Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1398 0 pikir 25 Aqpan, 2013 sağat 07:10

Janat Ahmadi. Dürbeleñ (jalğası)

Üşinşi tarau

1

Osı künniñ erteñinde Şeru işine Küreden boylarına qaru asınğan bes attı jasauıl kelip ülgerdi. Keşe Mamozı keştetip jetisimen Küreden tündeletip jöneltilgen şapqındar. Ekeui «saqşı» dep atalatın policiya mekemesinen şıqqan qılıştı policeyler. Qalğan üşeui osılardıñ qasına arnayı Küre üyezdik ükimeti qosıp bergen, qarulı qwralmen kelgen qıtay şerikter. Bwlar osı bir künniñ işinde Qarımsaqtan bastap däl on kisini twtqındadı. Üşeui osındağı eginşi düñgender edi. Keşegidey säti kelgen şaqta bwrın özderine ızası ötken bay düñgenderge kekpen qamşı siltegender.
Kerimbekke «erteñgi sağat segizde Kürede bolasıñ» dep tığız bwyrıqpen şaqıru qağaz tastadı da, özgelerdi tapqan-tapqan jerinen tabanda baylap, bası aşıq twtqındağan tüspen äketti. Küre Şeruge Qwlja qalasımen teñ ortada dese boladı. Qasına janaşır jaqın degennen tört-bes kisi alğan Kerimbek keşki astan soñ bwl saparğa tündeletip attandı. Bir kündik joldı tañ atqanşa basıp ötpek.

Üşinşi tarau

1

Osı künniñ erteñinde Şeru işine Küreden boylarına qaru asınğan bes attı jasauıl kelip ülgerdi. Keşe Mamozı keştetip jetisimen Küreden tündeletip jöneltilgen şapqındar. Ekeui «saqşı» dep atalatın policiya mekemesinen şıqqan qılıştı policeyler. Qalğan üşeui osılardıñ qasına arnayı Küre üyezdik ükimeti qosıp bergen, qarulı qwralmen kelgen qıtay şerikter. Bwlar osı bir künniñ işinde Qarımsaqtan bastap däl on kisini twtqındadı. Üşeui osındağı eginşi düñgender edi. Keşegidey säti kelgen şaqta bwrın özderine ızası ötken bay düñgenderge kekpen qamşı siltegender.
Kerimbekke «erteñgi sağat segizde Kürede bolasıñ» dep tığız bwyrıqpen şaqıru qağaz tastadı da, özgelerdi tapqan-tapqan jerinen tabanda baylap, bası aşıq twtqındağan tüspen äketti. Küre Şeruge Qwlja qalasımen teñ ortada dese boladı. Qasına janaşır jaqın degennen tört-bes kisi alğan Kerimbek keşki astan soñ bwl saparğa tündeletip attandı. Bir kündik joldı tañ atqanşa basıp ötpek.
Küre - bwl uaqıtta bwrınğı Qorğas pen Süydin eki üyezdiñ birlesip bağınatın ornı. Teginde, toğız üyezden twratın İle gubernesiniñ ortalığı Qwljadağı gübernelik ştab - Sı-lıñ-bu1 bwrın Qwljada emes, köp zaman osı Kürede bolıp kelgen-di. Keyin sol Küredegi gübernelik ştab Qwljağa köşkendikten, endi Qorğas pen Süydin eki duan ortasında atsız, ataqsız qalatın bolğan bwrınğı äygili Küreni äli de wmıt qaldırmağan. Osı Qorğas, Süydin eki üyezdiñ basın endi Kürege äkep, ülken bir üyez etip toğıstığan. Sonımen öz twsında gübernelik ştab ortalığı bolğan mäyekti Küre - bwl şaqta da atı şulı üyezdik ükimet ornı.

1 Sı-lıñ-bu - gubernelik ştab.

Bayırğı Küre atı äli de bolsa ülken bir obırday!.. Sol Kürege Şerudiñ, mine, bir şoğır adamı jauaptı bola keldi.

2

Mamozınıñ biesin Ämen wrlamağan. Onıñ qorasınan barıp arğımaq bie alu - aydahardıñ üñgirimen oynauday. Al sonı isteuşi özge emes, Kerimbektiñ inisi Arıppay edi...
Mamozı osıdan üş jıl bwrın Arıppaydıñ mañdayğa basqan jalğız bäyge qara atın qolqalap swratqan.
Biraq at iesi könbegen. Sonıñ qısasınan kekşil Mamozı Arıppayğa aşıqtan-aşıq dizesin batırmaq boldı. Sol twsta Abdolla aqalaqşınıñ bir qızına Arıppaydıñ köñili ketip jürgen kezi eken. Ayttıru üşin, tipti qızdı alıp qaşu üşin kisi de salğan. Jäne bwl özi Arıppaydıñ wrma minezine baylanıstı el qwlağına şalınğan, daqpırttı äñgime bolıp şığadı. Al soğan ädeyi, qasaqana kelgendey, talay zamannan beri Abdolla men Mamozı arası jaqın.
Ejelden körşi otırıp Şerudiñ bar qır-sırın jete bilgen dilmär Mamozı Arıppay jaylı bolğan jañağıday qaueset twsında Abdollanı Arıppayğa şüylep saladı. Tağı sol qarsañda bir ğana bolıs Şeru işinde Arıppaydıñ ağası Kerimbek pen Abdolla aralarına da köleñke tüsip jürgen kez bolğan, Teginde, Abdolla men Kerimbek Şerude jasınan qatar ösken tatu qwrbılar edi. Abdolladan bwrın Şeruge mampañ bolıp Kerimbek saylanğan. Biraq keyin ol ükimetke jaqpadı.
Sonday bir almağayıp şaqta, ekinşi jaqtan üyezdik ükimettiñ alım-salıq ökili Mamozı arqılı astırtın äreketpen Şeruge Abdolla bolıs bolıp, Kerimbek ornınan tüsiriledi.
Sonan bılayğı aralıqta, sırttay qarağanda eşnärse bilinbegendey köringenimen, Abdolla mei Kerimbek arası bwrınğıday bolmay kelgen. Al Kerimbek pen Mamozınıñ ara-jigi bwrınnan täuir bolmağanı ayqın. Sondıqtan Mamozı endigi jerde orayın tapsa, Kerimbekti qırına alu jağına türinip şıqqan. Onıñ inisi Arıppaydıñ atın swratudağı tüpki esebiniñ özi osı. Sol arqılı Kerimbektiñ janına tie tüsu. Sonday jeñsigin endi aşıqqa salıp, osı biılğı jazda eki jıldıq qan bäjini tölemediñ, wstatpay qaştıñ» degen jeleumen Mamozı Küreden arnayı policey şığarıp kep, Arıppaydıñ bwt artar jalğız qıl qwyrığın aqırı audarıp alıp, ükimetke tüsirtken. Arıppay sol üşin janjaldasamın dep biıl jaz boyı kesik körip, qamalıp şıqqan-dı.
Al biraq qaysar jigit Mamozınıñ arğımaq biesin aluda tek bas esep oylap, öşpendilikpen ğana wrınbağan. Tegi, Arıppay degen jası otızğa äli kelmegen bozdaq bolsa da, aylağa kelte jan emes-ti. Mwnıñ endigi tüpki esebi - Mamozı men Abdollanıñ arasın suıtu, ajıratu şarası. Sol ekeuin qırbaylastırudı köz jazbas nısana ğıp wstağan.
Küre üyezdik ükimetiniñ Şeruge, bir rulı elge ğana emes, bwrınğı bükil Qorğas duanına qoyğan bas bäjigeri* Mamozı, alım-salıq jöninde sol wlan-ğayır köp elder, rular üstinen ökimetke qanağattanarlıq mol tabıs tüsiredi. Özin de qaltarıs qaldırıp wmıtpaydı. Äri onday jentektelgen soqtalı jemge tek bir Mamozınıñ ğana asqwyarı tolmaydı. Keneletin jeke bireu ğana emes, bwnıñ art jağınan şoqiıp qarap otırğan Küre ükimetiniñ äkimi bar. Bir duan el Qorğastıñ qıbın tanıp, sırın bilu üşin osı Mamozını körgendikpen wstağan üyez bastığı Ma şyan'gon** polkovnik otır. Sausaqtarın jıl on eki ay şot tası qajağan esep-qisap bölimderi tağı bar. Olar da ärbir tastı qaqqanda jünin jündey, jabağısın jabağıday qılğidı. Diqandardıñ astığın da qauızına qaqalmay qılpığımen, şarımen qaujaydı. Ma şyan'gonge öz basın tabıstağan köñilimen şın adal qızmet etip jürgen bireu bolsa jäne sol bireudiñ özi - Mamozı bolsa, biregeyi de osı dep bil. Är üyezdiñ sonday «Mamozıları», mäselen, qazaq üstinen jem jegende qalay jeydi? Kim arqılı qarpidı?

*Bäjiger - alım-salıq bastığı.
** Şyan' gon - üyez bastığı.

Onı är eldi basqarıp jürgen bi-bolıs, zäñgi, aqalaqşı siyaqtı ru bası, el basılar arqılı qamdaydı. Qambası - halıq. Şarua baqqan eñbekşi el bwqarası. Mamozınıñ bwl äreketpen Şeru elin tespey sorıp, qalay jep jürgenin Arıppay bilmegenmen, bwrın el isine özi aralasqan Kerimbek jazbay tanidı. Är qadamın bwljıtpay bağıp, beket sayın alıstan qarauıl salıp otıradı. Arıppaydıñ qwlağına bwl ağası Kerimbek arqılı siñisti bolğan jay. Al wrlıq bie etin Arıppaydıñ jazıqsız Ämenge aparıp arandatuı şe?
Abdolla Arıppayğa bermegen qızın keşegi moyınğa şwjıq kiyuşı Ämenniñ inisine atastırğan. Sonda Ämen Arıppay alam dep jürgen, erte künnen köñilimen iemdengen Abdolla qızın bile twra mwnı attap ötip, öz inisine audarıp bergen boladı. Özi Arıppaydıñ atalas ağayını bola twrıp sol ağayındıqtan, tatulıq birlikten attap ötti. Jayşılıqta «ağayınmın» dep emeksitkenimen anıq özim degen jerge, jeme-jemge kelgende, Arıppay oğan qora şetine qadalğan qaraqşı ğwrlı eken... Kegi bar jerge qasqa tisi qosa ketkendey jalğız attı kedey jigit es bilgennen bergi öşi bar jerin wmıtıp jürgen joq-tı. Osı jolığısı onıñ öz dwşpandarın jeñip ölsem, armanım joq dep sert alğan aylalı jorığı. Sonımen şınayı öşpendi jigittiñ bwl saparda bie wrlap soyu arqılı tabandap twrıp wstatpaq adamdarı: peşenesindegi qarmanıp miner jalğız jaqsı atın audarıp alğan Mamozı, qalıñdığın qaratıp äketken Ämen, qızın bermey, qayta, Mamozımen til biriktirip, bwnıñ örşil basın qara jerdey ğıp qorlağan Abdolla bolıs. İstiñ sırı, tüp mäni osılay bolğanda, Arıppaydıñ oyı - osı jolı bir emes, birneşe jerden qırqay şalu. Mamozınıñ biesin Sılabek degen atalas ağayınınıñ üyinde bir tünniñ işinde üşke bölip soyğızıp, öz ülesine tigen qazı, şwjıq aralasqan bir müşeni terige orap, qanjığasına baylağan...
Terisin satıp, talıs jasaymın dep joldastarınan bastı da «qalap» alğan. Biraq sol boyda tömengi öz auılı jaqqa bettemey, atına qamşı basıp tura Ämendikine qaray salıp wrıp jönelgen. Barq-barq etip sabırmen ürip şıqqan baraq jündi, aqşwnaq töbetke at üstinen ülken bir süyekti etimen tastağanda, älgi maqwlıq paraqor adamday üni öşip, qoranı aynalıp joğalğan. Sonımen terini at qoranıñ töbesine, şöpke tıqqanda tu qwyrıqtıñ bir şoğın ädeyi şaşaqtandırıp, bergi betke körsetip qoyğan. Bie soyğan üydiñ äyeli Äbihanğa aynaldırtıp alğan qazı, şwjıqtı şoşala töbesinen işke tüsip, as-baqandarğa sausıtıp ilip, bastı da bir bwrışqa «jasırğan»... Bwl uaqıtta qannen qapersiz jılı tösekte tün jarımdağı rahat wyqıda jatqan Ämenniñ wstalatını sol tünniñ tañerteñi.
Arıppay öziniñ osı äreketiniñ habarı däl osı tüni Mamozı qwlağına jetui üşin, bir amaldı kün bwrın qamdap, erte oylap qoyğan. Bay düñgenniñ biesi sodan bir kün bwrın joğalğan. Al sonıñ erteñinde, keşke tayau Şeru işindegi diqanşı düñgenderdiñ bir üyine Mwştayzı düñgeninen bir jigittiñ kelip otırğanın Arıppay sezgen bolatın. Anau, ärine, Mamozınıñ jibergen jansızı boladı. Sol adamnıñ qwlağına Arıppay osında Şerudiñ şetine köşip kelgen, özimen köñildes joldası Äli deytin eginşi düñgen arqılı äldeqanday söz wşqının tigizgen...
Kim aytqanı, qaydan şıqqan söz ekeni belgisiz, äyteuir, bügin tünde joğarı jaqtağı Ämen deytin qazaqtikine äldebir wrlıq jılqı soyılğalı jatır deydi. Şam dayındap, pışaqtarın qayrap, twz talqandap kübir-sıbır, äbiger eken desedi. Söz wşığı anıq. Soğan qarağanda eger Mamozı osı tüni tañ ata qimıldasa, tap bastırmay joğınıñ üstinen tüsuge kädik... Mine osı habar tün işinde däl Arıppaydıñ oylağanınday tizgin wşımen Mamozığa jetken. Sol tüni aşumen kirpigi ayqaspay, tünimen tösegine sıymay şıqqan Mamozınıñ Mwştayzı düñgenderin wyqısınan ürkitip, qwzğın wşpay atqa qondırğanı sol edi.
Kürege keşegi on şaqtı adammen birge qolı artına baylanıp Ämen de äkelingen. Qazir ol tergeu üstinde «olla, billä, eşnärse bilmeymin» deude. Ämenniñ mwnday iske barmaytındığı jaylı el basqaruşı atınan Abdollanıñ köp adamğa qol qoyğızğan qızıl ala mörli, aqtau qağazı da jetti. Jäne sonday senim hat-kepilnama qağazın jasap, oğan da birneşe adamğa qol qoyğızıp, el ağası Kerimbek te wsınıp otır.
Policiya swraqşısı aldında Mamozı Kerimbekke «düñgenderdi sabatuğa sebepşi bolğan osı» dep etekten wstap jabısqan. «Wrımdı tauıp berip, swmıraydı jolğa salu ornına, as berip jatqan ağayındarın qozdırıp, bizdi sabattı» dep otır.
Eger ol policiya mekemesi aldında Kerimbekti zañmen jığıp, osını moyındata alsa, onda sonıñ özi-aq Kerimbektiñ bir basına jetkilikti tauqımet.
Osıdan eki kün ötkende wrınıñ kim ekeni de äygili boldı.
Endi Kerimbekke bwrınğımen qosa tıñ bir jala jäne jamalauğa aynaldı. Mamozı Kerimbekke «osınıñ bärin iniñe istetip otırğan sen öziñ ekensiñ» dep şüyildi. Osıdan birer ay bwrın üyezdik ükimet bastığı, polkovnik - wlıq Ma şyan'gonğa anau Mwrınşaq aparğan, jer bäji jönindegi arızdı Mamozı Kerimbek jazdırıp otır dep körsetken. Tau işinde jürgen Mwrınşaq siyaqtı jalbaqay qazaqtıñ Mamozı mırza üstinen şağım aparğanı onıñ namısın ölerdey qozdırğan. Gomindañ partiyasınıñ osı jergilikti bilep-tösteuşilerine pirindey tabınıp, arqa süyep, sıyınğan Mamozınıñ qazaq dese jını wstaytın. Mwrnına mwrnın tüyistirip iskelesken arlan tağılarday, bir-biriniñ dem lebine etene bolğan. Sonda ol, tipti Mwrınşaqqa öziniñ düre soqqızıp äure bop twrğanına da ızalanıp, älde bir qwbıjıqpen namıs salıstırğanday köringen. Sondağı tis basıp «qap» degeni tağı da sol Kerimbek bolğan. Basına tepken asau qan men boyın kernegen ızalı aşudan sol jolı Kerimbek üşin qattı bir baylamğa sert etken...
Mamozınıñ namısın Mwrınşaq qanday keltirgen bolsa, däl sonday halde Şıñjañdağı az wlttardıñ är jerden bir bas köterip otırğan äure boluı ükimettiñ de zığırın sonday qaynatatın.
Sonıñ kün bwrınğı baybalam, dümpuinen ükimettiñ talay-talay Mamozıları az sandı wltpen quırşaq oynağanday oynaytın. Azdıñ kegin kegi bar demey, tälkek etip oynaytın. Sonday Mamozınıñ Kerimbekke anıq şındap bir şüyliger jeri endi, mine, tap osı tws bolmay ma? Kerek dese qan alar jeri osı edi...
Arıppay Kürege äneugüni Qarımsaqtarmen birge alıp kelingen. Mamozı düñgendermen töbelestiñ bastaluına anıq sebepşi bolğan «bwzaqı» retinde wstalğan. Küreni policiya mekemesin äzirşe tañdandırğanday bolğan bir närse Arıppaydıñ öz «qılmıstarın» sözge kelmesten moyınday berui.
Bügin Arıppayğa ekinşi jol swraq jürgizgende bölmede közinde közildirigi bar jas qıtay swraqşıdan basqa esik jaqta qılışın salaqtatıp türegep twrğan qıtay policey jäne tilmäş düñgen jigit pen Mamozı otır edi.
Teginde, Arıppaydıñ tür-nwsqası erekşe jaralğan. Bet süyegi wzın, äri qıspaqtanıp kelgen, däl soğan oray bitken etsiz mwrnı qırday bolıp sorayğan. Tik qabaq astındağı sarı-qoñır közderinde asa sabırlı otı bar, jüzin dalanıñ añızaq küni qaqqan, tobılğı torı jigit bosağada ayıptauşı topqa taymay qarap swqsırayıp otır.
Swraqşınıñ twnıq közäynekpen suıq sızdanıp qarağan közi aldındağı adamın eriksiz taysaldırğanday.

Wr dese wrıp, aytqanın istep beretin, qılışın süyretken qwdiretti küşi bar... Qazir swraqşı Arıppaydıc «Mamozı biesin aştıqtan wrlağam joq» degen jauabın ilip äketip:
- Nemene, sen wrlıqtı sonda oyın üşin isteysiñ be?! - dep, şatınap swradı. Ol bügingi swraqtı salğan jerden qatal jürgizgeli otırğan tärizdi. Nwsqasınan düre bwyırğısı keletini añdalğanday.
- Men bwl isti oyınım kelgeninen istegenim joq. Sizderdiñ aldarıñızğa däl osılay kelip jauapta otıratınımdı özim de bildim... Bayağıda bilgem. Men qolıñdamın, ne qısañ da.
Biraq tekseretinderiñ anıq şın wrlıq bolatın bolsa, onda eñ aldımen Şerudiñ wrısı Abdolla, Abdollanı tekserttirmekpin, - Arıppaydıñ bwl jauabına swraqşı kenet tañdanıp qaldı. Jauapker öz sözin äri qaray bayandap:
- Tap osı biıl jazdıñ özinde Abdolla özderi taqır kedey, az üy düñgenniñ eki atın wrlatıp aldırdı... Ekeuiniñ de küni bügin közi bar... Biri qara burıl at. Jaylauda Däulethan degen balası sol attıñ sauırsına sarı may qaynatıp şaşqan. Ol äzir sondağı küygen ornına aq teñbil jün şığıp, eliktiñ qozıqasınday şwp-şwbar sauır at boldı. Tap qasınan barıp körmese, onı endi özge tügil, öz iesi de tanımay qaladı. Sanınıñ qayşı tañbasına jalpaq qañıltır qarıp basıp onı da bwzğan. Oğan da bederlenip jün şıqtı. Sol at qazir Şırıştı degen jerde, Abdollanıñ otardağı jılqısında jür. Ol - bir. Al ekinşisi - sonıñ qasında kelgen «loñqı torı at» degen. Arqasında jazılmaytın şili jauırı bolğandıqtan onı osında jatqan Ämen qwdasına soğımğa bergen. Ol da küni qazir Ämenniñ tüpki qorasında jemge baylanıp twr. - Jigittiñ osı sözderi twsında Mamozı, nege ekeni belgisiz, ıñğaysız bir küyge tüsip aşıq qıpıldap qaldı. Öz mañındağı neşe adamnıñ nwsqasın qalt jibermey añğarıp otıratın zerek swraqşı onı da sezdi. Özi birden añtarılıp, Arıppayğa tesireyip qaradı. Oylamağan jerden qattı tañırqap qaldı. Ol bir närseni esine mıqtap saqtap alğısı kelgeñdey qırağı janarımen Mamozınıñ tür-qwbılısına bir-eki qayta qiğaştata köz jügirtip ötip:
- Eger sen osı aytqanıñdı däleldep, attarın tauıp bere almasañ, onda öziñe qanday jaza layıq köresiñ? Sonı oyladıñ ba?! - dep, jazğıra qatulanıp üstelde jatqan düre qalaqşasın oñ qolımen sığımday wstap, salmaqtap bilep otırıp:
- Är söziñ öziñe qılmıs bolıp jabıssa qaytemiz, ne isteyin?! - dedi.
- Onda jaza-saza emes, taq sol jerde tabanda atıp tastasañ rizamın! Sol üşin qağazğa qol qoyamın.- Swraqşı bwl istiñ adam tappas aylamen istelgenin endi añğara bastadı. Osığan baylanıstı Mamozınıñ da jasırın ilgeşek sırın wğuğa qızıqtı.
- Sen bir isti äli de moyındauıñ kerek, onı moyındamay bäribir eşqayda barmaysıñ. Sen osınıñ bärin ağañ Kerimbektiñ aytuımen, sonıñ bergen aqıl-aylasımen istep otırsıñ! Sol arqılı Kerimbek öz öşin Mamozıdan jäne Abdolladan almaq. Mine, osı dälel ras emes pe?
- Joq, tipti de olay emes! Meniñ mwnımdı Kerimbek jön körip, qostamaq tügil, tap qazir meni qolına berse, özi-aq ölimşi qılar edi.
Sözdi wzaqqa salğısı kelmegen ısqayaq swraqşı şamırqanıp:
- Seniñ kimdi oynatqıñ kelip otır! - dep tüsi qwbılıp alaqanımen üsteldi wrdı. Bwnday soqtalı amaldı jas adam - Arıppaydıñ tek özi taptı degenge kümändi sekildi. Biraq mına jauapkerdiñ nwsqasınan qayta qoymaytının äldeqaşan tanıp bolğan. Jigittiñ «osıdan basqa aytarım joq» degendey tüyilip qalğan jabıq keypinen keyingi kerekti bir sırdı tolıq bilip, köz äynegi üstinen ejireyip otırdı da:
- Aparıp aş qamap tasta, madı kı pi* - dedi. Ayda dese sonı orındaudı biletin, bwyrıqqa jattıqqan qıtay policey swraqşı ämirin esti bere, tomırılğan qimılmen şap bwrılıp, jauapkerdi jelkesinen itermeley aydap äketti.

*Madı kı pi - attıñ tezegi degen söz (qıtayşa).

(jalğası bar)
Abai.kz

0 pikir