Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1492 0 pikir 24 Mamır, 2013 sağat 08:33

Qazaq

«Auıl jaqqa bir barıp qaytpasam» dep biraz jıldan beri oylap jürsek te, reti bolmadı. Aqırı şalqadan tüsip qiyaldamasqa, läj bolsın ba, qiyalğa erik beresiñ. Tuğan jerdiñ şöbi de, şöñgesi de öleñ bolıp, qurayı qwbılğan qu zamandı sıbızğıday sızılta jöneledi. Kökiregiñ qobızday küñirenip, «baqsınıñ molasınday jalğızdığıñdı» eske salğanı­men, «eski zañımen jürgen eliñdi» tau qozğalsa, qozğalmas wlı mahabbatpen jaqsı köretiniñdi sezingeniñe de sansız şükir aytasıñ...

«Qamzanıñ balası...»

«Auıl jaqqa bir barıp qaytpasam» dep biraz jıldan beri oylap jürsek te, reti bolmadı. Aqırı şalqadan tüsip qiyaldamasqa, läj bolsın ba, qiyalğa erik beresiñ. Tuğan jerdiñ şöbi de, şöñgesi de öleñ bolıp, qurayı qwbılğan qu zamandı sıbızğıday sızılta jöneledi. Kökiregiñ qobızday küñirenip, «baqsınıñ molasınday jalğızdığıñdı» eske salğanı­men, «eski zañımen jürgen eliñdi» tau qozğalsa, qozğalmas wlı mahabbatpen jaqsı köretiniñdi sezingeniñe de sansız şükir aytasıñ...

«Qamzanıñ balası...»

Şağanğol dep atalatın auıl ortalı­ğınan bes-altı şaqırım, Kekjek tauınıñ etegindegi şağın qıstaq – tuıp-ösken topırağım. Kök dönennen jüyrik köñil qanat qaqqanda, bwrın qalay jürip ötkeniñdi sezbey de qalatın joldıñ beli jazıldı. Mıñ künniñ bir künine ğana jazılatın jalğız Jaratuşını jürekpen sezine alatın, jan rahatına böleytin ğayıp mezgil de osı. Däl osı. Qiyaldap jatırmın degennen göri, qalqıp jürmin degen dwrıs şığar. Qara joldıñ batıs jağında sarqırap ağıp, jalañaş Şağanğol jatır. «Bayağıda osı özenniñ boyı it twmsığı ötpeytin jınıs orman bolatın, «Mädeniet töñkerisinde» «şpion jasırınadı» dep «belsendiler» tügel otap tastadı». Ülkender osılay aytatın. Sol zobalañnıñ kuäsi bolıp, aspanğa boy sozğan jalğız terek bizdiñ auılda. Jwrt bir bwtağına da tiispeydi, «Kieli ağaş» ataydı. Qajeti jetip, qajığa barğan tirkis şal – Tökenniñ üyi jalğız terektiñ qasında. Biraz balanıñ sauatın aşqan mwğalim Näsip­qan osı kisiniñ balası. Odan keyingi üy – Äusäpidiki. Emşi, otaşı, qwsbegi. Üyinen alıs-jaqınnan şwbırğan kisi üzilmeydi. Mertikken, dertine şipa tappağan beybaqtıñ bäri osı üyden tabılatın. Eskişe hat tanı­ğan, därigerlik mamandığı bolmasa da, jazbaytın auruı joq. Qisıq bitken, kül-talqanı şıqqan süyekti sausağımen sanap, orın-orınına salatın. Qazaq «Jiñişke auru», «Qwrt auru», t.b ataytın dert-der­bez­diñ bäri jazılatın. Qalanıñ därigerleri: «Şanhayğa aparıp körsetpeseñder, basqa jer emdey almaydı», – degen nauqası da Äueñnen jazılğan-twğın. Äytpese, Şanhay qayda, qazaq qayda? Şanhaydı qoyıp, audan ortalığın jılına körse kördi, körmese ol da ertegidey elesteytin qarapayım şarua­nıñ qaltasınıñ jayın aytsañşı. Äueñ şal körsetken qızmeti üşin eşqaşan eşkimnen aqı dämetpeytin. Jwrt özi razılığımen sıy-siyapatın jasap jatadı. Keyin sol jarıqtıq seksenge kelgende: «E, Qwday! Osın­şa jasqa kelgende kelin-keşektiñ jalañaş tänin körsetpey, tezirek alsañ eken», – dep dwğa qılıp otıratın edi. Sol sekseninde ketti. Auruı janğa batıp kelgen qız-kelinşekti şarasız emdegenimen, iştey wyattan örtenetin körinedi... Al, anau auıl­dıñ qaq ortasındağı şatırı biik, eñseli üy – Qasañbay aqsaqaldıki. Qasekeñ kezinde Ospan batırdıñ senimdi serigi, oqqağarı bolğan, jaujürek batır kisi dep estip östik. Tiliniñ mükisi bar. Qara temirdi qayısşa ileytin wsta. Aşulanğanda ülkenge de, kişige de «Oşpannan jaynıñıñ aytıq pa» deytin jalğız-aq sözi bar. Mükis tilimen Ospan batır turalı talay äñgimeniñ basın qayırğan. Ataq, medal' qwmar zamannıñ wrpağı bolğan soñ ba, soğan qatıstı aytqan hikayası jadımnan öşpeydi. «Ospan batırdı aldap-sulap, keudesine medal' tağıp, öz ırqına köndirmekşi bolğandarğa bahadür: «Men keudesine älpenşek-sälpenşek tağa­tın qatın ğoy dep pe eñ! Qwrıñdar, tüge! Wltım­nıñ azattığın ataq-abıroyıña satatın satqınıñ men emes!», – dep jauar bwlttay tünerdi batır», – deytin Qasekeñ. Özi Tarım türmesine otırıp keldi. Bandı atanıp, jiırma jılğa jazası kesilgen jarıqtıq merziminen bwrın bosatılıptı. Qara qıtaydıñ küni tüsipti. Qwm arasındağı türmeni tekseruge kelgen qıtaydıñ joğarı şendi äskeri basşısı mingen kölik bwzılıp, aydalada qaladı. Maşinanıñ aldıñğı eki doñğalağın wstap twrğan oq temir mayısıp, mısı qwrığan şendi-şekpendi amal tappaydı. Qasañbaydıñ wstalığın biletin bireui: «Ana saqaudı alıp keliñder. Ägäräki mına maşinanı jöndey alsa, merziminen bwrın bosatamız», – dep uädesin berse kerek. Qolında eşqanday qwral-jabdığı joq Qasekeñ oq temirdi şeşkizip alıp, astına laulatıp ot jağadı. Temir äbden qızarıp, balqiın degende eki-üş jigit tep-tegis qıp jayıp qoyğan qwmnıñ üstine salmaqtap tastay salğanda, qisıq temirdiñ qırısı jazıladı. Auızdarı aşılıp, añqiıp qalğan qıtaylar uädesi boyınşa Qasañbaydı merziminen bwrın bosatadı...

Tarım türmesine meniñ atam da jiırma jıl otırıp keldi. Qol-ayağın kisen qiğan sol jarıqtıqtıñ beynesi de emis-emis esimde. «Qwday saldı, qwl köndi» degen täu­besinen jañılıp, körgen qorlığın şağın­ğan säti joq edi. Däret alıp, «Üş qissanı» oqıp otıratın. Payğambarımız däuirinen sır şertetin ol añız-äñgimeler bizge de asa qızıq. Dauıstap oqıtıp, jalıqpay tıñ­day­mız. Ol kisiniñ türmeden şığıp, üyge kel­ge­nin de eşkim bilmey qalıptı. «Böriniñ böl­tirikteri» auır jwmısqa jegilip, hat-ha­barsız, «ünsizdikke» şatılğan. Aylap, jıldap auılğa jaqındağan jarıqtıq atqa minip, aldınan ötip bara jatqan jas jigitti: «Äy, sen Qamzanıñ balası emessiñ be, bwrıla ketşi», – dep toqtatadı. Üsti-bası alba-jwlba beytanıs şaldıñ özin şıramıtıp twrğanına tañ qalğan bozbala: «Iä, Qamzanıñ balasımın. Qaydan bildiñiz aqsa­qal? Siz öziñiz kim bolasız?», – dep tañdanı­sın jasıra almaptı. «Men Nwrsal degen bolamın. Tarımnan kele jatırmın. Atqa otırısıñ, äkeñ Qamzağa wqsaydı eken», – dep jaybaraqat til qatadı. Attan sekirip tüsken jas jigit köligin köldeneñ tartıp, özi alaqaylap auılğa jügire jöneledi...

Tätti qiyaldıñ şırqı bwzılatın twsı osı. Qara joldı boylap qayqayıp bara jatqan qiyal qwsı kilt toqtaydı. YApır-ay, jür­ginşisi sayabırlamaytın sol joldıñ boyı­nan sonşa jat, sonşa suıq men jäne me­niñ saparlastarım örli-qırlı ötip bara jatır. Salqın bas izesip, samarqau sälemdeskenimiz bolmasa, jürekte köz. Ätteñ!..

«...Alla akbar deytinder me?»

Erterekte Altaydıñ tükpirindegi Şağan­ğol­ğa kiim-keşek satıp, somka kötergen qı­tay­lar kele bastadı. Jabayı adam kör­gendey artınan tas laqtırıp, it qosamız. Keyde keş tüse bastağanda jañağı saudager qıtay amalsız auılğa bas swğadı. Şe­şe­lerimiz bizdiñ qılığımızdı jaqtırmay: «Qıtay da bolsa adamnıñ balası ğoy. Qoyıñdar, boldı beyşaranıñ mazasın almay», – dep qalğan-qwtqan tamaqtı berip, sırtqa tösek salıp beretin. Al ertesi tösek-körpeni juıp-şayıp, aptalap künge jayadı. Tamaq işken ıdısın külmen juıp, onı da kün tüsetin jerge qoyadı. Bılğanğan ıdıstı sırttan kelgen bireudiñ qolınan tappasañ, odan keyin eşkim de, «adamzattıñ bärin süygen» şeşeñ de sıltauın tauıp, sırtınan iteredi. Keyin qwjınağan qıtayları köp qalada oqıp jürgende auıldan ülken kisiler izdep kelip qaladı. «Böri arığın bildirmey» qazaq, wyğır nemese dwñğan aşqan dämha­nalar­ğa aparsañ da: «Äy, mınalarıñ mal soyğanda Alla akpar deytinder me? Joq, älde, haram astı qılğıta beretin nemeler me?», – dep bergen asıñnıñ egjey-tegjeyin swray bastaydı. Qanşa tüsindirseñ de tüşirkenip as işpey, aş qaytadı. Tamaqtıñ tabılğanına quanıp, jalmañ qağatın bizge wzaq tesilip qaraydı... «Auılda bireu araq işipti» dese «adam öltiripti» degendey, jwrt ürke qaraytın kez de sol şaq edi-au!.. Qarın toyıp bolmasa qızara börtip otırıp Otan, wlt turalı äñgime bola qalğanda bayqamay lepirip söz aytıp alıp, artınşa osınıñ bäri eske tüskende... wyat, wyat! Twtas ağzanı tap-taza wstaytın talğamdı, közge körin­bey­tin qorğan men qorşaudı saqtap qala almay, wzın-wzın sözge üyir sürepet mınau...

Irısbek Däbey
"Qazaq ädebieti" gazeti

0 pikir