Jwma, 22 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 5420 2 pikir 25 Aqpan, 2013 sağat 07:39

Latın älipbii: Bağdar - Ahmet Baytwrsınwlınıñ “töte jazuı” boluı kerek

Arşat Orazov bauırım ğalamtorda kirillicada jazılğan qazaqşa mätinderdi türki halıqtarına arnalğan 34 äriptik tañba negizinde latınğa audaratın jaqsı bağdarlama jasaptı. Ülken rahmet. Täjiribe etip kördim. Birneşe tüzetuler engizilse, öte tamaşa bağdarlama bolğanday eken. Qarañız: http://www.kereknews.kz/translit.html

Birinşiden: Baru, kelu degen sözderdiñ soñındağı "u" ärpi latın bolğanda "-'v, -uv"türinde kelse jaqsı boladı. Sonda ol baru, kel' emes, baruv, kel'v türinde jazıladı.

Ekinşiden: Qazaqta "i" jäne "i" degen eki ärip bar. Mwnıñ ekeuin de latın äripterinde bir ğana "i" ärpimen jazğan dwrıs bolmaydı. Sondıqtan "i" degen äripti "i" men, al "i" degen äripti "iy" dep eki ärippen jazsa däl keledi.

Mısalı;  mätin, iman, misalı sözderin  mdtin, iyman, miysalı dep jazğan durıs. Al "i" ärpi orıs tilindegi bir mätinde latınğa audarğanda "i" bolıp keletinin eskergen jön. Mäselen orıstın "kniga" degen sözin latınğa audarğanda "kniyga"türinde emes, "kniga" türinde audarğan dwrıs. Bwğan abay bolu kerek.

Arşat Orazov bauırım ğalamtorda kirillicada jazılğan qazaqşa mätinderdi türki halıqtarına arnalğan 34 äriptik tañba negizinde latınğa audaratın jaqsı bağdarlama jasaptı. Ülken rahmet. Täjiribe etip kördim. Birneşe tüzetuler engizilse, öte tamaşa bağdarlama bolğanday eken. Qarañız: http://www.kereknews.kz/translit.html

Birinşiden: Baru, kelu degen sözderdiñ soñındağı "u" ärpi latın bolğanda "-'v, -uv"türinde kelse jaqsı boladı. Sonda ol baru, kel' emes, baruv, kel'v türinde jazıladı.

Ekinşiden: Qazaqta "i" jäne "i" degen eki ärip bar. Mwnıñ ekeuin de latın äripterinde bir ğana "i" ärpimen jazğan dwrıs bolmaydı. Sondıqtan "i" degen äripti "i" men, al "i" degen äripti "iy" dep eki ärippen jazsa däl keledi.

Mısalı;  mätin, iman, misalı sözderin  mdtin, iyman, miysalı dep jazğan durıs. Al "i" ärpi orıs tilindegi bir mätinde latınğa audarğanda "i" bolıp keletinin eskergen jön. Mäselen orıstın "kniga" degen sözin latınğa audarğanda "kniyga"türinde emes, "kniga" türinde audarğan dwrıs. Bwğan abay bolu kerek.

Demek "i" ärpiniñ latın äripterindegi balaması orıs jäne qazaq tilinde eki bölek. Bwğan tañ qalmau kerek, öytkeni orıs tilimen qazaq tili eki bölek til. Ökinşke oray osını eskermeymiz de, är qaşan orıs tiliniñ latın balamasın qazaq tiline sol qalpında orınday salamız. Ol kelip jatır ma, kelmey jatır ma, oylap jatqan kim bar?
Üşinşiden:  "u" ärpin ökinişke oray orıs alfavitiniñ äserinen bükil qazaq jwrtı täuelsizdikten beri qate qoldanıp keledi. Orıs tilindegi "u" men qazaq tilindegi "u"äripteriniñ fonetikalıq twrğıdan eki bölek dıbıstalatını eskerilmeydi. Sondıqtan olardıñ latın äriptik balamalarınıñ  da eki bölek ekenin eşkim añğarmaydı.
Negizinde orıs alfavitindegi "u" ärpine qazaqtıñ kirillicasında "w" ärpi döp keledi. Al bizdiñ qazaqtıñ "u" ärpinin latındağı balaması key kezderde "v" ärpi, key kezderde joğarıda atalıp ötkendey "uv, 'v" bolıp jür.

Mäselen "uaqıt" degendi, qazirge deyin jazılıp kelgendey "uaqıt" dep emes, "vaqıt"dep jazılsa boladı. Sol sekildi "täuelsizdik" sözin latın äripterimen "tduelsizdik" dep emes, "tdvelsizdik" dep jazğan dwrıs. Sondıqtan "u" ärpine abaylau kerek. Ol dauıssız dıbıstardan keyin keletin bolsa, "uv, 'v" türinde, al sözdiñ basında jäne artınan dauıstı dıbıs keletin bolsa onda "v" dep jazıladı.

Endi mwnı kompwterlik audarma bağdarlamalarına kirgizu bir şama şeberlikti qajet etedi. Onı da Arşat Orazov baurım jasaydı dep oylaymın.

Bwl kezinde, atap aytqanda 1940 jılı qazaq tiliniñ kirillica alfaviti jasalğanda alfavittiñ kürdelendirilip jiberiluinen tuındağan jağday. Sondıqtan meniñ oyımşa, qazaqtıñ latın alfaviti jasalğanda negizge qazaqtıñ kirillica alfaviti emes, wlı til ğalımı Ahmet Baytwrsınnıñ jasağan arap äripteri negizindegi "töte ärip" jüyesin basşılıqqa alğan dwrıs. Sonda ğana alfavitimiz orıs äripteriniñ äser, ıqpalınan qwtılıp oñdı özgerister jasalınadı.

Törtinşiden: "H" degen äriptiñ latında balaması joq. Mwnı Ahmet Baytwrsınwlı öziniñ töte äripterinde "q" ärpimen bergen yağni "halıq" degen söz onda "qalıq" dep jazılğan. Sondıqtan Arşatovtıñ latın balamasında "h" ärpi üşin "h" ärpi ornına "q" ärpin alğanı jäne "halıq" ornına "qalıq" dep jazğanı dwrıs. Nemese eger til ğalımdarı "q"men "h" arasında fonetikalıq ayırmaşılıqtar bar, saqtau kerek dese, onda sol "h"ärpi üşin latındağı "h" ärpin paydalanuğa boladı. Onda "halıq" degen söz latın balamasında "xalıq" dep jazıladı.

Besinşiden: Arşattıñ audarma bağdarlamasında orıstıñ "c" ärpi üşin latında "c" ärpi qoldanılğan eken. Meniñ oyımşa, "c" ärpi üşin ärip belgileudiñ qajeti joq. Ol orıs tiline ğana kerekti ärip. Ol bükil düniede "ts" dep eki  ärippen jazılıp jatır. Sonda"kirillica" degen söz "kirillica" dep emes "kirillitsa" dep jazılu kerek. Öytkeni "c"degen ärip latın ärip jüyesinde basqaşa dıbıstalıp oqıladı.

Altınşıdan:  Arşat öziniñ audarma bağdarlamasında "w" ärpi üşin "ŭ" ärpin qoldanğan eken. 34 äriptik türki älipbiinde "u" degen ärip bar sol jetkilikti. Häm bwl ärip latın ärip jüyesinde "ŭ" ärpine qarağanda keñ qoldanıs tapqan ärip. Sondıqtan "mwsılman" degen sözdi latında "mŭsılman" dep emes, "musılman" dep jazğan dwrıs.
Osınday jağdaylarğa nazar salsa, Arşat Orazovtıñ audarma bağdarlaması öte tamaşa bolğanday! Rahmet Arşatqa.

Söz soñında bwl äripter jayında Azattıq radiosında istegen türkiyalıq azamattardıñ täjiribesi mol ekenin esteriñizge sala keteyin. Olar Qasen Oraltay basşılığında 1988-1995 jıldarı arasında osı 34 äriptik latın tañbaların qazaq tili üşin qoldandı. Solardıñ biri menmin. Bwl ärip jüyesi qazaq tiline dälme däl keledi. Basqaşa sözben aytqanda türkologtardan bwrın (türkologtar alğaş ret 1991 jılı türki düniesi üşin osı 34 äriptik latın tañbaların wsınğan edi) osı äripterdi Azattıq radiosınıñ qızmetkerleri tapqan jäne is jüzinde qoldanğan edi.

Ekinşi aytarım, key ziyalı qauım Qazaqstanda orıs tilin de latınğa köşireyik dep wsınıs aytıp jatır. Bwl öte orınsız. Orıstıñ töl alfaviti kirillica. Onı özgertuge eşkimniñ haqısı joq. Ol Reseydiñ mäselesi. Orıs halqı meyli Qazaqstan, meyli basqa elde bolsın, qay äripti paydalansa öz erki. Oğan aralasuğa eşkimniñ haqı joq. Mäselen ağılşın tili latın äripterimen jazıladı. Büginge deyin resmi alfaviti kirillica bolğan Qazaqstanda ağılşın tili kirillicamen jazılıp otır ma? Joq. Nemister Qazaqstanda qanşama jıldan beri ömir sürip kele jatır. Olar da nemistiñ wlttıq latın alfavitin paydalanıp keledi. Sondıqtan latın alfaviti eldi ekige böledi, orıs tilin de latınğa köşiru kerek degen wsınıstardıñ eşbir qisını joq. Qazaqstanda latın alfavitine özgeris tek qazaq tiline ğana boluğa tiis jäne älemniñ türli elderinde sürip jatqan düniejüzi qazaqtarı da onı qoldanatın boluı kerek.

Äbdiuaqap Qara, tarih ğılımınıñ doktorı, professor
Abai.kz

2 pikir