Jeksenbi, 8 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 1595 0 pikir 26 Naurız, 2013 sağat 10:40

Altın jinañız, ağayın!

Biz aytpaq birinşi aqiqat mı­nau: halıqaralıq qorla­rı­mız­dağı altınımızdıñ ülesi mol bol­sın, öytkeni ol valyuta­larğa qa­rağanda äldeqayda senimdi de­gendi sarı metall mısqalı 350 dollar bolıp twrğan kezinde-aq jazğan biz edik. Biraq Wlttıq banktiñ basşıları birneşe ret auısqanımen bwl wsınıs ötpey-ötpey aqırı bıltır ğana altın mısqalı 1800 dollardan asqan şaqta halıqaralıq qorımızdağı baylıqtıñ bir böligin altınmen jinauğa rwqsat etken Zañ şıqtı. Keş, biraq keş te bolsa tüzu jol­ğa tüstik. Bälkim bireuler «qa­zir älemdik tauar birjala­rında­ğı altın arzandap jatır, osınıñ özi qajet pe edi?» deui mümkin. Biz meyli, arzanday bersin, biraq däl osı jol eñ dwrıs jol degen pi­kirimizden taymaymız.


Ekinşi aqiqat Wlttıq bank biıl da altın satıp alu isin jal­ğastıratındığı. Bwğan qua­nış­tımız.

Biz aytpaq birinşi aqiqat mı­nau: halıqaralıq qorla­rı­mız­dağı altınımızdıñ ülesi mol bol­sın, öytkeni ol valyuta­larğa qa­rağanda äldeqayda senimdi de­gendi sarı metall mısqalı 350 dollar bolıp twrğan kezinde-aq jazğan biz edik. Biraq Wlttıq banktiñ basşıları birneşe ret auısqanımen bwl wsınıs ötpey-ötpey aqırı bıltır ğana altın mısqalı 1800 dollardan asqan şaqta halıqaralıq qorımızdağı baylıqtıñ bir böligin altınmen jinauğa rwqsat etken Zañ şıqtı. Keş, biraq keş te bolsa tüzu jol­ğa tüstik. Bälkim bireuler «qa­zir älemdik tauar birjala­rında­ğı altın arzandap jatır, osınıñ özi qajet pe edi?» deui mümkin. Biz meyli, arzanday bersin, biraq däl osı jol eñ dwrıs jol degen pi­kirimizden taymaymız.


Ekinşi aqiqat Wlttıq bank biıl da altın satıp alu isin jal­ğastıratındığı. Bwğan qua­nış­tımız.
Üşinşi aqiqat - halıqtıñ qolında dollar, evro, rubl', teñ­ge dep atalatın ärtürli sal­maq­tağı banknottardıñ ğana barı. Al bwl banknottar meyli ol ha­lıq­aralıq nemese wlttıq ma­ñız­dağı valyuta bolsın, bar bolğanı şart­tı bağağa ie, boyalğan qa­ğazdar ğana. Betin aulaq qılsın, eger 1990-jıldardağıday bir zo­ba­lañ bola qalsa, olardıñ bar bolğa­nı boyal­ğan qağazdar ğana ekendigi naqtı ömirde däleldenedi. Bwl ta­lay ret dä­leldengen aqi­qat­tar. Bir za­man­darda dollar­dıñ qwnı­nıñ tüs­­­kendigi sonşalıq, bir mıs­qal al­tın 10 mıñ dollar­ğa bağalan­­ğan. Al osınday jağday qaytalan­­bay­dı dep Halıqaralıq valyuta qo­rı­­­nıñ jetekşisi de, «kök qa­ğazdıñ» ne­giz­gi iesi AQŞ mem­­­le­ke­tiniñ bas­­şısı da kepildik bere almay­dı. Öytkeni Bretten Vud kelisimşar­tına 70-jılda­rı engizilgen tüze­tude aynalımd­a­ğı dollar massa­sın qolda bar al­tınmen säy­kes­tendiru jönindegi bastı talap alınıp tastalğan bolatın. YAğni qazir halıqaralıq valyuta dep däriptep jürgen dol­lar men evromızdıñ özi osınday ortaq valyuta jasau ideyasınıñ avtorı Dj.Keyns moyındağa­nınday «jal­ğan aqşa». Demek, «jalğan aq­şanıñ» tüptiñ tübinde baratın jeri «joyılu». Mineki, eñ qor­qınıştı, eñ zardaptı aqiqat osılay örnekteledi.

Ündiler nege qinalmaydı?

Ündistan öz tarihında eş­qaşan da «aldıñğı qatarlı» el bolğan emes. Biz mwnday twjı­rım­dı olardıñ ğılımdağı üle­sine nemese basqa da örkenietke ber­genine qarap emes, tek mem­le­kettiñ «salmağına» qarap ja­sa­dıq. Äyt­pese ündi halqı adamzatqa himiya ğılımındağı alğaşqı ja­ña­lıqtardı, matematika ğı­lımı­na «nöl» tañbasın, sonday-aq «bud­dizm filosofiyasın» ber­gen ejelgi jwrt. Desek te memleket retinde «küni keşege deyin» qor­lıq körip, bodan boldı.

Osı jerde salıstırmalı bir aqiqattı mısalğa keltire ket­­ken jön. Europanıñ şağın mem­le­ketteri älemniñ biraz alıp elde-­rin bodandıqta wstadı. Bodan bol­­ğan­dardıñ arasında qazir dü­­­nie­jüzilik köşbastauşılıq­qa wm­­tı­lıp bara jatqan Qıtay da bar. Ündistan men Qıtay şamamen bir mezgilde azattıq aldı. Qıtay aş halıqtıñ senimine jäne qol­da­uına ie bolğan kompar­tiya­­nıñ wyımdastıruımen töñke­ris ja­sap, azat boldı. Al ündilikter azat­­tıq­tı töñkerissiz-aq aldı. Eki eldiñ sol kezdegi jağdayı şa­mamen birdey deuge bolatın şı­ğar. Biraq ündilikter qan tö­gissiz «jeñiske» jetti. Olardıñ wlttıq kösemi Mahatma Gandi halıqtı «ölispey berispeu» wstanımın­dağı qan tö­gisti qalağan joq. Jal­pı alğanda, bwl halıq ondayğa bar­maytın da edi deuge boladı. Öyt­keni qanday qiınşılıq bol­sa da, mwnda qolğa qaru wstatıp, şın töñkeriske bas­taytınday aşığu, sodan aşınu qinalısı bolmağan. Iä, ündilikter asa qiın jağdayda ömir sürdi, biraq sol qiındıqtıñ özi olardı aşınuğa itermeley almadı.

Bizdiñ bwl oyımız aqiqattan alşaqtau şığar. Biraq solay bolsa da biz ündilikterdi aşın­dırmağan jalğız qwdiretti küş eldegi al­tınnıñ köptigi degen twjırım­damız. Ündistan - erte­den jäne küni büginge deyin altı­nı älemdegi eñ köp el. Olar bay­lıqtarın ne­gizinen altınmen ji­nağan. Son­dıqtan da älemdik jäne wlttıq va­lyutalar qanşa qwn­sızdanıp jatsa da, baylar men auqattılar odan onşa zardap şekpegen. Dä­lirek aytsaq, Ün­dis­tannıñ valyu­talıq dağdarıs­tan zardap şegui älemniñ barlıq jäne kez kelgen memleketinen az bol­ğan. Iä, altın ortaşalardıñ özinde bolğan. Al olar aştıq jağ­­dayındağı qa­yır­şı halıq­qa «baylığı jöndi or­taymaytın­dıqtan da» sadaqa berip, qayırım jasaudan älem ha­lıqtarınıñ aldında bolğan. Sondıqtan da Ün­distannıñ qa­yır­şılıq jağ­dayındağı eñ na­ş­ar ömir süre­tinderi de aşınuğa bar­mağan. Äri-beriden soñ bud­dizm dininde mı­na­day dästür bar: adam ömirge äkelgen wrpağın «öz qolı öz au­zına jetetin» jağdayğa kel­genin­de bar jiğan-tergenin qal­dırıp özi ömirden baz keşip, dünieaui qwndılıqtardan bas tartıp, «brahman» jolına tüsedi. Brah­mandarda kündelikti üstine kiip jürgen kiimnen basqa eş­qanday bası artıq dünie-mülik, azıq-tülik bolmaydı. Mine, sol brah­mandardıñ özi qayırım­dılar­dıñ kömegimen ömir sürgen. YAğni ündilikter jüzdegen mil­lion brahmandarı bolsa da olar­dı qayırımdıları asıray ala­tınday jağdayda. Al bas­qalar­dı qayırım jasauğa itermelep twr­ğan küş asta-tök baylıq emes, qazınasınıñ dağdarıstardan ortaymağandığı. Onı ortayt­pağan küş - altın.

Sonımen, bwl taqırıpşada sarı metaldıñ qanday qwdiret­ke ie ekenin tüsindirdik qoy dep oy­laymın. Meniñ şamalauım­şa, qazirgi tañda halıqaralıq va­lyu­talar bir mezgilde jap­pay qwn­sız­dansa, odan onşa qinala qoymaytın bir el bolsa, ol - Ün­dis­­tan. Al Ündistannıñ älemdik eko­­nomikadağı ülesi, soğan säy­kes düniejüzi memleketteri ara­sındağı reytingi belgili, Ita­liya men Grekiyadan köp tömen. Ita­liya men Grekiyada dağdarıs basta­lıp edi, azamattıq teketirester örşi tüsti. Odan jalpınıñ jağdayı mülde tömen Ündistanda mamı­ra­jay tınıştıq. Mineki, bü­gin­giniñ aqiqatı osı.

Bwqara aşıqpasın desek

Wlt Köşbasşısı Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev «biliktiñ qız­met nätijesi, ekonomikada­ğı je­tistikter halıqtıñ kündelikti twr­mısınan körinis tabuı ke­rek» degen wstanımdağı qayrat­ker. Iä, ol - halıqşıl, bwqaraşıl qay­rat­ker. Solay bola twrsa da Qazaq­stannıñ bügingi älemdik rey­ting­tegi ornına layıq emes äreket­ter bizdiñ elde orın alıp twradı. YAğni halıqtıñ bir bö­liginiñ bi­likke narazılığı, twr­mıstarı­nıñ naşarlığı eşkimge de ja­sırın emes. Joğarıda ay­tıp ket­kenimizdey, Ündistannıñ jağ­dayı Grekiya men Italiya tügili bügingi Qazaqstannıñ jağdayı­nan köp tömen. Biraq olarda na­razılıq joq, bizde kezdesip qa­ladı. Bir milliardtan astam ha­lıq bizdiñ jağdayımızdan äl­de­qayda tömen deñgeyde ömir sürip jatsa da «tınış», al bizdiñ Ja­ñaözenimizde ortaşa jalaqı şamamen 200 mıñ teñgeden asıp ketse de bülik orın aldı. Nelik­ten? Bwl swraqtıñ jauabı dayın, ol - halıqtıñ erteñine senim­siz­digi. YAğni tapqan tabıs «jwm­sau­dan artılmaydı». Al eger sol ha­lıqtıñ qomaqtı böligin «er­teñgi qiın künderge» degen ar­nayı saq­tıq qor jinauğa üyret­se, onda bw­lay bolar ma edi? Joq, olay bol­maydı. Sebebi eñ kemi bir jılğa jetetin saqtıq qorı bar halıq tağı da jaqsı kezdiñ ke­letinin şıdamdılıqpen kütedi. Demek, biz eñ äueli halıqtıñ er­teñgi qiın künderge qajetti saq­tıq qorın jasaytınday naq­tı Zañ qabıldap, onıñ dwrıs jw­mıs isteuin qa­dağalauımız kerek. Bwl jöninde biılğı jıldıñ basın­da «saqtan­dıru qorların qwru» turalı wsı­nısı bar maqala­mız­dı jariya­lağanbız. Turasın aytqanda, mem­leket işinde ma­mı­rajay tı­nış­tıqtıñ bayandı boluı üşin ol da azdıq etedi. Demek, biz öz elimizde Ündistan­dağıday qor jinau dästürin qa­lıptastırıp, onıñ dwrıs jw­mıs isteuine jol aşuımız kerek. Ol jol jalğız, ol - tek altınnıñ qwy­maların bwqaralıq satı­­lım­ğa şığaru. Altındı halıqqa qalay satamız? Iä, bizdiñ endigi kezekte min­detti türde keşiktirmey qolğa ala­tın bastı isimiz otandıq tauar birjasında nemese Wlttıq bank arqılı altın qwymaların bw­qa­ralıq satılımğa şığaru turalı zañdı ömirge äkelu. Bwl Qa­zaq­stannıñ tolıq senimdi tı­nış­tığın qamtamasız etetin mañızdı qajettilikterdiñ biri.

Älemde altın satudıñ türli jolı bar. Biz bwl arada altınnan jasalğan zergerlik bwyımdar saudası turalı äñgime qozğap twr­ğan joqpız. Öytkeni zerger­lik bwyımdardağı altınnıñ naq­tı bağasına qosılğan qwn şama­men eki-üş eseden asıp-jığıladı. Demek, bwl mäseleni şeşudiñ dw­rıs jolı emes. Bizdiñ payım­da­uımızşa, eñ dwrıs jol Dubay­dağı nemese Saud Arabiyasın­da­­ğı, bolmasa London tauar birja­­sın­dağı qwyma altındar satu ülgisi. Onda bağalı metall mısqalı naqtı bağalanadı jäne qosımşa qwn joq. Orayı kelgende ayta ke­teyik, Qazaqstannıñ wlt­tıq qor­larındağı baylıqtıñ eñ kemi 50 payızın altınmen jinau­ğa qol jetkizgenimizşe äli köp sarı me­tall kerek boladı. Desek te, şa­mamen endi 4-5 jılda bwl me­jeni özimizdiñ işki öndiris önim­deri arqılı aluğa boları sözsiz. Olay bolsa, altındı bwqaralıq satuğa şığaru isin 4-5 jılğa ke­şik­tir­mey, biıl bastasaq, bwl dwrıs jolğa tüskenimiz boladı. Eki jaq bir mezgilde birdey al­tındana bastasa şamamen 10 jıl­dıñ işinde elimizde «köñildi toq sa­nay­tınday» jağday qa­lıptasadı. Halıqtıñ biraz böligi artıq aqşasın altınmen jinau, söytip, erteñine senimdi jağday jasau mümkindigine ie boladı. Al memle­ket on jıl işinde Wlttıq qordıñ 50 payızın altındap aladı. Ne wtamız?

1) Qazir halıqtıñ «qara şw­lığında» şamamen 6-10 milliard dollarday naqtı aqşa jatqa­nın bile­miz. Eger altındı bwqara­­lıq sauda­ğa şığarsaq, osı naqtı aqşa ay­na­lımğa şığıp, onıñ ornında tek senimdi baylıq altın jatar edi. Al bwl memleket işindegi min­detti tölemderdiñ keşik­tirilmeui­ne jäne teñge emis­siyasınıñ ös­peuine birden-bir kepil.
2) Halıqtıñ eñ kemi 40-50 pa­yızı özine birneşe jıl qiın jağdayğa tötep bere alatınday qor jasap aladı. Al 10 payızdıq bay­larımız ben auqattılarımız alda bolmay qoymaytın valyuta­lıq dağdarıstarda qinal­may­tınday jağday jasaydı. Ül­ken eki wtıstı osılay qamtama­sız ete­miz.
3) Dağdarıstar qanşa auır bolsa da däl osılay istesek, Qa­zaqstannıñ üş birdey qorğanı boladı. Onıñ birinşisi ortaymağan memlekettik qor, ekinşisi bayla­rı­mızdıñ ortaymağan qorı, üşinşisi ortaşalardıñ «saqtıq qorı». Osı üşeui twrğanda Qazaq­standı eşqanday «dağdarıs jau» ala almaydı.
Qorıta aytqanda, kapita­lizmge keşe ğana kelgen Qazaq­stan ärbir jerden, wlttan, mem­leket­ten jaqsı täjiribelerdi üyrenip, öz ömirinen olarğa orın bergen. Bügingi jetistigimiz - so­lar­dıñ nätijesi. Endi ündi­lik­terdiñ mıñjıldıqtardan beri naqtı saqtauşısına aynalğan bwqara­lıq altın jinau dästürin zañ­dastırıp ömirimizge engizsek, tek qana wtısqa şığamız.

Tañşolpan BEKBOLAT

"Ayqın" gazeti

0 pikir