Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jañalıqtar 2218 0 pikir 28 Mamır, 2013 sağat 05:25

Erşat Ağıbaywlı. Äbu Hanifa mäzhabı – el birliginiñ kepili

Täuelsiz damuımızdıñ jiırma ekinşi jılın bastan ötkerip otırğan şaqta, halqımızdıñ wlttıq twtastığı jäne memleketimizdiñ irgeli birligi negizinde ornığıp otırğan ruhani-mädeni ürdister bolaşaq wrpaq tärbiesinde nasihattalatın qwndılıqtar jüyesin anıqtap alu mäselesin kün tärtibine qoyıp otır.Bügingi memleket pen dinniñ arasındağı qatınas jahandanu däuirine negizdelgen jaña wstanımdar arqasında jürgizilude. Ruhani ideologiyanıñ eñ bastı aspektileriniñ biri – ata-babalarımız wstanğan islam dininiñ qwndılıqtarınıñ dwrıs tüsindirilip, däripteluinde bolmaq.

Ärbir qoğam ayasında adamdar özderiniñ qarım-qatınastarın negizdeytin dinniñ, dini qağidalardıñ boluı tabiği qwbılıs. Tarihta dindi wstanbaytın adam bolğanımen, dinnen tıs qalğan qoğamnıñ bolmağandığı şındıq. Olay bolsa, Euraziya kontinentinde beybitşilik pen ıntımağı jarasqan ortalıq, aymaqtıq deñgeydegi ekonomikalıq jäne sayasi damudıñ, halıqaralıq deñgeyde «Ortalıq Aziya kelissözder qaqpasına» aynalğan Qazaqstannıñ wlttıq äleuetin damıtuğa bastaytın eñ mañızdı qwndılıqtardı anıqtau, osı qwndılıqtardı qoğamdıq sanağa siñiru, qoğamdağı twraqtılıqtıñ simvolı ata-babamız wstanıp kelgen – dästürli Islamnıñ ömirşeñdigin tanu bügingi künniñ mañızdı mäseleleri bolıp qala bermek.

Täuelsiz damuımızdıñ jiırma ekinşi jılın bastan ötkerip otırğan şaqta, halqımızdıñ wlttıq twtastığı jäne memleketimizdiñ irgeli birligi negizinde ornığıp otırğan ruhani-mädeni ürdister bolaşaq wrpaq tärbiesinde nasihattalatın qwndılıqtar jüyesin anıqtap alu mäselesin kün tärtibine qoyıp otır.Bügingi memleket pen dinniñ arasındağı qatınas jahandanu däuirine negizdelgen jaña wstanımdar arqasında jürgizilude. Ruhani ideologiyanıñ eñ bastı aspektileriniñ biri – ata-babalarımız wstanğan islam dininiñ qwndılıqtarınıñ dwrıs tüsindirilip, däripteluinde bolmaq.

Ärbir qoğam ayasında adamdar özderiniñ qarım-qatınastarın negizdeytin dinniñ, dini qağidalardıñ boluı tabiği qwbılıs. Tarihta dindi wstanbaytın adam bolğanımen, dinnen tıs qalğan qoğamnıñ bolmağandığı şındıq. Olay bolsa, Euraziya kontinentinde beybitşilik pen ıntımağı jarasqan ortalıq, aymaqtıq deñgeydegi ekonomikalıq jäne sayasi damudıñ, halıqaralıq deñgeyde «Ortalıq Aziya kelissözder qaqpasına» aynalğan Qazaqstannıñ wlttıq äleuetin damıtuğa bastaytın eñ mañızdı qwndılıqtardı anıqtau, osı qwndılıqtardı qoğamdıq sanağa siñiru, qoğamdağı twraqtılıqtıñ simvolı ata-babamız wstanıp kelgen – dästürli Islamnıñ ömirşeñdigin tanu bügingi künniñ mañızdı mäseleleri bolıp qala bermek.

Qazaq mädenietiniñ negizgi qaynar közi – Islam dini. Bizdiñ elde mwsılmanşılıq erteden qalıptastı. Islam tañı atqan beti, yağni mwsılmandardıñ İİ-şi halifası Omar bin Hattabtıñ (r.a.) (VII-ğ.) twsında-aq Payğambarımızdıñ (s.a.u.) sahabaları Orta Aziyağa Islam qwndılıqtarınan dän sebe bastadı. Ol Wlı nauqan köp wzamay-aq qazaq jerine de jetti. Bizdiñ jerlerimizge asıl dinimizdiñ qılıştıñ jüzimen taralmağanı barşağa mälim. Öytkeni, mwsılmandar belgili bir eldi basıp alu üşin emes, qarañğılıq tüneginde mülgigen bükil älemge jarıq säulesin tüsirgen Islam nwrına bölenuge şaqırıp, Jaratuşı men pendelerdiñ arasındağı soñğı Joldamanı, aqiqattı jetkizu maqsatında jorıqqa şıqqan. Sol kezde bizdiñ dana, qaysar ata-babalarımız Islamnıñ haq din ekendigin jete tüsinip, onı erikti türde qabıldağan. Halqımız az merzimniñ işinde Islamdı tolıq qabıldap, onı türli qırınan zerttep, älemge äygili Islam ğalımdarı bizdiñ baytaq jerimizde düniege kelgendigi – büginde biz üşin maqtanış.

Qarahanidter (IX-X ğ.) kezinde Islam memleketi retinde tanılğanımızğa Qıtay handarımen jürgizilgen kelis-sözderge qoyılğan mör dälel. Qarahanidter memleketiniñ negizin qwruşı – Qarahan, b.d. 960-şı jılı qaytıs bolğannan keyin onıñ balası Mwsa, Islam dinin memlekettik dep jariyalağanı belgili. Mwnıñ bäri, qazaq halqınıñ oğan deyingi otqa, ay, künge, bwtqa tabınu siyaqtı t.b. qarañğılıq nışandarınan arılıp, mwsılmanşılıqtı berik wstanıp, ondağı barlıq qwndılıqtardı qadirlep qanına, sanasına siñirgendigine dälel boladı. YAğni, bizdiñ el – qazaq bolıp tanılğalı mädenietiniñ negizi mwsılmanşılıqtan bastalıp, ondağı qwndılıqtardı boyına siñirgen.

Islamnıñ qazaq dalasına engen alğaşqı äri odan keyingi kezeñderinde dünietanımdıq köpqırlılığı, äsirese, adamgerşilik mäseleleri adamnıñ kündelikti tirşiliginde ğana emes, Dalanıñ wlı dana oyşıldarınıñ filosofiyalıq twjırımdarında da körinis taptı. Islamnıñ erekşe mädeni jetistigin jäne onıñ dialog pen tüsinistikke negizdelgen älem mädenietiniñ aynası ekendigin ataqtı jerles babamız, Äbu Nasır äl-Farabi, odan keyin onıñ izbasarı, enciklopediyalıq bilimdar jäne de ğılım qaqpasın aşqan Ibn Sina, öziniñ «tauil» teoriyası arqılı Qazaqstanğa Matrudilik mekteptiñ keñ taraluına jol aşqan, bükil türkilerdiñ osı tanım arqılı Islam dinin qabıldauına äser etken – Hallaj Manswr. Bwl tizbekti odan äri qaray, qazaq dalasınıñ danagöyi, barşa türki eliniñ tälimgeri äri wstazı Qoja Ahmet Iasaui, wlı oyşıl jäne älem mädenietiniñ danışpanı Abay men onıñ izbasarı, oyşıl Şäkärim şığarmalarına jüginu arqılı aşuğa boladı. Abaydıñ qara sözderiniñ tüpki jelisinde Iasauidiñ şığarmaları jatır. Bwl – dästürli Islamdı jetkizudegi wrpaqtar arasındağı sabaqtastıq.

Osılayşa, qazaq mädenieti ğasırlar boyı Qwran men sünnetke negizdelgen imam Ağzam Äbu Hanifa mäzhabı men imam Maturidi senim mektebinen susındağan.

«Mäzhab» tildik mağınası – jol, bağıt, közqaras degen mağınanı bildiredi. Al, şariğı mağınası arnayı täsilder, erejeler arqılı Qwran jäne Payğambar sünnetinen şığarılğan ükimder men közqarastar jiıntığın bildiredi.

Imam Ağzam Äbu Hanifa 699 jılı Kufa qalasında düniege kelgen körnekti ğalım. Ol sünnitterdiñ işinde senimge (äri qaray – aqida) baylanıstı salasında alğaş zertteu jürgizgenderdiñ biri. Imam Ağzam aqidağa baylanıstı mınaday eñbekter jazğan: «äl-Fiqhul äkbar», «äl-Fiqhul äbsat», «är-Risalä», «äl-Alim uäl-mutaallim», «äl-Uasiya». Ol aqida jüyesine arnağan eñbegin «äl-Fiqhul äkbar» (Eñ ülken fiqh – şariğat zañı) dep atadı. Negizinde, islamdağı «fiqh» ğılımı – «şariğat zañı» degendi bildiredi. Ol ğibadat, mämle, sauda-sattıq, jalğa alu, azamattıq (neke, ajırasu, ata-ana, bala, mwrager) qwqıqtar, qılmıstıq kodeksi, qılmıstıq is jürgizu kodeksi siyaqtı köptegen salalardı qamtidi. Alayda, Äbu Hanifa (r.a.) aqida jüyesine arnağan eñbegin «äl-Fiqhul äkbar» (Eñ ülken fiqh – şariğat zañı) dep atauı aqidanıñ islamdağı eñ mañızdı sala ekendigin alğa tartadı. Sondıqan da ol «äl-Fiqhul äbsat» kitabında: «Dinniñ negizin (aqida jüyesin) jetik bilu, dini ükimderdi (şariğat zañın, normaların) biluden abzal ekendigin jadıñda saqta!» dep ösiet aytqan. Demek, mwsılmannıñ qwlşılığı, izgi amaldarı dwrıs bolu üşin aqidanı dwrıs oqıp, jiti tüsinu qajet degen qağida tuadı.

Qazirgi kezde älemdegi sünnit mwsılmandardıñ jartısınan köbi (şamamen 53%) Hanafi mazhabın wstanadı. Al hanafilerdiñ basım köpşiligi Imam Maturididiñ bir jüyege keltirgen senim negizderin basşılıqqa aladı. Maturidilik mekteptiñ ğwlamaları bir jüyege keltirgen iman negizderi – Orta Aziya, Türkiya, Balqan tübegi, Qıtay, Ündistan, Päkistan aymağındağı mwsılmandar arasında keñinen jayılğan. Bwl jüye türki halıqtarı arasında köbirek qoldanılığandıqtan, qazaq dalasındağı mwsılmandardıñ dästürli sara jol bolıp qalıptasqan.

Desek te, Imam Ağzam uaqıtınıñ köp böligin «fiqh» ğılımın – şariğat zañın zerttep, onı bir jüyege keltirip, şäkirtter tärbieleuge arnadı. Sonıñ nätijesinde, onıñ «mazhabı» – qwqıqtıq mektebi qwrıldı. Al, aqida salasında Qwran men sünnetke süyengen negizgi jüyeni tüzip, öziniñ şäkirtterine, izbasarlarına jol körsetip ketti. Olardıñ işinde äygilisi, barşa älemge atağı şıqqan «Ähli sünnet uäl-jamağattıñ» jarıq jwldızı, Äbu Hanifanıñ (r.a.) eñbekterin jalğastıruşı Imam Maturidi boldı.

Osı orayda «Ähli sünnet uäl-jamağat» degen sözdiñ mağınasınatoqtala ketken jön.Qwran Kärim men Hazreti Payğambardıñ (s.ğ.s.) sahih hadisterin wstanıp, jol bastar etuşi, Allahtıñ elşisi Hazreti Mwhammed (s.a.u.) jäne onıñ sahabalarınıñ senim (aqida) mäselesinde wstanğan jolımen jüruşilerdi «Ähli sünnet uäl-jamağat» dep ataydı. Ähli sünnet uäl-jamağattıñ qazaqşası – «sünnet jwrtşılığı jäne jamağat» degendi bildiredi. YAğni, sünnetti wstanu – Hazreti Mwhammed payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) jürgen jolın wstanudı wyğartadı.

Al mwnıñ «Ähli sünnet uäl-jamağat» dep atalu sebebi hazreti Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) ümmeti jaylı aytqan mına hadisinen tuındaydı:

«YAhudiler 71 topqa, hristiandar 72 topqa, ümmetim de 73 topqa bölinedi. Osı 73 toptıñ işindegi bireui ğana jännatqa baradı, qalğan 72-si tozaqtıq boladı»,– deydi. Sonda qasında twrğan sahabalardıñ bireui twrıp: «YA Rasulullah! Jännatqa baratın top qaysısı?»– dep swrağanda Payğambarımız (s.ğ.s.): «Meniñ jäne ashabımnıñ (izbasarlarımnıñ) jürgen jolımen jürgender»,– dep jauap beredi (Äbu Däuit)  [54, 192 b].

Anas ibn Malikten jetken basqa bir hadiste: «Şın mäninde, ümbetim adasuşılıqqa bas qospaydı (birikpeydi), eger qarama-qayşılıqtardı körseñizder (duşar borlsañızdar), mindetti türde ülken qara topqa (köpşilikke) qosılıñdar!» (Ibn Abu Asım «Äs-sunnä») [55, 79 b.] degen ösieti bügingi künde sunnitterdiñ 87,2 payızın qwraytın «Maturidilik» pen «Aşğarilik» mektebin wstanatın «Ähli sünnet uäl-jamağat» jwrtşılığın meñzeydi. Bügingi tañda qazaq qoğamında «Maturidilik» pen «Aşğarilik» mektepterin wstanu dwrıs emes dep, onı adasuşılıq dep sanap, tipti, onı «Ähli sünnet uäl-jamağat» qatarına jatpaydı dep sanaytın qate pikirdegi toptar bar. Olardıñ mwnday pikirleri, közqarastarı joğardağı hadistegi «mindetti türde ülken qara topqa (köpşilikke) qosılıñdar!» degen Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) ösietine qarsı keledi. Öytkeni, qazirgi tañdağı ülken qara top – sunnitterdiñ 87,2 payızın qwraytın Maturidilik pen Aşğarilik (Äşğarilik mekteptiñ qwruşısı Äbul Hasan Äli ibn Äbi Bişr Ishaq Äl-Äşğari h.260/m.873 jılı Basra qalasında düniege keldi. Imam Äşğari äygili sahaba Äbu Mwsa äl-Äşğaridiñ (öl.44/665) wrpağınan taraydı) mektebin wstanatındar. Mine, osı topqa qosılmay, büyrekten siraq şığarıp jürgen bölinuşiler bar. Büginde qoğamımızdağı mwsılman qauımı jik-jikke bölinip, meşittegi jamağat tügili bir otbasındağı eki ağayın birin biri käpir, pasıq sanap, bir-birine alaköz boluları da osılay bölingenderdiñ kesirinen tuındap otır.

Islamda senimdi, ilanudı – «i’tiqad», senim jüyesin – «Aqida», al osı salağa qatıstı mäselelerdi zertteytin ğılımdı «kalam» deydi.

Aqida degenimiz – dinimizdegi bastı twjırımdardı qwraytın senim jüyesi degendi bildiredi. Onı imannıñ negizi desek boladı. Iman negizi altı şarttan twradı, onı «ämäntu billäh» deymiz.

«Allanıñ özi de ras, sözi de ras» dep jırlağan Abay atamız da:

Ämäntu aytpağan kisi bar ma,

Uä kutubihi degenmen isi bar ma?– dep dwrıs senimniñ mañızdılığı jaylı oy qozğağan. Bwl jerde Wlı Abaydıñ közdegen «ämäntu» sözi «Men Allağa, Onıñ periştelerine, kitaptarına, payğambarlarına, aqıret künine, tağdırğa, jaqsılıq pen jamandıqtıñ Allahtıñ jaratuımen bolatındığına iman ettim. Ölgennen keyin qayta tirilu – haq. Allahtan basqa eşbir täñiri joq, Hazreti Mwhammed (s.ğ.s.) Allahtıñ qwlı jäne elşisi ekendigine kuälik etemin» degendi meñzegen.

Qazaqtıñ kemeñgeri Abay Qwnanbaev aqın ğana emes ol islamdı tereñ tüsingen teolog bolğan, tipti öz zamanında Matrudilik aqidanı tüsindire bilgen desek artıq aytqan bolmas edik.

Hakim Abay bir öleñinde Allanıñ bolmısınan söz qozğap, şariğat boyınşa Allanı tanudağı bükil Islam älemindegi ğalımdardıñ bir auızdan qabıl etken negizgi doktrinasınıñ (Maturi men Aşağaridan twratın «Ahli sünnet ual-jamağat») senimi boyınşa Allanıñ mekensiz bolmısın meñzep bılay degen:

«Meken bergen, halıq qılğan Ol – Lä mäkan,

Tüp iesin köksemey bola ma eken?

Jäne oğan qaytpaqsıñ Onı oylamay,

Basqa maqsat aqılğa tola ma eken?!» [67, 153 b.].

Abay atamızdıñ osı sözine mädeni antropologiyalıq taldau jasar bolsaq, Abaydıñ "La Makan" mekeni joq, mekensiz,- degen sözdi qoldanu Imam Matrudi aqidasın jaqsı meñgergendigin körsetedi. Islam aqidasındağı negizgi wstanım boyınşa: "Alla keñistikti, mekendi jaratpastan bwrın bar bolğan. Mekendi jaratqannan keyin oğna mwqtaj da bolğan emes. Mekenge mwqtajdıq jaratılıstıñ sipatı. Mwqtajdıq -älsizdiktiñ belgisi. Al, älsizdik qwdiretti Allağa layıq sipat emes", - degen qağida bar.

Öziniñ ötken tarihındağı şınayı ruhani qwndılıqtardı saqtağan, olardı wrpaqtan-wrpaqqa ruhani mwra etip qaldırğan halıqtıñ ğana örkenietti el  retinde jarqın bolaşağı bar. Bügingi ağa buınnıñ mindeti – är türli jahandıq qwbılıstar men kedergilerge qaramastan, özimizge amanat bolğan dästürli Islami qwndılıqtı qaz-qalpında keler wrpaqqa mwra etip qaldıru bolıp tabıladı.

Bügin qoğamımızda mwsılman qauımı arasında salafşildik, uahabşılıq qwranşılıq siyaqtı t.b. neşe türli ağımdarğa bölinu beleñ alıp otır. Taza islamdı wstanudı tu etken atalmış ağımdar köne zamannan qazaq dalasın mekendegen mwsılmandardıñ wstanıp kelgen sara jolı – Äbu Nasır Äl-Farabi, Qoja Ahmet YAssaui, Mäşhür Jüsip Köpeywlı, Hakim Abay, Şäkärim Qwdayberdiler wstanıp, bizge miras etip ketken dästürli Islamdı, atap aytqanda, Hanafi mazhabın moyındamay, taza Islamnıñ körinisine kir keltirip, belgili fobiyalar tudıruda. Onıñ soñı ekstremistik, aqırı ayağında terroristik äreketterge wlasıp ta jatır.

 Mısalı, ata-babamızdıñ san ğasırlar boyı wstanıp kelgen islamı, yağni Imam Ağzam Äbu Hanifa mazhabı dwrıs emes, salt-dästürdi wstanuğa bolmaydı, ata-babağa qwran bağıştau jäne şelpek taratu dwrıs emes, tek Qwran men sünnetti ğana wstanu kerek dep, Qwran men sünnet tügili, tayaqtı «älif» dep tanımaytın qarapayım jastarğa bolmısı bwlıñğır, mazmwnı marginaldı jol meñzeydi.

Eñ qauiptisi, destruktivti dini ağımdar osı ädisti qoldanu arqılı jastardı ekstremizimge alıp baradı. Olar jastar arasında özi wstanğan joldağılardan basqa mwsılmandarmen, tuğan-tuıstarımen, tipti, äke-şeşesimen aralaspauğa, qarım-qatınastarın üzuge deyin alıp baru täsilin de qoldanadı. Nätijesinde äke-şeşesinen, tuğan-tuısınan, dostarınan qol üzip qalğan jastar  oñay basqarılıp, ekstremistik maqsatta qoldanılatın dayın tiri önimge, qwralğa aynaladı. Demek, ata-babamız wstanıp kelgen sara joldıñ tağılımı men körnisin özgertu, onıñ dwrıstığına kümän tudıru ekstremizmge şaqırudıñ alğı şartı retinde qoldanılıp otır.

Ata-babamızdıñ ıqılım zamannan beri wstanıp kelgen sara jolı – 2011 jılı 11 qazanda qabıldanğan «Dini qızmet jäne dini birlestikter turalı» zañnıñ kirispesinde atap körsetilgendeyislamnıñ Hanafi bağıtı. Älem mwsılmandarı şariğat zañın wstanuda Hanafi, Şafi’i, Hanbali, Maliki bolıp bölinse, senim mäselesin Maturidi jäne Äşğari mektepteriniñ qağidaları arqılı tanidı. Bwl eki mekteptiñ qağidaları men wstanımı – klassikalıq dästürli islam. YAğni, ekeui de Qwran Kärim men Mwhammed Payğambardıñ sünnet jolına negizdelgen.

Al, Äbu Hanifa mäzhabı – bizdiñ ömir saltımızben bite qaynasıp, ündesip jatır. Bwl dini mekteptiñ bizdiñ bolmısımızda tamırı tereñge ketip, wlttıq mädenietimizben sabaqtasıp ketken. Bir sözben aytqanda Äbu Hanifa mäzhabı – qazaq mwsılmandığınıñ altın diñgegi. Qazirgi tañda dinge bet bwru artıp kele jatqan, keptelisi köp ömir jolında qazaq jastarı üşin Äbu Hanifa mäzhabı – «jol bağıtın retteuşi bağdarşam ispetti» desem artıq aytpağan bolarmın.

Allanıñ ayatı men Payğambar hadisine tereñ boylağan köregen köşbasşımız – N.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategiyası: qalıptasqan memlekettiñ jaña sayasi bağıtı» attı Joldauında:«Biz mwsılmanbız, onıñ işinde Äbu Hanifa mäzhabın wstanatın sünnittermiz.Babalarımız wstanğan bwl jol wlttıq salt-dästürdi, ata-ananı sıylauğa negizdelgen.Endeşe, bügingi wrpaq ta älemdegi eñ izgi din – Islam dinin qadirley otırıp, ata dästürin ardaqtağanı abzal.»-dep, teginnen-tegin aytpasa kerek.

Erşat Ağıbaywlı Oñğarov,
QMDB-nıñ uağız-nasihat böliminiñ meñgeruşisi,
teolog, (Ph.D) doktor.

Abai.kz

0 pikir