüsiniksiz bolatının däleldeu op-oñay: qazaqta kapitalizm de, taptıq jiktelis te, jekemenşik te joq. Mwnda el müddesi ortaq, igilik ortaq.
Teoriya jüzindegi socializm men kommunizm turalı biz oylanğan emespiz, öytkeni tipti patşa ökimeti twsında orıs tekti jwmısşılar men krest'yandar ielengen azamattıq qwqıqtar qazaqta bolğan emes».
Qazaq baspasözi 1917 jılğı qazan töñkerisin jäne onıñ nätijelerin qalay qabıldadı degenge keletin bolsaq, bas Qoğam damuınıñ zañdı jemisi retinde Qazan töñkerisinen keyin payda bolğan baspasöz nwsqalarınıñ qatarında Soltüstik Qazaqstandağı qazaq oqır­manına jol tartqan Mağjan bastağan qazaq ziyalıları şığarıp twrğan «Kedey sözi» gazetin aytuğa boladı.
1919 jıl 27 tamızda Sibir töñkeris komiteti – Sibrevkom qwrıldı.
Qazaqstannıñ Aqmola jäne Semey oblıstarı Sibir revkomına qarağandıqtan, Ombıda tatarşa «Azad Sibir» gazetiniñ baspahanasında Sibrevkomnıñ organı retinde «Kedey sözi» gazetin şığaru turalı şeşim qabıldanadı. Qazaq gazetiniñ birden qalıptasıp ketui oñay bolmağan. Mısalı, aqpan ayında bir sanı şıqqan bolsa, gazettiñ ekinşi sanı 1920 jıldıñ jeltoqsanında şıqqanı turalı mağlwmat bar.
Al professor B.Kenjebaywlı «Kedey sözi» gazeti jöninde: «Bwl gazet 1920 jılı 22 fevral'dan Ombı qalasında şığıp twrdı» dep gazettiñ alğaşqı sanı şıqqan künin däl körsetedi.
1920 jılğı 27 qazanda Qazaq Ortalıq Atqaru komiteti törağasınıñ orınbasarı Smağwl Säduaqasov Orınbordan Ombığa, sondağı Sibir revkomı janındağı qazaq ökildigine jedelhat joldadı.
«Tayau arada Mäskeude Aqmola jäne Semey oblıstarın Qazaq respublikasına berudiñ merzimi men bwl jwmıstı wyımdastıru tärtibine baylanıstı kelissöz jürgizilmek. Sondıqtan halıqtı Qazaq respublikasınıñ qwrılğanı turalı keñinen qwlaqtandıru qajet. Ol üşin gazetter, listovkalar jäne basqa da joldar paydalanılsın. Qazaq Ortalıq Atqaru komitetiniñ jedelhattarın, özderiñizdiñ resmi ündeuleriñizdi köşirip basıñızdar. Qazaq avtonomiyasınıñ maqsattarı men mindetteri jayında birneşe listovka şığarıñızdar. Guberniyalardağı, uezderdegi, auıldar men derevnyalardağı küşterdi neğwrlım keñinen paydalanıñızdar…».
Osı jedelhattı alğan Sibrevkom janındağı Qazaqstan ökildigi Resey kompartiyası ortalıq komitetiniñ Sibir wyımdastıru byurosınan qazaq tilinde gazet şığaruğa rwqsat swraydı. Partiya organı qazaqtardıñ bwl tilegine baylanıs­tı mınaday qaulı alğan: «… qazirgidey qağaz tapşı jağdayda … ökildik mwsılman sekciyasımen birlesip, qazaq gazetiniñ («Kedey sözi» – Z.T.) taralımın eki mıñ danağa deyin köbeytuine rwqsat berilsin».
Bwl arada «mwsılman sekciyasınıñ gazetteri» degen wğım Ombıda, Sibrevkom men partiya komitetiniñ mwsılman tobı atınan şığıp twrğan tatarşa «Azad Sibir» jäne qazaqşa «Kedey sözi» ekenin eskertu parız.
Sibir töñkeris komiteti janındağı Qazaq ökildiginde 1921 jılğı 21 aqpan küni S.Säduaqasovtıñ jedelhatına baylanıstı Ombıda qazaq gazetin şığaru mäselesi arnayı qaraldı. Jinalıs hattamasına qarağanda oğan sol kezde Ombıda twrğan az ğana qazaq ziyalıları tügel qatısqan.
Jinalısta ökildik janınan 9 adamnan ädebi alqa qwrıldı. Olar: Aybasov, Serkebaev, Kemeñgerov, Fazılov, Seyitov, Käkenov, Teljanov, Toqpanov jäne Jwmabaev.
Endi «Kedey sözin» jaña maqsatqa beyimdep, jaña mazmwnmen uaqıtında şığarıp twru talabı alğa tartıldı. Joğarıdağı tizimdegi azamattardıñ ärqaysısı-aq jan-jaqtı bilimdi, el jağdayın jaqsı biletin, sayasatqa jüyrik, keybireuiniñ baspasözde istegen täjiribesi bar azamattar. Alayda materialdıq-tehnikalıq qiındıqtar öte köp edi.
«Gazetke material dayındauda böget joq. Biraq olardı basıp şığaru qiın. Ombı guberniyalıq atqaru komitetine täueldimiz. Baspahana soğan qaraydı. Aptasına bir ret şığıp twruğa tiis bolsa da gazetti ayına bir ret qana şığarıp kelemiz delingen 1921 jılğı 3 aqpandağı bir hatta. – Bwl jöninde Ombı guberniyalıq atqaru komitetine jazdıq, biraq eşteñe şıqpadı. Resmi türde gubatkomnıñ organı bola twrsa da oğan «Kedey sözi» keregi joq siyaqtı.
Demek, «Kedey sözin» bwdan bılay ökildikke tolıq berudi swraymız. Biz Äytiev, Teljanov, Toqjanov, Jwmabaev jäne Serkebaevtan redakciya alqasın qwrdıq. Osı alqa qwramın bekitudi swraymız».
Redaktorı Borodihin, alqa müşeleri Äytiev, Teljanov, Toqjanov, Jwmabaev bolıp bekitilsin. Serkebaev joldas gazettiñ twraqtı qızmetkeri bolıp eseptelsin». Osı arada qazaq gazetiniñ «redaktorı Borodihin» boluınıñ sebebin, ol kezde baspasöz qwraldarınıñ qaşan da partiya baqılauında ekenin eskertemiz. Sonda Borodihindi redaktor retinde emes, «baqılauşı», «bağıt beruşi» retinde tüsinemiz de qabıl alamız. «Nege olay?» dep swrauğa mümkin bolmağan. Bol'şevikter bükil bilikti öz qolına alğan bette-aq, V.Leninniñ nwsqauımen barlıq baspa orındarın, merzimdik baspasöz organdarın tek qana partiyanıñ jeke-dara biligine bağındırğan bolatın. Sondıqtan ol kezdegi gazet nemese jurnal turalı söz bolğanda partiyanıñ baspasözi ekendigin esten şığarmauımız qajet. Onıñ redaktorı mindetti türde kommunist bolu kerek. Jäne 1991 jılı 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respublikasınıñ täuelsizdigi jariyalanğanğa deyin däl osılay bolıp keldi.
Osılayşa redakciya qwrıldı. Erteñinde ökildik törağasınıñ orınbasarı Sergeev Sibrevkomnıñ is basqarmasına hat jazıp, «qazaq gazetine qajet bolğandıqtan radio baylanısı arqılı Ortalıqtan (Mäskeuden) keletin materialdardı jiberip twrudı» swraydı.
«Kedey söziniñ» sayasi bağıtı qanday boldı degen swraqqa jauap beredi-au dep, onıñ betinde 1920 jılğı 30 naurızda jariyalanğan «Azıq-tülik mäselesi» degen maqalanı qarap köreyik. Maqala avtorı Mağjan Jwmabaev bwl material­da el işinde önim öndiretin, öndirgen önimdi wqsatatın, satatın dükender qwrmayınşa halıqtıñ äl-auqatın köteru mümkin emes dep esepteydi. Öytkeni ol narıqtıq qatınastardıñ öz zañı bolatının biledi. Demek, bıtırañqı qazaq üşin kooperaciyağa birigu tiimdi ekendigin qarapayım tilmen naqtı äri jüyeli tüsindiredi:
«Ünemi qazaqtı orısqa tirkestirip qoyu bolmasa kerek. Bwdan bwrın qorlıq körgen, azap şekken halıqtardıñ bärine teñdik berip jatqanda, endi bizdiñ qazaqtar… mınau dep, anau dep twrğanın köringen orıstan swray bermeydi». Mwnı eldikke şaqıru dep tüsingen jön. Halıq el bolamın dese özine-özi senip, şaruasın tüzep, twrmısın jaqsartuğa bekem kirissin, – deydi ol. «Erikti aldım dep, qazaq onı orınsız jerge jwmsauı tağı jaramaydı. Bwrınğıday barlıq bilikti el işindegi bwzaqılarğa, iıqtılarğa berip jibermeske kerek. El wyımınıñ basına özi eldi süyetin adamdardı qoyu kerek» deydi ol.
Reseyde wlı töñkeris ötti. Azamat soğısı halıqtı jappay auırtpalıqqa wşıratıp ketti. Orıs memleketiniñ, orıs halqınıñ öz jolı, öz maqsat-mwratı bar, sol üşin küresti. Äyteuir, olardıñ aldında özderi qalağan ümit şırağı jıltıraydı. Al qazaq şe? «Kedey söziniñ» 1920 jılğı 1 säuirdegi «Bizdiñ jol» degen maqaladan osı swraqqa jauap izdep körelik.
«Osı küngi bolıp jatqan ülken auır is, töñkeristen keyin qazaq halqı, onıñ eñbekşil tabı twrmıs jüzinde qanday orın almaq?» deydi de avtor S.Säduaqasov, «Sonı şeşu – bizdiñ birinşi mäselemiz. Ol alatın orınğa qanday is isteuimiz kerek? Bwnı şeşu – ekinşi mäselemiz. Ol isteytin isterimiz jemisti bolıp şığu üşin nendey ädis twtamız? Bwl – üşinşi mäselemiz. Häm joğarğı aytılğan üş mäseleni şeşu üşin bizge jalpı bir iman esim kerek. Bwl imanımızdıñ türin belgileu – törtinşi mäselemiz» dep jas­tardı, öz qwrbıların «qazaqtıñ paydasın izdeuge, sözin söyleuge» şaqıradı. Jäne de jastardıñ «twtınğan jolı aşıq, adamğa ıñğaylı boluı qajet» degen pikirin: «Mine, osı jolmen jürgende bayağıdan beri tepkide jürgen, qarañğıda qapasta bolğan qazaq halqın biz adam qatarına qosamız» degen batıl äri senimdi oymen örbitedi.
Sol jıldarı Ombıda «Centrosibir'» dep atalatın Batıs Sibir kooperativter birlestigi qwrılıp, oğan köbinese orıs wltınıñ adamdarı, orıs şaruaları wyımdasıp, twrmısın tüzetu qamına kirisken bolatın. Osı wyımğa öziniñ qazağın şaqırğan M.Jwmabaev «Kedey söziniñ» 1920 jılğı 5, 11, 22 säuirdegi üş sanına «Jwmısker qara halıqtıñ wyım dükenderiniñ Erejesin» qazaqşalap, köpşilikke tüsinikti tilde bayan­dap jariyaladı. Kooperaciya jüyesiniñ tiimdiligin qolğa wstatqanday tätpiştep, onıñ qazaqtıq salt-dästürlerge qayşı kelmeytinin, demek, kooperaciyadan ürkudiñ qajeti joqtığın tüsindirdi. Ärine, wlttıq erekşelikterdi eskeru de qajet, «mwjıq pen qazaq arasında wyım dükenderin aşu birdey emes, eki basqa närse» dep eskertti.
Uaqıtına qarasaq, gazettiñ Sibrevkom janınan şığıp jatqan kezinde, Qazaq avtonomiyalı respublikasın qwru turalı şeşim şıqqan bolatın. Osı oqiğanı tarihi jetistik dep sanağan avtor: «Endi qazaq öz tizginin, …öz biligin öz qolına aldı» dep otandastarın memleket qwrılısına sanalı türde atsalısuğa şaqıradı.
Bwl gazettiñ sayasi sauat aşuğa ülken kömegi bolğanın köp jıldardan keyin biz de bayqap otırmız. Mısalı, «Kedey söziniñ» 1920 jılğı 7 qaraşadağı «Oktyabr' töñkerisi häm qazaq eñbekşileri» attı maqalağa toqtalıp köreyik. Iä, Reseydiñ bir qiır şetindegi qazaqtan «Töñkeris degen ne?» dep swrap köriñiz. Gazet orıs memleketindegi narazılıq tolqularınıñ sebebin, kürestiñ qalay bastalğanın, töñkeriske wlasqanın bayıp­pen tüsindiredi. Tap degen ne, olar nege tartısadı, jwmısşı men kapitalşı, mwjıq pen alpauıt neni bölise almaydı? Osılardıñ sırtında qazaq jwrtınıñ jağdayı qalay bolmaq? degen köp saualdarğa maqala avtorı S.Säduaqasovtıñ bergen jauabı mınau: «Biz qazaq twrmısın alsaq, joğarıda aytılğan eki tapqa qazaqtı bölerlik eş sebep joq. Qazaq twrmısın jappay bir türli qwldanuşı da, qwldıqta jasauşı da tap joq… Qazaqtı şet halıqtar qwldanbasa, öz işinen qwldanuşılar şıqqan joq. …Olay bolsa, qazaq halqınıñ bäri eñbekşil».
Gazet qazaq halqı üşin qazan töñkerisiniñ ülgisin orısqa ton pişkendey etip wsınuğa bolmaytının aytadı. Öytkeni bwl qazaq töñkeristi özi jasağan joq, «töñkeriske deyin de, töñkeristen keyingi üş jılda da teñdikke qol jetpegen. …Otarşıldıq jarası äli jazılmağan». Endeşe onı tap-tapqa bölip, atıstırıp-şabıstıru obal, köpe-körneu qiyanat. Pub­licist mwnday äleumettik töñkeristi jer silkinisi siyaqtı tabiğat apatına, zilzalağa teñeydi de öz oyın ayqın tüsindiru üşin 1909-1910 jıldarı Almatınıñ qalasın qiratqan zilzalanı mısalğa keltiredi. «Jerde zilzala bolsa, jerdiñ astı üstine kelip, üstindegi auıl, şahar, tau-tas – bärin de böriktey wşıradı. Üstindegi närselerdiñ bäri oyran-botqa boladı».
1920 jılğı jeltoqsandağı sanında basılğan «Teñdik» degen basmaqalada: «Qazaqtıñ üstindegi qara twman ayığıp, jadırap jarqın kün tuadı. Kemdik ketip, teñdik jetedi. Qwl emes, wl bolamız» degen tätti ümit, asıl armanğa tolı joldar gazet şığaruşılardıñ bolaşaqtan ne kütkenin anıq körsetse kerek.
Bwl ümittiñ aqtalatın-aqtalmaytını qazaq qalamgerlerin tolğanttı. Oğan Mağjan Jwmabaevtıñ «Kedey sözindegi» «Avtonomiya kimdiki?» degen maqalası mısal bola aladı.
Avtonomiya – qazaq ziyalılarınıñ tüsiniginde täuelsizdikke qaray alğa basqan mañızdı qadam edi. 1917-1918 jıldarı Alaş avtonomiyası jariyalandı, Türkistan avtonomiyası qwrıldı. Biraq olardıñ ğwmırı wzaq bolmadı, aq gvardiyaşıl kazak generaldarı Kolçagı bar, bol'şevigi bar – qazaqtıñ esesin bermedi, öz aldına memlekettigin qwrğızbadı. Söytip jürgende, Keñes ökimeti 1920 jılı 26 tamızda Qazaq avtonomiyalı respublikasın qwru turalı şeşim qabıldadı. Qazaqtar bwl şeşimdi bol'şevikterdiñ «wlttardıñ özin-özi bileuine» bergen mümkindigi dep qabıldadı. İs jüzinde avtonomiyanıñ iesi tüsiniksizdeu bolsa da Mağjan siyaqtı qalamgerler gazet arqılı halıqqa söz tas­tap, qazaqtıñ osı memlekettik qwrılımın nığaytuğa atsalısuğa şaqırdı.
Osı twrğıdan qarağanda Mağjannıñ mına sözderi aşı da bolsa şındıq edi:
«Bol'şevikti qwbıjıq körip, Reseydiñ şetşekteri tigisinen sögile bastağan kezde, Qazaq avtonomiyası degen pikiri jarğa wmtılğan tolqınnıñ küşimen ğana jarıq körgen emes pe edi? Bügingi kün avtonomiyanı bauırına basıp alıp, tiri jandı jolatqısı kelmey otırğan joldastardıñ äjeptäuir bir tobı keşe «Saylauğa» (Resey Qwrıltay jinalısınıñ deputattığına kandidattar wsınu kezeñi turalı söz bolıp otır. – Z.T.) ökpelep, elden bezip, törelik izdep ketken «erler» emes pe edi? Alaşqa avtonomiyanı anıq alıp beretin men edim dep, özin irgeli avtonomiyaşıl sanaytın mırzalardıñ köbi 1917 jılı Orınborda, dekabr' ayında ğana tumap pa edi».
Mağjan aqın öziniñ tuğan halqına degen, qazaq bauırına degen adal nietin gazet oqırmandarına beyneli sözben jetkize otırıp, maqalanıñ bas taqırıbındağı «Avtonomiya kimdiki?» degen swraqqa mınaday ayqın da twjırımdı jauap beredi:
«Aylı, kündi, qandı ottı tarihı bar; keñ, bay, tereñ tili, ädebieti bar; basqalarğa üylespeytin töresi, şaruası bar – qazaqtiki. …Jüz jıldar orıs aqsüyekteri men baylarınıñ tepkisinde eldigin wmıtpağan Alaştiki. «Ayazdı küni aynalğan, Bwlttı küni tolğanğan, Qwrığın nayzaday tayanğan, Qu tolağay jastanğan, Er qazaqtıñ avtonomiyası bwl!»
Gazetti Ombı gubatkomınan alıp, qazaq ökildigine beru mäselesi de birsıpıra äure-sarsañmen şeşiledi. Qwrıltayşısı özgergendikten redakciya alqası bwrınğı «Kedey sözi» atauınan bas tartıp, gazetti «Bostandıq tuı» dep şığaratın boladı. Sonımen, 1921 jılğı 5 naurız küni Ombınıñ körkemöner mektebiniñ şeberhanasında gazettiñ jaña bas taqırıbı cinkke oyılıp jazıldı.
Bwl arada basılım atauınıñ «Kedey sözinen» «Bostandıq tuına» almastırıluı turalı pikirimizdi ortağa salsaq artıq bolmas. «Kedey sözi» – belgili därejede ayası tar wğım, twtas halıqtı bay jäne kedey dep bölgen taptıq wstanımnıñ jemisi. Al «Bostandıq tuı» twtas qazaq wltınıñ otarlıq ezgiden qwtılıp, täuelsizdik, bostandıq alğanın, almasa da sol maq-satqa wmtılğanın körsetetin jalpı adamzattıq tüsinikti beyneleydi.
Osı twrğısınan gazettiñ bwlay ataluı qazaq halqınıñ azattıq añsağanın, öz erki öz qolına tigende ğana tarihtan layıqtı orın aluğa mümkin degen izgi nietti bildiredi. Tiisinşe, däl osı «Bostandıq tuı» degen atau qazaq dalasında taptıq jikteludiñ joq ekeni turalı «Alaş» partiyasınıñ wstanımına say keledi.
Ombıdağı Qazaq ökildiginiñ atınan, yağni jaña qwrılğan Qazaqstan Respublikasınıñ atınan «Bostandıq tuı» gazetiniñ twñğış sanı 1921 jılğı 7 naurız küni jarıqqa şıqtı. Qazaq ökildigi baspahananıñ 8 jwmısşısına jalaqı töleu mäselesin de şeşti.
Gazettiñ osı 4 mıñ dana bolıp basıl­ğan twñğış sanında Qazaqstan Orta­lıq Atqaru komitetiniñ törağası Seyitqali Mendeşevtiñ «Qazaq joldastarğa!» degen ündeui jariyalandı. Gazetke qosımşa retinde «Qazaq äyelderine!» degen ündeu 1 mıñ dana bolıp basılıp, äyelder böliminiñ meñgeruşisi Golubevanıñ atımen, arab älibimen jeke paraq türinde taratıldı.
Memlekettik mwrağat qorında Mağjan Jwmabaevtıñ «Bostandıq tuı» gazetiniñ redakciya alqasınıñ müşesi ekendigi jäne arnayı tamaq ülesin almaytındığı» turalı №727 anıqtama-kuälik saqtalğan. Onıñ jazılğan küni 1921 jılğı 21 nau­rız.
Redakciyadağı şığarmaşılıq qızmet­kerler mindetterin özara bılay bölisken körinedi:
Radio arqılı materialdar qabıldap, qazaqşa dayındau: Birmwhamet Aybasov, Mwratbek Seyitov.
Jergilikti habarlar: Käkenov pen Fazılov.
Qazaqstan Ortalıq Atqaru komiteti men Respublika Halıq Komissarları Keñesiniñ qaulı-qararları men nwsqauları, yağni resmi aqparat: Kemeñgerov, Aybasov, Bekmwhambet Serkebaev (Ermek Serkebaevtıñ äkesi. – Z.T.).
Partiya jwmısı: Toqjanov pen Teljanov.
Baspahanada ärip teruşi, betteuşi jäne basuşı bolıp mına adamdar istegeni turalı mağlwmattar bar: Kenjetaev Oraqbay, Smağwl Äubäkir, Serikbaev Husayın, Jılgeldin Şäkirät, Tyukov G.
19 naurızdağı sanında Aqmola jäne Semey oblıstarın Sibrevkomnıñ qaramağınan alıp Qazaqstanğa qosu üşin Ükimet komissiyası kele jatqanı habarlandı. Aqmola guberniyalıq revkomına törağa bolıp tağayındalğan Äbdirahman Äytiev baspasöz arqılı jas Qazaq respub­likasın nığaytu jönindegi şaralardı jariya etti.
Gazettiñ 5-sanında jariyalanğan «İske sät!» degen basmaqala Aqmolada bilik jüyesin qalıptastırudağı şeşimin kütken mäselelerge arnaldı. YAğni jaña twrpattı sot jäne tärtip saqtaytın miliciya organdarın äuelden dwrıs qwru qajettigine köñil audarıldı.
Köp wzamay, 1921 jılı 26 säuirde, Qazaq Avtonomiyası qwramında Aqmola guberniyası qwrılıp, onıñ ortalığı Pet­ropavl qalası bolıp belgilendi.
Gubrevkomğa törağa bolıp, Ombıda, Sibir revkomındağı qazaq ökildiginde jwmıs istegen Äbdirahman Äytiev tağayındaldı. Endi guberniyalıq «Bostandıq tuı» gazetin Aqmola guberniyasınıñ ortalığı Petropavlğa köşiru mäselesi qozğaladı.
1921 jıldıñ 21 säuir küni gazet redakciyası Ombıdağı Ökildikke hat joldaydı: «Aldağı uaqıtta gazettiñ Pet­ropavl qalasına köşuine baylanıstı Ombı uezine jiberilgen gazet qızmetkeri Bekmwhambet Serkebaevtı keri şaqırudı swraymız». Bwl qwjat «Bostandıq tuınıñ» Ombıdan Petropavlğa qaşan auısqanın dälirek körsetedi.
Ekinşi bir hatta Petropavl qalasında qazaq gazetin şığaruğa qatıstı qiındıqtar bayandalğan:
«Petropavl qalasında Aqmola gubrevkomınıñ wyımdasuına baylanıstı onda gazet şığaru üşin qazaq şriftileri mülde joq, orıs äripteri de jetispeydi, baspa maşinaları az, qağaz jetimsiz. Sondıqtan bwrınğı Aqmola oblıstıq basqarmasınıñ baspahanasın äripterimen, qağazımen jäne ärip teruşilerimen Aqmola gubrevkomınıñ qarauına bergizudi swraymız».
Bwl arada «bwrınğı Aqmola oblıstıq basqarması» degen ataudı tüsindire ketsek artıq bolmas. Öytkeni Aqmola oblısı degen ataudı köpşilik jwrt nağız Aqmola qalasımen, qazirgi Astanamen şatıstıradı.
Revolyuciyadan bwrın da 1868 jılğı reformağa baylanıstı Aqmola oblısı bolğan. Onıñ ortalığı – Ombı qalası. Sonımen birge Ombı qalası äri Dala general-gubernatorlığınıñ ortalığı bolğan. Aqmola oblısın äskeri gubernator basqarğan. Basqaru keñesi «oblıstıq basqarma» dep atalğan. Al söz bolıp otırğan «oblıstıq basqarmanıñ baspahanası» 1888 jıldan 1902 jılğa deyin «Dala ualayatınıñ gazetin» şığarıp twrğan bolatın. Gazet jabılğannan keyin bwl bas­pahanada ükimettiñ bwyrıq-jarlıqtarı, cirkulyar hattarı, auılşaruaşılıq nwsqauları qazaq tilinde, arap älibimen basılıp twrğan. Keyin «Kedey sözi» osı baspahanadan şıqqan.
Al Petropavlda qazaq äripteri joq, orısşasınıñ özi jetispeydi degenge keletin bolsaq, bwl sözder mwnda bwrın qazaq basılımdarı bolmağan degendi bildirmeydi. Petropavlda «Esil dalası» (1913 jıl, qırküyek), Kölbay Toğısovtıñ (Töleñgitov) «Üş jüz» gazeti (1917 jılı), «Jas azamat» (1918-1919 jıldar) gazeti şığıp twrğanın joğarıda ayttıq.
Endi Petropavldağı baspahananı qalpına keltiru jäne onıñ quatın arttıru jöninde Qazaq avtonomiyası Ortalıq Atqaru komitetiniñ törağası Seyitqali Mendeşev 1921 jılğı 27 säuirde Ombıdağı Ökiletti tötenşe komissiyağa jedelhat soğıp, «Petropavlda elektrobaspa» aşu mäselesin jedeldetudi swraydı.
1921 jılğı mamırdıñ 13-i küni Aq­mola gubrevkomınıñ törağası Äytiev Äbdirahman Ombığa jedelhat soğıp: «400 pwt gazet qağazın, baspahanağa ärip teruge jäne gazet betteuge kerekti türli gart (metall qorıtpası) materialdarın, regletter, babaşkalar men marzandar, ärtürli kvadrattar – 7 pwt material jiberudi» swraydı. (Baspahana zattarınıñ tehnikalıq atauları).
Mamırdıñ 5-i küngi jedelhatta guber­niyalıq mekemelerdi wyımdastıruğa asa qajet adamdar «Twrlıbaevtı, Kö­kenovti, Arıslanovtı, YUsupovtı, Itbaevtı, Äbdirahmanovtı, Bwlğaqbaevtı, Oleynikovtı – jazu maşinkasımen, Mağjan Jwmabaevtı baspa jabdıqtarımen Ombıdan Petropavlğa jiberu swralğan». Bwl adamdardıñ kelui keşigip, uaqıt ötip bara jatqan soñ Äytiev tağı da 1921 jılğı 1 mausımda Ombığa jedelhat joldap keluge tiisti adamdardıñ tizimin körsetedi. Bwl tizimde YUsupov pen Jwmabaev atalmaydı.
Demek, Mağjan Jwmabaevtıñ Ombıdan Petropavlğa 1921 jılğı 5 mamır men 1 mausım aralığında kelgenin köremiz. (Osı bolımsız ğana körinetin derek wlı aqınnıñ ömirbayanındağı türli «qospalardıñ» negizsiz ekenin körsetedi-au! – Z.T.) Bwğan tağı bir dälel, 10 mausım küni gubrevkom törağası Äbdirahman Äytiev üşinşi ret Ombığa jedelhat joldap, Ombıda qızmette qalğan qazaq mamanı Sırtlanovtı da jiberudi swraydı. Bwl atalğandardıñ işinde Aydarhan Twrlıbaev pen Barlıbek Sırtlanov Peterburg universitetin bitirgen, joğarı bilimdi mamandar ekenin aytqan jön.
1921 jılğı 7 mausım. Ä.Äytievtiñ tağı bir jedelhatı: «Ombı, Sibrevkom törağası Smirnovqa!
Jaña wyımdastırılğan guberniyanıñ jalğız gazeti qağaz tapşılığınan jabılıp qalğalı twr. Jaña astana – Orınbordan jabdıqtau şaraları şilde ayın­da ğana bastalmaq. Sondıqtan 200 pwt qağaz kerek. Onı bermeseñizder, jağdayımız qiın» nemese bir aptadan keyin tağı jedelhat joldaydı: «Baspahana wyımdasuına baylanıstı gubrevkom qarauına on baspager, ärip teruşi mamandar jiberuiñizdi tabandı türde swraymın. 1921 jılğı 14 mausım».
Bwl qwjattar Qazaqstannıñ soltüstik aymağın tügel qamtığan Aqmola guberniyasında, onıñ ortalığı Petropavl qalasında qazaq tilinde gazet şığaru isine Äbdirahman Äytievtiñ zor eñbek siñirgenin körsetedi. Ol ana tilindegi merzimdi baspasözdiñ memleket irgesin nığaytuğa, halıqtıñ derbes bilikti öz qolına aluına degen senimin ornıqtıruğa ülken kömegi bolatının jaqsı bilgen.
1921 jılğı mausımda Orınbor qalasında Qazaqstan oblıstıq birinşi partiya konferenciyası ötkizildi. Konferenciyada Qazaqstannıñ jergilikti baspasözi öz mindetin äli de oydağıday atqara almay otırğandığı, äsirese qazaq tilindegi gazetterdiñ jağdayı öte naşar ekendigi atap körsetildi. Qazaq halqınıñ arasında jaña bilikti nığaytuğa bağıt­talğan bwqaralıq ügit tüsinik jwmıstarın jaqsartuğa köñil bölindi. Basqasına qarağanda qazaq baspasöziniñ därejesin jedel köteru qajet boldı. Respublikada gazet redakciyalarında jwmıs isteuge qabiletti qızmetkerler irikteldi, baspahanalar qajetti jabdıqtarmen tolıqtırıla bastadı.
1921 jılğı qırküyek ayında «Bos­tandıq tuınıñ» taralımı 2900 dana bolğanı, al qaraşa ayında 6-sanı 17172 dana bolıp şıqqandığı turalı mağlwmat bar. Gazettiñ ay sayınğı, tipti är sanınıñ taralımı ärtürli eken. Mısalı, qaraşanıñ 20-sı küngi sanı 2115 dana. Bwl derekter gazetterdiñ naqtı oquşılar sanın nemese jazdırıp aluşılar sanın ayğaqtamaydı, baspahananıñ mümkindigin nemese qağaz qorın körsetse kerek.
Qazirgi äkimşilik-aymaqtıq bölispen qarağanda Soltüstik Qazaqstan, Kökşetau, Aqmola, Qarağandı oblıstıq gazetteriniñ jäne osınau ülken aymaqtağı audandıq, salalıq gazetterdiñ twñğışı jäne köşbası retindegi «Bostandıq tuı» gazetiniñ elimizdiñ tarihında alatın ornı erekşe.
Qazaqstan oblıstıq partiya wyı­mınıñ 1922 jılğı 3 aqpanda bolğan İİ oblıstıq konferenciyası da baspasöz salasına köñil böldi. Qazaq tilinde köpşilikke arnal­ğan gazetterdi köbeytu, olardı tiisti qızmetkerlermen qamtamasız etip, gazet­terdiñ jüyeli şığuına barlıq jağday jasau talap etildi. Gazetterdiñ oqırmandarmen baylanısın nığaytu maqsatında barlıq redakciyalarda hat jäne anıqtama bölimderin wyımdastıru qajet dep tanıldı.
1922 jılğı 27 säuir küni guberniyalıq partiya komiteti prezidiumınıñ qaulısı boyınşa «Bostandıq tuı» gazetiniñ bas redaktorlığına bwrın baspasözde birqatar uaqıt jwmıs istegen Janwzaq Jänibekov tağayındaldı.
Bir aydan keyin partiya komiteti «Bos­tandıq tuı» gazetiniñ redakciya alqası­nıñ qwramın qayta qarap, jauaptı redaktorlıqqa Aytqojindi, alqa müşeligine Barjaqsin men Jänibekovti tağayındadı. «Bostandıq tuınıñ» materialdıq bazası oñalıp kete almadı. Qazaq qaripteri jetispedi. Bwl jöninde gazet redaktorı Aytqojin partiya-keñes organdarına birneşe ret mälimdedi. Aqırı tiisti şeşim qabıldanıp, gazet redakciyasınıñ jauaptı hatşısı Begişev Äbdirahman Orınbor qalasına, baspahana jabdıqtarın aluğa jiberildi.
…Petropavl qalasında şığıp twrğan, guberniyalıq «Mir truda» gazetiniñ betinde 1922 jıldıñ mausım ayında Mağjan «Sarıarqadağı aştıq» degen taqırıppen maqala bastırdı. Avtor qazaq dalasın jaylağan aştıq turalı jäne qazaqtıñ tabiği bitim bolmısı tözimdi ekendigi, aştan qırılıp jatsa da twyaq serippeytin momındığı turalı aytadı. «Qazirgi qazaq dalası Ekaterina zamanındağı Sarıarqa emes, sürlengen jılqı eti tau-tau bolıp, sarı qımız dariya bolıp ağıp jatqan joq… Sarıarqanıñ küyzelgen küyin köreyik, küñirengen ünin tıñdayıq…» dep keledi. Osı arqılı Mağjan orıstildi oqırmanğa, bilik basındağı lauazım ielerine öz halqınıñ jağdayın tüsindirip beredi.
Sol küzde guberniyada keñester saylauı ötetin boldı. Közi aşıq, kökiregi oyau Mağjan bwl nauqannıñ qazaq auıldarına jaqsılıq äkeluin tiledi. Tiledi de, saylaudıñ mänisin tüsindirip, «Bostandıq tuı» gazetine «Saylau» degen maqala jazıp bastırdı. Onda qazaq dalasında qazir revkom dep atalatın äskeri bilik ornağanın, bwl biliktiñ qwramına eşkim saylamağan, joğarıdan tağayındalğan ökilder kirgenin, demek, olar jergilikti halıqtıñ mwñ-mwqtajın bilmeytindigin körsetti. Endi «15 avgustan qaldırmay guberniyalıq revkom taratılıp, bolıstıq, oyazdıq häm gubernielik ispolkomder qwrılmaq boldı. Ekinşi türli aytqanda – guberniyamızdıñ barlıq isi joğarıdan belgilenip, uaqıtşa otırğan adamdardıñ qolınan alınıp, eldiñ özi biletin, özi senetin, özi saylağan adamdardıñ qolına tapsırılmaq…» dep jazdı. Osılayşa, jaña sayasattan beyhabar otandastarın saylauğa belsene qatısuğa, bilik qwramına eldiñ jäyin biletin, auızı dualı, bedeldi, isker de adal azamattardı saylauğa şaqırdı. Atap aytu kerek, bwl maqala özi qolımen qalıptastırğan jergilikti baspasözdegi Mağjannıñ eñ soñğı qoltañbası.
Erteñinde-aq orıs tilinde şığatın guberniyalıq «Mir truda» gazetiniñ 1922 jılğı 8 tamızdağı sanında guberniyalıq atqaru komitetiniñ törağası Sabır Şäripovtiñ (bürkenşik atı – Ribas) «Qazaq bolıstarındağı keñester saylauı» (K vıboram Sovetov v kirgizskih volostyah) degen maqalası basıldı. Taqırıbınan-aq, körinip twrğanday, orıs bolıstarınan qazaq bolıstarın jeke bölip alıp, wlttı kemsitkenin bılay qoyğanda, bwl nağız baybalam edi. «Ribastıñ» wranı keñester qwramına layıqtı adamdar saylau qajet degen siyaqtı köringenimen, bastı tezisi «jergilikti bilik orındarına bwrınğı alaşordaşılar saylanıp ketpesin!» dep jay jatqan elden jau izdedi. Atap aytqanda, gazettiñ kimderdi mezgep, avtordıñ kimderge nwsqap otırğanı erteñinde, 9 tamızdağı gazette jariyalanğan «Alaşordaşılarğa Keñes wyımdarında orın joq!» degen ekinşi maqalasınan körinedi. Üzindi mınau:
«Qazaq intelligenciyasınıñ kösem­deri, burjuylar men kulaktardıñ wldarı, jaldaptarı Jwmabaev, Tileulin, Mwqışev, Seyitovter, Itbaev, Twrlıbaev, Janaydarov, Nwralin kezinde Bökeyhanovtıñ, Baytwrsınov pen Dulatovtıñ batasın alıp, soñınan erip, Kolçak twsında jauaptı qızmetter atqardı. Biz eñbekşi-kedeyler atına mınanı mälimdeymiz: aldağı keñester saylauında bwrınğı alaşordaşılarğa, äsirese olardıñ kösemderine birde-bir dauıs berilmesin… Bizdiñ jolımız olardan bölek. Olarğa dauıs bergender – eñbekşilerdiñ, Keñes ökimetiniñ jauı sanaladı…» Osı jalanı köre twra Mağjan Qızıljardan jılıs­tap ketuge mäjbür boldı. Sol ketkennen Taşkent bardı. Bir jıldan soñ oqudı sıltauratıp Mäskeudi betke aldı. Onda da twraqtatpağan soñ, soñına qoñırau baylanıp elge keldi. Mağjannıñ qiın tağdırı osılay bastalğan.
1926 jılğı 1 mamır küni 8 bet bolıp şıqqan «Bostandıq tuında» «Bwjır» dep qol qoyğan avtordıñ «Baspasöz küni» degen maqalasında orıstıñ jwmısşı baspasözine, odan keyin social-demokratiyalıq «Iskra» jäne «Pravda» gazetteriniñ tarihına şolu jasaladı da, qazaq tilinde şıqqan gazetterdi kezegimen tizip, ärqaysısına taptıq twrğıdan bağa beriledi. Mısalı:
1) «Qazaq» gazetiniñ baspasöz küninen sıbağa aluğa qwqı joq. 1912-1918 jıldarı jalğız-aq wlt qozğalısına kösemdik qıldı. Bol'şevikterge qarsı boldı. Şığaruşılar: Baytwrsınwlı, Dulatwlı, Bökeyhanwlı, t.b.
2) «Sarıarqa», Semeyde, 100 procent Alaştıñ gazeti. Keñes ökimetine qarsı söz taratıp, qazaqtıñ qalıñ bwqarasınıñ közin boyadı. Kolçakqa namaz oqıdı. Jazuşıları: Ğabbasov, Bökeyhanov, Twrğanbaev, Äuezov, t.b.
3) «Jas azamat», Qızıljarda, 1917-18-19 jıldarda. Bas jazuşıları Mağjan, Kemeñgerov, Säduaqaswlı Smağwl, tağı birneşeuleri. Oğan tilektes «Alaş» gazeti, 1917-1918.
4) «Birlik tuı» Taşkent. Basqaruşısı Mwstafa Şoqaev. Qazir şet memleketterde qaşıp jür. 18 jılı Jetisu-Sırdariya elderiniñ üstinde wlı soğıs bolğanı besiktegi balağa mälim. «Birlik tuı» sol qandı soğısta aqtardıñ susını bolıp jürdi. Bwl gazet, 17 jıldarı beytaraptau boldı da, 18 jılı Qayretdin Bolğanbaywlı basqarğan soñ-aq bol'şevikke beti teris qaradı…»
«Baspasöz tarihı» degen osı maqalanı S.Mwqanov özi jazğanın «Eseyu jıldarı» degen estelik kitabında körsetken.

Zarqın TAYŞIBAY,professor
Petropavl

"Ana tili" gazeti

0 pikir