Senbi, 19 Qazan 2019
Jañalıqtar 2972 0 pikir 29 Naurız, 2013 sağat 09:08

«Latın älipbiine memlekettik til ğana köşedi»

 

KEŞE MÄJILIS ÜYINDE LATIN ÄLIPBIINE KÖŞU MÄSELESI TALQILANDI

Mäjilisşi Aldan Smaylovtıñ aytuınşa, qazirgi tañda qazaq tilin latın grafikasına beyimdeudiñ jüzden asa jobası bar. Jalpı, latın älipbiine köşude qiınşılıqtar jetip artıladı. Mäselen, wyımdastıru şaraları şiki. Negizgi mäsele mınada: eger latın grafikasına tübegeyli köşetin bolsaq, erterek qamdanuımız qajet. Äytpese, keyinnen köptegen qiınşılıqtarğa tap boluımız ğajap emes. Aytalıq, oqu orındarında oqıtatın oqıtuşılardı äzirleu oñay şarua emes. Tipti sol wstazdardı oqıtatın adam joq büginde. Osı siyaqtı mäseleler ötkir. Odan qalsa oqu orındarın qamtamasız ettik degen künniñ özinde, bılayğı eldi qaytemiz? Mäselen, büginde Qazaqstanda toqsan mıñğa juıq qızmetker jwmıs isteydi. Olardı qalay oqıtamız? Toqsan mıñ adamğa qanşama oqıtuşı kerek? Sol oqıtuşılarğa jalaqını kim öteydi? Swraq köp, biraq jauap joq.

Osı jäne basqa da mäseleler talqığa tüskende mäjilisşi Gülnär Seytmağanbetova bılay dep tötesinen swraq qoydı: "Kim jauap beretininin bilmeymin, biraq latın älipbiin engizgen kezde, mäselen, orıs mektep­te­rinde qanday älipbi boladı? Keybir BAQ-ta aytılğan äñgi­melerge qarağanda, orıs mek­tepterinde kirillica jüre beredi, al qazaq mektepterinde latın älipbii boladı. Sonda bir memlekette eki türli älipbi bola ma?".

 

KEŞE MÄJILIS ÜYINDE LATIN ÄLIPBIINE KÖŞU MÄSELESI TALQILANDI

Mäjilisşi Aldan Smaylovtıñ aytuınşa, qazirgi tañda qazaq tilin latın grafikasına beyimdeudiñ jüzden asa jobası bar. Jalpı, latın älipbiine köşude qiınşılıqtar jetip artıladı. Mäselen, wyımdastıru şaraları şiki. Negizgi mäsele mınada: eger latın grafikasına tübegeyli köşetin bolsaq, erterek qamdanuımız qajet. Äytpese, keyinnen köptegen qiınşılıqtarğa tap boluımız ğajap emes. Aytalıq, oqu orındarında oqıtatın oqıtuşılardı äzirleu oñay şarua emes. Tipti sol wstazdardı oqıtatın adam joq büginde. Osı siyaqtı mäseleler ötkir. Odan qalsa oqu orındarın qamtamasız ettik degen künniñ özinde, bılayğı eldi qaytemiz? Mäselen, büginde Qazaqstanda toqsan mıñğa juıq qızmetker jwmıs isteydi. Olardı qalay oqıtamız? Toqsan mıñ adamğa qanşama oqıtuşı kerek? Sol oqıtuşılarğa jalaqını kim öteydi? Swraq köp, biraq jauap joq.

Osı jäne basqa da mäseleler talqığa tüskende mäjilisşi Gülnär Seytmağanbetova bılay dep tötesinen swraq qoydı: "Kim jauap beretininin bilmeymin, biraq latın älipbiin engizgen kezde, mäselen, orıs mektep­te­rinde qanday älipbi boladı? Keybir BAQ-ta aytılğan äñgi­melerge qarağanda, orıs mek­tepterinde kirillica jüre beredi, al qazaq mektepterinde latın älipbii boladı. Sonda bir memlekette eki türli älipbi bola ma?".

Mäjilisşiniñ bwl saualına minbede twrğan A.Baytwrsınov atındağı Til bilimi institutınıñ direktorı Mırzabergen Malbaqov: "Latın älipbiine bükil qazaqstandıqtar köşe me, älde tek qazaqtar köşe me degen swraq sayasi jağınan qoyıluda. Jauabımız, latın älipbiine memlekettik til ğana köşedi. Bas­qaları keyingi mäsele", - dep jauap berdi.

"Ökinişke qaray, mwnda ğı­lımi jwmıs jürgizip jatırmız degennen basqa eşqanday naqtı wsınıs aytılmadı. Sonda naqtı şaralar qayda? Mäselen, mamandardı qalay dayındaymız?.." Mäjilisşi Gülnär Seytmağanbetovanıñ bwl saualı da jauapsız qaldı. Bilim jäne ğılım ministrligi ğılım ko­miteti törağasınıñ orınbasarı Amandıq Töleşov tatımdı jauap bere almadı. Ne kerek, latın älipbiine köşu mäselesi auqımdı türde talqılanadı dep kütilgenimen, ğalımdar jağınan da, resmi orındar tarapınan da naqtı wsınıstar estigen joqpız.

Qazaqstannıñ latın älip­biine köşuinde bastı mınaday swraqtardıñ basıp aşıp alğan jön: latın älipbii qazaqtı ekige bölmey me? Latın älipbiine köşsek, memlekettik is qağazdar qazirgi qoldanıstağı älipbide jürgizile me, joq älde latın älipbiinde me? Eger latın älipbiine köşsek, bilik pen ükimet taza qazaq tilinde söyleydi dep senuge bola ma?

Mäjilisşi Baqıtbek Smağwldıñ aytuınşa, memlekettik til bwl - Qazaqstan memleketiniñ qazaq tili. Özge tilderde bizdiñ şatağımız joq. Biz oğan öz­geris engize almaymız. Mäselen, Qazaqstandağı BAQ-tıñ 70 payı­zı özge tilde bolğanımen, birte-birte älsireydi. Al latın älipbiine köşetin bolsaq, memlekettik is qağazdardıñ bäri mindetti türde memlekettik tilde jazıladı. YAğni, memlekettik is qağazdardıñ bäri latın älip­biine köşken qazaq tilinde jürgiziledi. Bilik pen ükimetti qazaqşa söyletuşi birden-bir jetekşi qwral da - latın älipbiine köşu.

Desek te, aqın Mwhtar Şahanov latın älipbiine köşu qazaqtı ekige böledi dedi. Baqıtbek Smağwldıñ bwl pikirge de öz uäji bar eken. "Dwrıs emes. Mwhtar - halıqtıñ wlı aqını. Mwhtardıñ öleñin älemniñ barlıq tiline audaruğa boladı. "Meniñ jazğan şığarmalarım oqılmay qaladı deu dwrıs emes. Qazaq ekige bölinbeydi", - dedi ol kesip aytıp.

Al eks-deputat Ualihan Qalijanwlınıñ pikirinşe, keñestik psihologiyadan qwtıludıñ bir jolı - latın älipbiine köşu. Al ädebi klassikalıq dünieler ölmeydi. Olardıñ bäri ğılımi, ädebi aynalımğa qosıladı. Aldağı 12 jılda qoğam, qoğamdıq qatınastar özgeredi. Qazaqstan halıqaralıq sayasi, ekonomikalıq mäselelerdi Resey arqılı şeşpeui kerek.

Jön-aq. Desek te, memleket­tik til qazaq tili bolğanımen, memlekettik is qağazdardıñ basım böligi orıs tilinde jüretini jasırın emes. Sonda latın älipbiine köşsek, däl sol orıs tilinde jürgiziletin isqağaz­dardıñ jayı ne bolmaq?

Eks-deputattıñ aytuınşa, barlığın wstaramen şaş alğanday sıpırıp tastauğa bolmaydı. Ol üşin wlt jetilu kerek. Qazaqtıñ bası birigui kerek. 15-20 jılda Ata zañımızğa özgeris engizilui mümkin. Latın älipbii wlttıñ basın biriktiretin küş bolsa, qazaq Reseydiñ aqparattıq ekspanciyasınan qwtılatının erekşe atap ötti eks-deputat.

Dilara ISA,

Astana

«Jas Alaş» gazeti

 

0 pikir