Beysenbi, 17 Qazan 2019
Jañalıqtar 2877 0 pikir 29 Naurız, 2013 sağat 09:15

QOQISQA KÖMİLGEN QAZAQ DALASI

Qalalardı qoqıstan tazartu haqında

Elimizdiñ oñtüstik öñirlerinde qıs ötip, köktem keldi. Şie ağaştarı güldep, jıl bası naurız toyı da toylandı. Auıl-aymaq aulaların tazartıp, baqşalarına ağaştar ekti. Mereke aldında qalalar da qarbalasqa tüsip, äkim-qaralar senbilikter wyımdastırıp, biraz köşelerdi kül-qoqıstardan tazartqanday boldı. Alayda Almatınıñ ülken basşılar jüretin Furmanov, Abay, Abılayhan, Dostıq sekildi iri dañğıldarı bolmasa, ortalıqtan tısqarı jatqan bılayğı köşeler sol qalpında qalğanın jwrt körip te jür. Basqasın bılay qoyğanda «Aqsay-1» ıqşam audanınıñ tazalığı köñil könşitpeydi. Joldıñ eki jaq jiegindegi arıq işteri qoqısqa tolı. Twrğın üylerge jaqın jerlerdegi közden tasa oy-şwqırlar türli kölemdegi qwtılar, süt önimderiniñ qatqıl qağazdan jasalğan qoraptarı, şını bötelkeler, tätti susındar men konservi qalbırları, şılım qoraptarı men twqıldarı jäne tağı basqalarğa tolıp jatır.

Qalalardı qoqıstan tazartu haqında

Elimizdiñ oñtüstik öñirlerinde qıs ötip, köktem keldi. Şie ağaştarı güldep, jıl bası naurız toyı da toylandı. Auıl-aymaq aulaların tazartıp, baqşalarına ağaştar ekti. Mereke aldında qalalar da qarbalasqa tüsip, äkim-qaralar senbilikter wyımdastırıp, biraz köşelerdi kül-qoqıstardan tazartqanday boldı. Alayda Almatınıñ ülken basşılar jüretin Furmanov, Abay, Abılayhan, Dostıq sekildi iri dañğıldarı bolmasa, ortalıqtan tısqarı jatqan bılayğı köşeler sol qalpında qalğanın jwrt körip te jür. Basqasın bılay qoyğanda «Aqsay-1» ıqşam audanınıñ tazalığı köñil könşitpeydi. Joldıñ eki jaq jiegindegi arıq işteri qoqısqa tolı. Twrğın üylerge jaqın jerlerdegi közden tasa oy-şwqırlar türli kölemdegi qwtılar, süt önimderiniñ qatqıl qağazdan jasalğan qoraptarı, şını bötelkeler, tätti susındar men konservi qalbırları, şılım qoraptarı men twqıldarı jäne tağı basqalarğa tolıp jatır.

Elbası oñtüstik astanağa jılına kem degende eki-üş ret at izin salıp twradı. Kelgen sayın qalanıñ infraqwrılımına, tazalığına köñil audaruda. Aldıñğı jılı kezekti saparında qaladan şığatın twrmıstıq qaldıqtardı joyu men qayta öñdeudiñ sın kötermes jağdayın sınğa alğan. Elbası: «Qoqıs qaldıqtarın qayta öñdeu qalanıñ özekti problemasınıñ biri bolıp otır. Älemdegi jetekşi elderdiñ täjiribesi körsetkendey, bwl problemanı oñtaylı şeşuge tolıq mümkindik bar. Mäselen, Şveycariyada ärbir twrğın qoqıstı swrıptap töguge mindetti: şınını şınığa, metaldı metalğa, qağazdı qağazğa. Sonıñ nätijesinde, şını sauıttardıñ 90 payızı, qağaz önimderiniñ üşten biri qayta öñdeuge paydalanıladı. Osıdan kelip, Şveycariya men Singapur siyaqtı elder älemdegi ekologiyalıq eñ taza memleketterdiñ qatarında esepteledi. Al, bizde Almatıdağı qoqıs öñdeytin jalğız keşen bir jıldan beri jwmıs istemey twr...», - degen edi. Sodan beri de bwl körinis asa özgere qoyğan joq. Resmi mälimetterge süyensek, Almatı dünie jüziniñ eñ las qalası reytingisinde 9-şı orında twr eken. Iä, köñil quantpaytın jäy. Qazirgi qala köşelerindegi qoqıs üyindilerine qarap, bwl aqparattı joqqa şığara almaysıñ. Al qoqıs öñdeytin jalğız käsiporınnıñ jwmıs istemey twrğanı ökinişti, ärine.
2008 jılı 22 jeltoqsanda «Almatı qalasındağı öndiristik jäne twtınğan qaldıqtardı esepke alu, öñdeu jäne zalalsızdandıru Erejesi» qabıldanğan edi. Qala 71 uçaskege bölingen jäne 1056 qoqıs salınatın konteynerlik alañ bar. Solarda jinalğan twrmıstıq qaldıqtar swrıptalıp, Almatıdan 34 şaqırım jerdegi «Plazma enerji» JŞS-ğa qarastı poligonğa tasımaldanadı. Bwl poligon osıdan 25 jıl bwrın salınğan bolatın. Büginde onıñ qaldıq qoqıstardı kömu ädisteri müldem sın kötermeydi. Mwnda küni büginge deyin 4 million tonnadan astam qoqıs jinalğan. Bwdan artıqtı qabıldauğa poligonnıñ eş mümkindigi joq. Ondağı qoqıstar auağa metan gazın bölip jatqanı eşkimge de jwmbaq emes. Jel batıstan soqsa, sol gazdıñ isi eki millionğa juıq halqı bar Almatığa jetedi. Ekologiya mamandarı bwl ziyandı qoqıstıñ betin topıraqpen jauıp tastaytın uaqıt äldeqaşan jetkenin qala men oblıs basşılarına qayta-qayta eskertumen keledi. Alayda nätije joq.
Qıtay Halıq Respublikasınıñ astanası Pekinde köşede tükiru, wsaq-tüyek qoqıs jäne it sarığına üşin qomaqtı ayıppwl töleudi jolğa qoyğan. Tipten Qıtay ükimeti jürginşi adamdardıñ közinşe köşege tükiru jwrtşılıqtı qwrmettemeu dep sanaydı. Al Singapurde sağız şaynap, onı bir-birine taratudıñ özi esirtki satumen birdey qılmıs eken. Sol üşin kinäli jan byudjetke 1000 AQŞ dolları köleminde ayıppwl töleydi. Twrğındar tastay salğan qoqıs üşin 500-den 1000 AQŞ dolları, al tabiğat ayasında jürip tamaqtanğandarğa 1000 AQŞ dolları, jedelsatıda şılım şekkenderge 1000 AQŞ dollar ayıppwl salınadı.
Italiyanıñ astanası Rimdegi säulet jäne öner eskertkişteriniñ mañına kelip demaluşılar jıl sayın 15 mıñ şaynalğan sağız tastaydı eken. Ükimet solardı tazalauğa byudjetten jıl sayın 5,5 mln. euro jwmsap kelgen körinedi. Sondıqtan da Rim qalasınıñ äkimşiligi sağız şaynauşılarmen mädenietti küres jolın wyımdastırğan. Olar jwrttıñ köp jinalatın mädeni demalıs orındarı janına arnayı sağız salatın jäşikter qoyğan. Eger sağız şaynauşılar sağızdarın sol jäşikke salmasa 50 euro köleminde ayıppwl töleytindikteri turalı eskertui de bar. Al oñtüstik şığıstağı Malayziyada köşe jürginşileri asfal'tqa tastağan sağızdarı üşin 1 ay qoğamdıq jwmıs istep jäne 500 AQŞ dolları köleminde ayıppwl töleuine tura keledi. Europanıñ birqatar elderi de osınday zañdardı qoldanuda. Atap aytar bolsaq, Wlıbritaniya ötken jıldar bederinde köşelerdi şaynalğan sağızdan tazartu üşin 1 mlrd. AQŞ dolların jwmsağan. Bwl eldegi satılatın barlıq sağız qwnınan eki ese köp şığın.
Körşimiz Resey jıl sayın 40 million tonna twrmıstıq qaldıqtardı qalalarınıñ sırtına şığaruda. Solardı tasımaldauğa 2,5 million AQŞ dolların jwmsauda. Ondağı qaldıqtı qayta öñdeytin käsiporındar sonıñ şamalı böligin ğana kädege asıruda. Alkogol'di işimdikten aldarına jan salmaytın orıs ağayındar qoqıstarın kez kelgen jerge tastay salatın ejelgi ädetten äli de arıla qoymağan. Olardı jönge saluğa biliktiñ şaması kelmey otır. Bwl mäseleniñ bizde de oñıp twrğanı şamalı. Jığılıp jatıp, süringenge küler jayımız joq. Alayda reseylikter qaldıqtardı tehnologiyalıq öñdeudi qolğa alıp, bizneske aynaldıruda. Qazir Mäskeuge bara qalsañız twrmıstıq qaldıqtardı jinau türli mekemeler arasında bäsekege tüskenin bayqaysız. Qala audandarınıñ basşıları sırttağı poligonğa jetkizgen qoqıstıñ är kubmetri üşin olarğa 3 mıñ rubl' töleydi. Al Mäskeudegi onday poligondar sanı 50-den aspasa kem emes. Degenmen, qoqıs tastauşılarmen bizde de aytarlıqtay küres jürgizilude. Soñğı üş-tört jıldan beri ärbir qoğamdıq tärtipti bwzuşı eñbegimen ötem nemese aqşalay ayıppwl töleuge mindetti. Ötken jıldıñ säuir ayınıñ özinde Astanadağı Sarıarqa audanınıñ inspektorları kölikterin arnayı orındarda jumağandarı üşin avtokölik ielerine jalpı soması 398,6 mıñ teñge köleminde ayıppwl salğan. Al kompaniyalardıñ qwrılıs qoqıstarın közden tasalau jerlerge tökkenderi üşin 280,1 mıñ teñge, jol boyına tökkenderge 262,2 mıñ teñge köleminde ayıppwl salındı.
Tazalıq - densaulıq kepili. Kün qızuı artqan sayın şıbın-şirkeyler men masa-sonalar şığıp, köşedegi sasıp, borsığan tamaq qaldıqtarına, qoqıstarğa üymeleydi. Sodan üydi-üyge wşıp kirip, dastarqandağı as mäzirlerine qonadı. Adamdarğa keybir auru türleri solardan taraytının därigerler aqparat qwraldarı arqılı aytıp ta, jazıp ta jür. Iä, sanitarlıq tazalıq bolmağan jerde derttiñ asqınatını beseneden belgili jäy. Sonı bile twra qala twrğındarı qoqıstardı köşelerge qalay bolsa solay tastay salatının qaytersiñ. Bwl äli de bolsa sana tömendigin körsetetin jay
Qalanı qoqıstan tazartuda aqtöbelikterdi özgelerge ülgi twtuğa boladı. Onda «Jasıl el» jastar otryadı qwrılğan. Olardıñ «Auıldıñ örkendeui - Qazaqstannıñ örkendeui» attı marafon-estafetası bıltır 700 mıñnan astam jas qazaqstandıqtardı biriktirdi. Olar elimiz boyınşa 640 mıñ köşet otırğızıp, 700- den astam özen-köl men bastau-bwlaqtı qoqıstardan tazarttı. Barlığı 450 mıñ tonna qoqıs arnaulı orınğa jinaldı. Aqtöbelikterdiñ osı bastaması jıl boyına jastardıñ qoldauın tauıp jatsa, qaneki?!

Kölbay Adırbekwlı

"Türkistan" gazeti

0 pikir