Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1506 0 pikir 28 Aqpan, 2013 sağat 05:50

Janat Ahmadi. Dürbeleñ (jalğası)

8

Aytqanday Äli dauı wzaqqa sozıldı. Bwl arız boyınşa swraqşı birtalay tergeu jürgizdi. Sol barısta Abdollağa attı aldırtuşı Mamozı ekeni dausız, tolıq aşılğan. Al Äli Mamozıdan öz aqı alaşığınan äli eşnärse öndire almay jatsa da, Şerudiñ biraz adamınıñ bosap şığuına sebepker boldı.

Äli alğaş kelip Li-jüyjañğa kirgen küni policiya bastığı odan qısqa-qısqa eki auız saual swrap:

...- Soyılğan biege Kerimbektiñ qatısı qalay joq boladı? Qastandıqpen üyine et tığılğan Ämen degen qazaq Kerimbektiñ ornın alğan Abdolla bolıstıñ qwdası eken. Sol arqılı Kerimbekke Abdollanı şatastıru kerek bolğan. YAğni Abdolladan öş almaq.

- Jaqsı aytasız, osı Ämen degen qazaq Arıppay almaqşı bolıp jürgen qızdı öziniñ inisine ayttırğan. Ol Abdolla bolıstıñ qızı, Arıppaymen uädesi bar qızdı inisine audarıp, Abdollamen qwda bolıp otır. Sondıqtan Ämende Arıppaydıñ öz basınıñ keşpes kegi bar. Abdollağa da tap sonday narazı. Jäne Kerimbektey kemel adam öz basın osınşalıq dauğa şatadı degenge kim senedi? Sizge Mamozınıñ biesin Arıppayğa aldırtuşı kim ekeni anıq qajet bolsa, ol - mına men... Bwğan Kerimbekti kinälamay, zañmen jeñseñ, atatın jeriñde meni at!

- Seniñ atıñdı Abdollağa Mamozı aldırtqanın mümkin jobamen aytatın bolarsıñ? Sodan basqa oyğa keluge mülde bolmay ma?

8

Aytqanday Äli dauı wzaqqa sozıldı. Bwl arız boyınşa swraqşı birtalay tergeu jürgizdi. Sol barısta Abdollağa attı aldırtuşı Mamozı ekeni dausız, tolıq aşılğan. Al Äli Mamozıdan öz aqı alaşığınan äli eşnärse öndire almay jatsa da, Şerudiñ biraz adamınıñ bosap şığuına sebepker boldı.

Äli alğaş kelip Li-jüyjañğa kirgen küni policiya bastığı odan qısqa-qısqa eki auız saual swrap:

...- Soyılğan biege Kerimbektiñ qatısı qalay joq boladı? Qastandıqpen üyine et tığılğan Ämen degen qazaq Kerimbektiñ ornın alğan Abdolla bolıstıñ qwdası eken. Sol arqılı Kerimbekke Abdollanı şatastıru kerek bolğan. YAğni Abdolladan öş almaq.

- Jaqsı aytasız, osı Ämen degen qazaq Arıppay almaqşı bolıp jürgen qızdı öziniñ inisine ayttırğan. Ol Abdolla bolıstıñ qızı, Arıppaymen uädesi bar qızdı inisine audarıp, Abdollamen qwda bolıp otır. Sondıqtan Ämende Arıppaydıñ öz basınıñ keşpes kegi bar. Abdollağa da tap sonday narazı. Jäne Kerimbektey kemel adam öz basın osınşalıq dauğa şatadı degenge kim senedi? Sizge Mamozınıñ biesin Arıppayğa aldırtuşı kim ekeni anıq qajet bolsa, ol - mına men... Bwğan Kerimbekti kinälamay, zañmen jeñseñ, atatın jeriñde meni at!

- Seniñ atıñdı Abdollağa Mamozı aldırtqanın mümkin jobamen aytatın bolarsıñ? Sodan basqa oyğa keluge mülde bolmay ma?

- Mamozı aytpasa Abdolla mende tipti attıñ bar-joğın da bilmes edi. Men Mamozığa qanday öş bolsam, ol mağan sonday qas adamdar ekenimizdi öziñiz de bilesiz. Oğan nanbasañız sol attardıñ közin bir jaqqa joğaltsın dep sol bäyek bop otırğan Mamozıñızdıñ jibergen adamı da qolğa tüsti. Onı swraqşıñızdan erteli-keş esti jatarsız.

Li-jüyjañ Älidiñ almastay ötkir, däleldi jauabına qanağattanbauğa şarası qalmağan. Jasımas kedeydiñ özine-özi senimdi nwsqası, tömen, bosağa jaqtan kärli policiya bastığınıñ közine taysalmay, aumay qarap jauaptasuınan ğana emes, barlıq tabandı, däleldi qalpınan körindi. El aybınınan japıraqtay titireytin Li-juy jañ qaharınan Äli saspağan. Öz dostarı: Kerimbek, Arıppay, Qarımsaqtar jolında jan ayap, taysaludı oylamağan. Qıs azığın qamdap, egin-terimin jinap bolğan kedey düñgen diqandarın kuälikke twtas köterip äkelgen. Älilerdi jiırma üy düñgen dep atağanmen, sonıñ eki üyi anığında qıtay kedeyleri bola-twğın. Äli bastağan körşilermen bayağıdan beri birge kele jatqan jalşı, qıtay azamattarı edi. Sonıñ Län biyau ağay deytin qartañ bireui policiya bastığı Li-jüyjañğa, jäne üyez äkimi polkovnikke qıtayşa jazıp, eki arız jibergen. Äli wqıptap, orap salğan işki qoynınan sonı alıp bergende, Li-jüyjañ qabağın şıtınıp otırıp oqıdı...

Län biyau arızı Mamozı jaylı bolıp şıqtı. Bwl adam Mamozınıñ malayı bolıp jürgende öz qojayınımen biraz jılğa deyin tatu boladı. Ükimetke täuir körinu üşin, qıtay adamın körse, jağınıp twratın Mamozı Län biyaudıñ jesir qarındasın kempiri ölgen äkesine äyeldikke äperedi. Balasınıñ bektigin bu körip, özgege äkimsine söyleytin bolğan Madañzı kärteydim demey, öz tösegine jas toqal salğan.

Sonda Mamozı öziniñ at üsti jorıqqa mıqtı - Rahim degen inisine bay düñgenderden iriktelip kwralğan top jigitti bastatıp, moynı qaşıq elderden däl üş dürkin jılqı aldıradı.

Alğaşında örgi Qızaydan, onan soñ wmıttırıp barıp, Bwratala - Sarıtaudağı Qarakereyden aladı.

Joñğariyadağı qalmaqtar: Çinäñgi, Huçninäñgi dep ekige ajırauşı edi. Bir kezde joyılıp ketken Joñğar qalmağınıñ twqımı Şıñjañ jerinde az eken. Qıtay bogdahandarı qoyday qırğan, qazir Täñirtaudıñ arğı beti Qaraşär - Jwldız boyındağı Torğauıt ruı Çinäñgisine jatadı. Endigi kezek qalmaqqa timek bolğan Mamozı üşin sol Torğauıt jağınan jılqı alu qiın edi. Eki arada jalpaq Qızay eli jatır. Sondıqtan şığıstağı Erenqabırğa tauınıñ teriskeyin meken etken Huçinäñgiden bir jolda tap otız şaqtı jılqı qudırıp aladı. Aynalası tört-bes jıl işinde Mamozınıñ jılqısı üş jüzge tartadı. Biraq öz qolımen bir bie tudırıp, suığına toñıp mal ösirgen Mamozı joq. Şarana körip, şarua baqpay bitken mal... Älgi «Loñqa - torı at» deytin. Ämen qorasınan tabılğan at osı Län biyaudiki eken.

Ol jazğan arızdıñ mağınası osı edi. Arız soñında: «Qolımnan köşip kettiñ. Basıñdı bassam, ayağıñ tıpırlamay jata bermediñ» dep Mamozı Älimen qabat mağan da öştesken. Tuğan qarındasımdı äkesi äyeldikke alıp otırğan adam eldi jılatpasa mağan osını istey me? Özime tayağı batqan soñ, qarındasımdı pisirip jeseñ de öziñ bil dep, Älimen birge kettim» degen.

Änekünnen bergi barlıq daudan kem tüspeytin qomaqtı arız endi osı bolıp şıqqan. Li-jüyjañ mwnı körgen soñ, eriksiz keñirek tolğanıp, Maqswt pen Mamırtaydıñ arızın eske aldı. Qarımsaqtı bosatpay bolmaytının oyladı. Eki jastıñ öjettigin eskerip Älimen birge üyez bastığına arızdanudan da tayınbaytındarınan seskendi. Nelikten eken, qanşıl töreni Län biyaudıñ sorlılığı säl qayıstırğanday boldı... Onıñ qarındasınıñ da, bay şaldıñ äyeli atanğanda ağası Län biyau tayaq jep jatsa ara tüse almay, bir tamağın asırauğa ğana şamasınıñ jetip jürgenin oyladı. Sonımen Li-jüyjañ bwl küni swraqşını özine jeke şaqırıp söylesti.

Arızdıñ män-jayın qısqaşa bildirip ötip:

- Bwl esiñde twrsın, bizdiñ tergeuimizben ğana tınbaydı, üyez bastığı polkovnikke de tüsedi, - degendi eskertti. Mamozınıñ tası jeñil tartıp bara jatqanın bildirgeni.

Mine, osı künniñ erteñinde Ämen, Qarımsaqtar bastağan birneşe kisi bosap şıqqan-dı. Äli men Län biyau dostığınıñ küşi äzirşe osı bolğan. Endigi jatqan; küni de wzañqıray tüskender - Arıppay men eki-üş düñgen jigiti jäne Abdolla aqalaqşı.

Mamozığa keletin päleniñ jarımın osı Abdolla arqalap jatır. Anau janjalğa kiliguşi üş düñgen kedeyiniñ üşeuin de Mamozı swraqşığa ım qağıp, şığarttırmay otır. Ekinşi jaqtağı tayaq jegen bay düñgender arızı da Älige däl bwl jöninde jeñistik bermeydi. Al Mamozınıñ biesin Kerimbek töleytin bolğan. Biraq bwnı inisi Arıppaydıñ malı joq bolğandığı üşin töleysiñ demeydi. Mamozı öz joğın öndirumen qanağat tauıp qalmaydı. Onıñ biesin Kerimbek aylası alısta jatatın zañ aldında, jığındı retinde tölegen kisi boladı. Bwl keyingi künniñ de kuäligi... Osı jağınan kelgende twtas policiya ordası noğala bolıp, eki közdi tas jwmıp otır. Älige tek közi bar at qaytarılmaq. Al anau qolınan berdim degen eki qara: bir jılqı, bir siır turalı Mamozı eselegen qarsı dau qozdırıp, teñdik bermeuge bettegen. İnisiniñ altı jıldıq jalşılıq aqısına öndirilgen mısqal aqı joq. Ondağı eñbek maşaqat, bir azamattıñ işken tamağı men ara-twra kigen eskili-jañalı kiiminen «aspağan» bolıp şıqtı. Älimen birge kelip policiya mekemesiniñ aldınan wylığısıp ketpey jürgen bir top eski kiimdi, kedey düñgenderdiñ swraqşı aldına kezek-kezek kirgendegi bar kuäligi - Älidi qwptap, öz körşileri Qarımsaqtı aqtap, şuıldaumen ğana qalğan. Endi Äli men Kerimbek aqıldasqanda, Äli öziniñ qasındağı bar şoğırımen üyezdik ükimetke şağım etuge barmaq bolğan. Kerimbekti qaralap qol qoyıp, qamay almaumen birge onı birjola aqtauğa da közi qimay, wzaq-sonar sürleuge salıp otır. Qoydı körip, qoyşısınan taysalıp, küder üzbey şoqiıp otırıp alğan böridey, ne közsiz wmtıluğa däti jetpey sendelgen. Teginde, Küre policiya mekemesi bolsın, üyez bastığı bolsın Kerimbekti körse, balasın aldırğan jırtqış tağıday bolarlıq bir suıq jay ejelden bar.

Osıdan biraz jıl bwrın üyezdik ükimettiñ bir jas qıtay qızmetkeri äldeqalay Şerudiñ işinde jasırın öltirilgen.

Mamozı bir duan eldiñ bas bäjiger - töresi bolsa, älgi jigit sol Qorğas duanınıñ orman şarlauşısınıñ qojası bolatın. Bir bwrau alğan nemese qwrıq kesken qazaqtı közi şalsa, düresin ala jügirgen paqır eken. Onı wstap öltiruşi Kerimbektiñ jaqın ağayını - Qıdırbek degen kisi boladı. Küre özderiniñ Şeruge şığıp ketken sol äkimsımağınıñ iz-tüzsiz, qayda, kim öltirgenin naqtap bile almay, «iesiz tayaqqa it ürmestiñ» keri bolıp işten tına, añtarılıp qalsa da, özderinşe sekemdenip oylağanda, Kerimbekten qauip kütip «sol» dep joramaldağan.

Küreniñ Kerimbekke osılayşa senbeuine erte künnen Mamozı sebepker bolsa, soğan qosa Kerimbektiñ öz qolımen istep, közge tüsken jäne bir qimılı bwndağı ükimet ornınıñ «qara kitabına» engizilgen. Erterekte, Küre gubernelik ştab bolıp twrğan kezde, Şıñjañ ükimetiniñ basına jaña otırğan Şıñ şı saydıñ böksesi öz tağına äli mıqtap bekip bolmağan şağında, zañ ämiri qazaq dalasına qazirgiden göri bir kez «şuaqtı» bolıp twrğan. Sonda Kerimbek gubernelik ştabtıñ özinen şıqqan tağı bir jas qıtay qızmetkerimen oylamağan jerden janjalğa kiriptar bolıp qalğanı bar. Şerude Kömekbay qajınıñ ası degen ülken as bolıp, atşabıs üstinde älgi qıtay jigit bäyge ülestiru biligi jöninen qazaq zañın wqpay, Kerimbekti eregispen boqtap saladı. Auzınan jaman ianat şığıp, qolastındağı bağınıştı qazaqtı sonımen şektep tıymaq boladı. Öziniñ balasınday jas adamnıñ bwnday üstemdigin ölimdey körgen Kerimbek onı solaqay qolındağı qırğız örim qamşımen jalğız tartıp, anau attan domalap tüsedi. Qıtay jigit bütin gubernelik ükimettiñ sayasi bölim bastığı eken. Qaytkenmen, öz tiregine... jäne qızmet biligine mıqtap arqa süyegeni bilinetin.

Onıñ aynalasındağı antalağan qorğauşı, nökerlerin Şerudiñ Arıppay siyaqtı sayma-say jigitterine tırp etkizdirmey qorşatıp twrıp, tabaqtay qağazğa sol jerdiñ özinde Kerimbek akt jazğızadı. Osındağı qazaq, wyğır, düñgenniñ belgili, inabattı adamdarına qol qoyğızıp, tayaq jegen älgi qızmetkerdi Küredegi Ştabqa qolın artına baylatıp, atına teris mingizip aparğızıp tapsırtadı. Ayağına jığıp, tatulastırmaq bolğan düñgenderge de Kerimbek könbeydi. «Diniñ basqa bolğanmen, tiliñ bir bolğan soñ, meni boqtağanına qaramay, jandarıñ aşıp twr ma?» degen sözdi aytıp düñgendi tıyıp tastaydı. Ükimettiñ alğaşqı jaltañköz sayasatı Qwmılda wyğırlardı bastağan Qojaniyaz köterilisinen keyin az wlttarğa «jaqsı köñil bölip» otırğandıqtan jañağı ştab qızmetkerin Küre gubernelik ükimetiniñ özi Kerimbektiñ ayağına jığıp, keşirim swratadı. Biraq äne, sonıñ özi Kerimbek tarihı üşin aşılğan qara kitaptıñ birinşi betine «jürek qanımen» jazılıp qalğan-dı. Gomindañ deytin «wlı ökimettiñ» kieli kegimen jazılğanday bolğan. Ölgen şarlauşı jaylı Kerimbekke sene almaytındarı da osınday şarttı äreketterge baylanıstırılıp, sonıñ bäri balalağan şemen-beriş tüyinindey astasıp jatatın.

Äli men Kerimbektiñ üyezdik ükimetke jazğan arızında Şıñ şı saydiñ altı wranındağı: «Şıñjañnıñ beybitşiligin qorğau» jäne «wlttar teñdigin qorğau» degen ülken eki jarğı kirgizilip jazılğan. Bwlay söz saptalu däl mına twsta ükimetti eleñ etkizu degen söz. «Mamozı siyaqtı ükimet qızmetkeri qazaqtıñ işine iritki salıp, at wrlatıp otırıp, sol jaylı arızdanuşılarğa teñdik bermeydi. «Ädil ükimetimizdiñ «wlt teñdigi» sayasatın eske alğanda Mamozınıñ qazaqqa degen üstemdigi ayaq basqan sayın körinip keledi. Jäne onı öziniñ äkimgerşilik qızmetin betke wstağan basa-kökteuşilik türinde paydalanadı. Mine, osı negizdegi arızdı Äli üyezdik ükimettiñ äkimi Ma şyan'gon polkovniktiñ özine engizgen. «Arıppay isi Mamozı qılmısına qarap istelgen, soğan oray jauap retindegi äreket. Jäne bwl bir adam, eki adamnıñ isi emes, köptiñ müddesine, mañday terin sığıp kün keşken bir qauım eldiñ mwñ-mwqtajına baylanıstı şıqqan is. Onı istetuşi biz - Mamozıdan tepki körgen jiırma üy kedey düñgenderimiz. Sol üşin bosqa äure etip, orınsız tergelip otırğan Kerimbekti biz jan sala aqtaymız» - degen. Bwl uaqıtta Kerimbektiñ isti bop Kürege şıqırtılıp kelgenine mine, jiırma künnen asqan-dı. Qırağı polkovnik mınanday tereñ arızdıñ törkinine mwqiyattap zer saldı. Teginde bwl orın tek üyezdik ükimet qana emes, sol üyezdik ükimet därejesindegi memleket qauipsizdigin qorğau orını da bolatın. Sondıqtan az wlttar işindegi Kerimbek, Äli, Qarımsaqtar siyaqtı adamnıñ basqan qadamına zer salu jağı basım.

Şıñjañ ökimetiniñ memlekettik jwmısın teginde tört ministr, segiz basqarma atqaradı.

Bwrınğı bükil Şıñjañ ükimeti, ölkelik işki ister basqarmasınıñ bastığı general-mayor Lyu bin i İle aymağınıñ ortalığı - Qwljağa gubernator bolıp kelgeli, äsirese memleket qauipsizdigin saqtau tetigine erekşe qadauış nazar audarılğan. İle ualayatı on üyez bolğanda, gübernelik ştabtıñ solqıldağan qatal bwyrığın şığarıp otırğan atı äygili Lyu bin i osı memleket qauipsizdigin saqtau mäselesi jöninde eñ äueli sol üyezdik ükimet bastıqtarınıñ özderin twyaqtarınan tik twrğızğanday etken.

Şıñjañ ökimetinde on gübernelik ştab bar. Sonıñ üşeui: İle, Altay, Tarbağatay qazaq aymaqtarı. Şıñjañ ükimeti basşıları osı aymaqtıñ negizgi bireui İle ualayatına jañağı general-leytenant Lyu bin i siyaqtı adamdı asa erekşe qwpiyamen jibergendigi aytpay bayqalatın. Altayda Abaq kereylerin bastağan belgili Ospan batır küni büginge deyin ükimetke aldırmay, Bäytik, Qaptıq tauında basın bäy tigip soğısumen keledi. Lyu bin i alğaş kelip zañdı temir qausarday qısıp wstağanda, İle aymağında: qazaq-wyğır, qırğız, özbek, tatarlardan köp adam birden qamauğa alındı. Jergilikti az wlttıñ jılt etken eti tiri, bas köterer degen adamı bolsa, erte künnen «tüp tamırına balta şabu», «külin kökke wşıra alastau» qajet... Ürimji türmesindegi auır azappen qoyday qırılıp otırğan 80 mıñ twtqınnıñ işinde qazaq aymaqtarı: Altay, Tarbağatay, İledegi wyğır, qazaq, qırğız, qalmaq-mañğwldardıñ da ülesi olqı emes-ti.

...Äli jañağı arızdı alıp kirgen künniñ erteñine, Ma şyan'gon osındayda öziniñ eñ qwpiya qararına alatın «oñ qol» degen eki-üş qana adamdı qasında wstap öte jasırın bir suıq jaydı keñesip otırdı. Ortalarındağı Kerimbek pen Äli arızına jendet közben zer sala üñilip, tüyile qarap, sonı jayıp salıp otır. Äldebir zäru karta josparın qauırt jobalap jatqanday, qağazdıñ är twsın - Ma şyan'gon qatulana qadalıp, türte şwqıp körsetedi. Swq sausağı swstı közdiñ ırqına jügiredi. Arızdağı «ädil ükimetimiz» degen siyaqtı jerler öñmenderine oqtay tiedi. Arızşılar sol sözdiñ özi amalsızdan da emes, tipti barınşa jek köre otırıp, jazğanın iiskep bilgendey, bir-birine aytıspay emeürinsiz wğadı. Jäne sol tektes, «Mamozı siyaqtı ükimet qızmetkeri «wlt teñdigi» sayasatına män beru ornına bülikşilik saladı» deumen birge ükimettiñ «oñ közim» dep otırğan policiya mekemesiniñ aybının ayaq astı etip, onıñ qwzırınan üyezdik ükimetke arız asırudıñ özi üñile qarağanda, Ma şyan'gonge jeñil tolğaq bolıp timegen. Sonımen kelip bwlar tau işinde qay-qaşanda tınış jatpaytın Kerimbektiñ özin birden qolğa alu, qamau jöninde arnayı bas qosa keñesip qalğan-dı. Biraq bwl mäselege bastan-ayaq bayıptı qaraudı ä degennen auızğa alısıp qozğasqan. Keyingi jağında is soñı qalay bolıp bitui mümkin... Soğan öte zer salınsın. Eger ayaqtı ağat bassa, erteñ osı otırğandar jauaptı. Gubernator aldında basımen esep beredi. Kerimbekti barlıq Şeru ruı qolday ma? Älde bolmasa sol el işinde onı qwptamay, teris köretin, alauız, azğın adamdar da tabıla ma? Bar bolsa kimder? Olar Şeruge bedeli öte alatın adamdar ma, joq pa? Kerimbektiñ wstaluına riza bolıp solar qol qoya ma? Älde soraqılıq bolıp, el işinde iritki tuıp kete me? Keyingi kün üşin osınıñ bäri de asa qwndı da mañızdı is. Halıqtı «jaqsı» wstau üşin bir şetin tübekke iirip, «noqtalap» otırmasa bolmaydı. Şıñjañdı äskeri küş nazarı basqaradı. Solay bolğanmen ol tek osı Küre siyaqtı qorğandardıñ işinde, halıqpen aralas jatqan olardıñ eşqanday kömekşi tiregi, sener küşi joq. Süyeneri qolındağı nayzalı mıltıq... Sondıqtan halıq işine köp tıñşılar qoyumen bağanağı «Ädildikti» bwl twsta twmşalap jılı jaba twradı. Bwqara halıqta süyeniş küşi bolmağandıqtan künderine jaraytın köbinese iz keskiş, twmsığı iisşil jaldamalı, satqın tıñşılar. Onsız gomindañ ükimetiniñ aral-aral, oydım-oydım qorğandarınıñ işinde in tübindegi suırday tığılıp jatıp basqaruı däl wyasınıñ üstinen kelip tüskenşe sıbıs bilmeytin sañırau qwrdı eske tüsirer edi.

Kerimbektiñ el işindegi abıroy-salmaq ekşeuin tolıq bilu, tanu üşin bwl otırğandarğa qazir Mamozı kerek bolğan. Söytip, endi Ma şyan'gon öz aldına Mamozını aldırğanda äldeneden şın dämelengen, qanqwmar bwzıq alğaşında qattı ıntızarlanıp, tileui qabıl bolğanday iştey tınış tappay örekpigen. Biraq Mamozı bwl iske taqatı qalmay tönip tüskenmen, Kerimbekti twtqındatu üşin qazaqtıñ öz işinen qol qoyatın birtalay kuä tabu kerek degen jerge kelgende, belge soqqan jılanday bwlğalaqtap qaldı. Bwl Mamozınıñ bwrın köñil bölmegen, bilmegen närsesi emes-ti. Oğan osınıñ bäri, bükil Şerudiñ qır-sırı alaqandağıday. Oyına qısılğanda oralğan jalğız ümiti qamauda jatqan Abdolla bolıp edi. Endi ol da qoldan ketti! Qoldan ketip, qolaydan ketpey twrsa tağı bir säri. Bar jaqtastarımen Abdollanıñ bwdan endi bir-jola at kekilin kese, mülde ketkeni anıq. Bwl wyım soñğı şeşimdi endi Mamozığa da bildirmedi. Twyıq toqtatıp qoydı. Sonımen aqırında osı jerge bwlar Kerimbektiñ özin şaqırttı... Onı mwnda däl Mamozı otırğan kezde, sonıñ üstine aldırıp, bir qızığı, bäri de saliqalı tüspen qabıldadı. «Bärimiz de oylandıq» degen nışan bayqatadı. Ma şyan'gon öz auzımen Kerimbektiñ «qapa bolmauın» ötindi. Biraz kün bwl kisini kezdeysoq jağdaymen äure etip qoyğanın, oğan jası ülken, özi esti adam Kerimbek ärine, ğapu etui kerek ekenin maymen sılağanday etip jüyrik tilmäş arqılı söyledi. Mayıstıra, kelistire özderi de twşınğanday söyledi.

Edenine qıp-qızıl qıtayı jibek kilem töselgen wzın, keñ jarıq bölmeniñ däl törinde eki iığı bir-bir kezdey, mundirli polkovnik otır. Omırau, tösinde, beldegi äskeri bılğarı beldiktiñ ayqış-wyqış asıp tastalğan qosalqı bauları, jağa, jeñ, iıq pagondarında oqalı, altın zerli şitirmek-şıtırmalar. Jas şaması elulerdegi, jıltıldağan appaq şaşın tik qayırğan deneli adam. Qanı qaşqan swrqıl jüzinde, qas-qabağında ayrıqşa bir jat, suıq ızğar berip twrğan äjim köleñkesi bar. Sol äjimder ımırasız, kärli qabaq pen şatınap qaraytın közderiniñ aldında, wrt-ezulerinde, qas-qabağında tüsin asa salqın tıjırıntıp, erekşe qataldıq belgisin şaqırıp twr.

Kerimbek onıñ tüsi suıqtığına zeyin qoya qarap otırıp, «gomindañ ökimeti bilegen Qıtay patşalığınıñ qanday ornına aparıp otırğızsa da ögeysitpestey käri bar-au, käpirdiñ» dep oylağan.

Mäslihatşı, keñesşiler tobı birıñğay ekşelip, Ma şyan'gonnen biraz beride, tömendeu otırğan bolatın. Olardan tağı beride Mamozı men Kerimbek, eki jaqta bozarıp, bir-birine qarama-qarsı jayğasqan. Bwlar men Ma şyan'gonnıñ arası biraz jer. Tilmaş ayaq jaqta tistey qatıp, tik türegep twrğan.

Ma şyan'gon Kerimbekke aytqan jañağıday sözderiniñ ayağında tas müsindey şalqaq otırğan boyı:

- Ärine, mwnday-mwnday äureşilik boladı, qapa bolmañız! Eldi tärtippen basqaru üşin siz de, biz de älegine şıdaymız, - dep jadağaylata külip, tömengi qoşametşilerine: - Solay emes pe, joldas keñesşiler? - degen boldı. Otırğan sızdı top ta özderiniñ asqaq äkimi polkovniktiñ bwl sözine tegis tüsterin jadıratqan bop, Kerimbekke mısıq közdenip aqırın qarasıp qoydı. Biraq osı kezde Kerimbektiñ jüregi jaysız qağıp, üsti-üstine soğıp otırdı. Rulı eldiñ Kerimbektey jetekşisin bwl sapardan osılayşa «aqtap» qaytarğalı otırularınıñ arğı jağında köz jazdırıp jatqan ne bar ekenin kim biledi?!

Mamozı ana jılğı Älimen bolğan dau, aytıstıñ ülken jañğırığı twsında adam istemes bir wşqarı swmdıqpen özge emes, jalın sipatpaytın, asau-asqaq Ma şyan'gonnıñ özin şatıldırğanı bar. Moynı qwrıqtay, özi appaq, qazmoyın arğımaqtı da oyazdıñ aldına sol jolı köldeneñ tartqan. Qwyrıq-jalı jibektey, «peri jılqısınday» dep däripterlik asqan äsem, jer baspaytın jorğa. Eger at mine alsa, tek Ma şyan'gonge ğana layıqtı ekeni ras. Jwldızdağı Torğauıt qalmağınan tura 100 qoyğa, basqa wrıp sanap twrıp, Mamozı özine balap aldırğan dabıralı aqqu boz osı edi. Torğauıttıñ bükil Şıñjañ jerine dañqı şıqqan äygili jorğalarınan ädeyi arğımaqpen budandastırıp şığarğan qarabayır eken. Şabıstı bilmeydi.

Älidiñ balası ölgende adam qwnına jığındı bolıp, es tappay sasqan Mamozı Ma şyan'gonge oydağıday nıq senimmen küdiksiz süyenu üşin, osınday bir keremet attı ğana betke wstap bara almağan. Oğan jalınış ötkizu oñay emes-ti. Jası egde tartqan qırqıljıñ äkimge öziniñ uıljıp ösip kele jatqan jalğız qızın da nağız tasjürektikpen qızıqtatqan!.. Özimenen şamalas Ma şyan'gonniñ jolına qwrbandıqqa qiğan jas qızın, jeñgesindey jetelep, Kürege özi äkelgen. Eñ masqarası polkovniktiñ üyine de qaraköñil Mamozı özi alıp kirgen!.. Üyez bastığınıñ täkappar äyeli eki balasın alıp, jolauşılap Qwljağa ketkenin swmdıqpen köz aşqan, wrı qoyın Mamozı bilip kep otırğan. Qız jolı näzik eken... Ülken töreniñ aydındı ordasına äkesin ilestirip, «qonaq bop» kirgeni oğaş körinbedi, qayta jarasıp twrğanday. Bwnıñ aldında tilmaş düñgen jigitinen sälem aytıp, «aqqu bozdı» tartuğa aparatının künilgeri bildirgen. At dañqın Ma şyan'gon jaqsı biletin-di.

Özin ölermendiktiñ asqan közsizdigine qamşılap aydağan qutwyaq Mamozı, qoynına tığıp ala kelgen «ti ju» arağımen bir qızğa bergisiz derlik boz arğımaqtı qwttıqtap, polkovnikpen azıraq kümis ıdıstar qağıstırıp otırdı. Äşeyinde mañına jan pende jolay almaytın üyez bileuşisi Mamozımen bügin qiuadan oñ söylesip, onıñ üy işinen suırtpaqtap jön swrastırıp edi. Qwday Mamozınıñ kökten tilegenin jerden bergendey:

- Bir üyde biz üş-aq adambız, - dep bastadı sözin, - Altınım da, gauharım da, aldıñızda otırğan osı mına qarğam, jalğız qızım... Wldarım aqılsız bolıp, «Düñgen qaşqan» soğısında ekeui de oqqa wşqan... Wlı ökimetimizge qol kötergeni üşin küni bügin it öligindey körem! Älemde teñdesi joq wlı gomindañ ökimetine qarsı qaru köteru bizdiñ jaman düñgenderdiñ ne teñi deseñizşi! Osı qızım aman bolsa boldı, jügermekter jatqan jerinen twrmasın! - dep keldi de, jırındı qonaq Ma şyan'gon oyazdı qalıptan tıs şeberlikpen, endigi aytpağına auzın aştıra tañırqatıp:

...- Osı qızım sizdi sırtıñızdan körip...- dep, anıq soyqandı oyın sabaqtap kele jattı. Polkovnik mınanday epti meymanınıñ betine jalt qarap, qızğa bir, bwğan bir jan tarta köz tastay bastağanda, biik üstelde, bwlarmen bir dastarqanda onsız da kümiljip otırğan jas, swlu taldırmaş qız, jerge kirgendey bolıp, bar boyımen tömen bwğa qızarıp ketti. Dalada ağaş köleñkesine baylanğan boz arğımaqtı körip kirgeli işinen quanğan atqwmar, dañqşıl töre bwrın Mamozıdan osı at jayın bir ret swrağanı bar-dı. Sılañdağan januar moynın aqquday iip, ädemi erni qıbırlap qolınan nan jegende şınımen masattanıp ketken üy iesi, Mamozınıñ mına sözi twsında, bügin bar baqıt bir ğana öz basına üyilip-tögilgendey kördi... Oylap qarasa, balası ölgen bireu. Sonıñ orayına san qabat köpşik bolıp, qwzırına at bastağan qız kelip otır ma, qalay! Mamozı sözin äri qaray jalğap:

- Taqsır, siz düniedegi zamanı kelgen jaqsınıñ bireuisiz. Qwlağannıñ tilegenin berseñ, öteuin qwday beredi deuşi edi ğoy, tileuiñizdi bergir! Meniñ osı kezdegi jağdayımdı öziñiz de bilip otırsız... Nasırğa şabatın türi bar... Jazatayım, ana bir jalañayaq Äli degen düñgenmen qwnım birdey boldı. Basına dau kelgen qoja men qwldıñ qwnı birdey degen däl ras eken. «Qosşıñdı qorğay jür» deytin edi ğoy, bir etegiñizdiñ daldasına ala twrmasañız, jwmırtqadan jaña şıqqan üsti-bası şarana-satpaq şöjedey panasız, lıpasız qaldım. Aqsüyek Mänju äuleti, öziñizdiñ aldıñızda sözdiñ ayday aşığı bılay, taqsır!..

Mına aqılı bar qızım da, märtebeli qojamız, sizdey ardaqtı ağasınıñ qalağan qızmetinde bolıp, ırzaşılıq qasietine bölenip qaytqısı keledi... Jastıq tilegin jerde qaldırmay, qabıl alsañız eken! - dep saldı. Betin tilseñ, qan şıqpastay jerge ötti.

Ma şyan'gon beyne, tüs körgendey bop, işinen arsalaqtağanın jasırğansımaq bolsa da, jağasın tüzegiştep, şäşin qayırıp, qolı tınış tappay qaldı. Jüregine oylamağan quanış tolğanda, talşıbıqtay mayısqan, özi ädemi, jas, wyalşaq qızğa şäşi appaq quday qalpında bayau, wrlana köz salıp, otırısın mänerlep, özi bayqamay qıbır qaqtı. Qarsı aldında otırğan mınaday saramas, betpaqqa ne daua barın bilmey, sasqanınan öziniñ osı qwbılısın juıp-şäyip, sırttan dayaşı-malayın dauıstap şaqırdı. Moynın esik jaqqa bere, qatañ ünmen:

- Lauhan!* - degen. Öbek qaqqan imek qıtay adamı esikten jele basıp kirip keldi. Qwraq wşqan qimılı, ämir kütken qas-qabağı köñil tabuşılıqtan göri adamnıñ adamğa qwdayday tabınğanın tanıtarlıq. Öz törinde özi otırğan mundirli polkovnik:

 

*Lauhan - şal degen mağınada.

 

- Jangoda (otağası) meymandarğa jelpuiş kerek, - dep edi, älgi adam öz jasına säykes kelmeytin, şañqobızdıñ dıbısınday ünimen:

- Äzir, äzir, - dep, eñkeñ etip qoydı da, bükektey jelip büyirdegi bir bölmege enip ketti. İzinşe qayta şıqqanda, qolında pil süyeginen jasalğan jinamalı jelpuiş körindi. Alğaşqı körgen közge ayrıqşa söleket qozğalıspen elbek qağıp, birese Mamozını, birese qızdı jelpe bastadı. Ataqtı hanımdarğa jasarlıq mına oğaş körinis sureti kökörim qız üşin sıy bolğan joq. Bükeñ qaqqan, öreskel qimılınıñ özi sät sayın u jwtqızarlıqtay, asa bir jat sezimmen beybaq jastı jerge kirgendey namıstandırdı. Beyqam ömirinde erkek jınıstılardı birinşi ret öte jek körgeni de däl osı sät şığar. Öz äkesinen bastap adamdıq arı qalmağan üş erkek bar naza, bar janımen zapıs etken!..

Mine, osı küni kertartpa aqsüyektiñ erkin ketirgen Mamozı on ekide bir güli aşılmağan, armandı jastı osı üydiñ eriksiz, ünsiz, oyda joq «qonağı» etip qaldırıp ketti... Uaqıt ozğan sayın läpsi dämesinen eles siyaqtanıp, wzañqırap bara jatqan jas iistiñ közjwmbaylıq qızığımen eluden asqan töreni ıqtiyarsız qwmarpaz etip, bozbastıqtıñ şärbatına däniktirdi. Bürşik atqanımen äli qauızı jarılmağan özi swlu, ürkek jastıñ taldırmaş tänin däl sol jwpar iistey, jwmbaq qorqaqtığı üşin jan qızığınday enşilegen. Bar älemnen jasırın bir qwpiya qızğanışpen iştey arsañdap, qataldıqtıñ qayıñ toz qalıbın kigen ızğarlı oyaz wmıt bolğan jas demmen qalay aldanğanın özi de bilmey qaldı. Tipti sol bir künnen keyin öziniñ älgi ornın aynalaqtap, iiskelegendey bop, toyattay almay, qayta anıq tıqırşıp, mazasız bireu bolıp qalğan.

Endigi qalpında onı, bwl adamnıñ öz işki älemimen ölşegende köp jıldar boyı tötenşe jauaptı istermen köntaqım bolğan ämir iesinen - oyazdan göri, äli öz basınıñ mäselesi şeşilmey jürgen kärip bireudey, qoñıltaq bayqws deuge keletin. Esine kelse däl qazir osı otırıstıñ özinde jüregi şanşıp ketkendey buının alğan.

Bir beleñniñ eske tüsse, bwğan auru äkelerdey ıntıqtıq belgisi armandı etip ötip ketken-di. Jalğız-aq, bar suretimen jüreginde qalğanı ğana oljası tärizdi.

Äldene üşin közi biraz qızarıp isip, işinen şeksiz twnşığıp qalğan on altı jasar qızın Mamozı erteñinde, säskede kelip alıp qaytqan... Şonjar qıtay sıylağan ortasında gauharı bar asıl tastı, alqa-monşaq ta qız beybaqtıñ bwyığıñqı qalpına medeu bola alğan joq-tı.

Ma şyan'gon Şıñjañdağı eñ ülken bir gübernelik ükimet - İle uäliyatınıñ general-gubernatorı Lyu bin idiñ qarındasına üylengen. Mamozınıñ arqa tirey süyengeni äne sol oyaz. Qazir Ma şyan'gon sonday Mamozını Kerimbektiñ aldına kişireytkisi kelmey otıruda tübirli sebep ol da emes. Ekeuiniñ bir-birimen älgindey «tamırlığı» emes. Ol bolmağan künniñ özinde-aq, Kerimbek üşin mwnda otırğan qay-qaysısınıñ da ağınan jarılması älemge ayan. Tek biraq, Mamozı men Äli dauı wzaqqa ketip, tereñdey berse, Älidiñ kesiri basqa emes tura Ma şyan'gonniñ özine tayaq bolıp tietin jeri bar... Qwljadağı gübernelik ükimettiñ basın wstap otırğan - Lyu bin idiñ tuğan qarındası Ma şyan'gonnıñ äyeli ekenin Äli biledi. Mamozı öziniñ jas qızın Ma şyan'gonnıñ tösegine aparıp salğanda, Äli onı der kezinde bilmegen. Aytıs, dau barlığı toqtap, özi Şeru işine köşip barğan soñ bilip, sanın sonda bir-aq soqqanday bolğan. Keyin bir ret tağı janjal üstinde sonı Mamozınıñ betine şıjğırıp basqanday qıp aytqanı bar-dı. Soğan işqısta bolğan Mamozı Älidi qwrttırmaq nietpen onıñ osı aytqanın şağım etip, Ma şyan'gonge jetkizgen. Biraq Ma-Şyan' gon Älidi qwrtudıñ ornına mınaday qağınğan sözdiñ şığu törkininen qattı sekem alıp qap edi. Endi mına janjal örtine Äli sonı qosıp, «Mamozı üstinen aytqan arızımızdı osınday sebeppen Ma şyan'gonnıñ özi tıñdamaydı» dep, ana qaharlı qaynağası, generalğa arız joldauı mümkin. Lyu bin idey gubernator öz qarındasınıñ üstine, zaman ötkende endi kep, jas qız süyip... qorlağan Ma şyan'gonnıñ moynın astınan keltiredi. Sonı iştey anıq wğatın polkovniktiñ bwl jolı Kerimbekke şınımen-aq tisi bata almas ta edi. Ayday ajarıña ittey näpsi kir jwqtıradı. Ma-şyan gon özin Mamozınıñ qanşalıq qılmısqa jetelep, jar basına aparıp qoyğanın bir-aq bilgen. Osı qırınan oylasa, generaldan zäresi ketip qorqatın.

Söytip, birtalay uaqıtqa sozılğan swraq aqırı osılay kelip zorğa tınğanday boldı.

Ma şyan'gonnıñ «ğafu» ötingen sözinen keyin Kerimbek «hoş raqmetin» säl ünsiz otıra tüsken soñ aytıp, özi jalğız esik aldına şıqqanda, sırtta, üyezdik ükimettiñ aumağı mol, keñ alañına Şerudiñ elu şaqtı adamı taudağı elden jaña kelip tüsken eken. Bwlardıñ özine ara tüskeli kelgen top ekenin Kerimbek körgen jerde-aq bilgen. İs ayağı jaqsı bolmay, sozılıp bara jatqanan estigen soñ, älgi bayağı Küreniñ orman-ağaş şarlauşısın öltirdi deytin Qıdırbek bastap jetken Şerudiñ bwl tobı Kerimbektiñ däl osı qwtılıp twrğanı üstine kelgen. Al bwl uaqıtta Küreniñ sotı, Mamozı tilimen tığızdatıp, Arıppay men onıñ qasındağı üş düñgen kedeyine eki ay, üş aydan kesik kesip qoyğan-dı. Şerudiñ keyingi qozğalğan is bilmes, jaybasar arızşıları öziniñ şaban-şardaqılığın tanıtıp, mülde tıñdalmay qaldı. Ömir - tağdır janşuın sergek, örşil ızamen qabıl etken Äli, Arıppay, Qarımsaqtarday emes, bosbelbeu köpşilik osı twsta öz-özinen-aq bilinip, ornı päş bolıp qalıp edi. Sonımen ay boyına sozılğan dau - sarsañ älegi tiyanaq taptı. Äli men Län biyau arızı qanşalıq üstem dälelderge twnıp twrsa da, Mamozığa şara qoldanuğa jaramadı. Jılqını üyirimen aydatqan  Mamozı qalıp, bir mal, eki mal üşin qazaqtar qamaldı.

Ma şyan'gon Kerimbekti aldınan qaytarğan soñ, öz tobına özgeşe bir mäslihat salğan-dı. Qwljağa, gubernator - Lyu bin ige qatınas joldap, Şerudiñ bas köterer degen adamdarınıñ birazın twtqındap, qalğanın twtas ruımen tüp kötere böten jaqqa, alısqa jer audarıp, özge elderdiñ işine bölip-bölip taratıp berudi ortağa qoyğan. Anau eginşi jiırma üy düñgenderdi qaytadan tıqsırıp äkep özderiniñ bwrınğı qojayındarına qaytarıp beru kerek dep şeşti.

(Jalğası bar)

Abai.kz

0 pikir