Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 2596 0 pikir 23 Aqpan, 2013 sağat 16:52

Zarqın Tayşıbay. Altı alaştıñ hanı — Äbilqayır

Tömende Äbilqayır turalı qos maqala wsınıp otırmız. Biri - professor Zarqın Tayşıbaydıñ qasym.kz saytında jarıq körgen maqalası bolsa, ekinşisi, oğan qarsı jazılğan Sadıq Smağwlovtıñ materialı.

Abai.kz

 

Zarqın Tayşıbay. Altı alaştıñ hanı - Äbilqayır

Däl sol  kezdegi işki-sırtqı jağdaylar:

1. Sämeke hannıñ qazası,

2. Qazaqtardıñ Reseyge şapqınşılığı,

3. Başqwrt mäselesi, I. Kirilovtıñ arandatuı,

4. Äbilqayır han men Resey arasınıñ şielenise bastauı -

- osınıñ bäri Qazaq handığın twtastırıp, ortaq han saylau ideyasına alıp keldi jäne sol arqılı birıñğay işki-sırtqı wlttıq  sayasat qalıptastıruğa bastap edi. Orta jüz ben Kişi jüzdiñ 1737 jılğı mamır-şildede ötken birigu qwrıltayı osını körsetedi.

Tömende Äbilqayır turalı qos maqala wsınıp otırmız. Biri - professor Zarqın Tayşıbaydıñ qasym.kz saytında jarıq körgen maqalası bolsa, ekinşisi, oğan qarsı jazılğan Sadıq Smağwlovtıñ materialı.

Abai.kz

 

Zarqın Tayşıbay. Altı alaştıñ hanı - Äbilqayır

Däl sol  kezdegi işki-sırtqı jağdaylar:

1. Sämeke hannıñ qazası,

2. Qazaqtardıñ Reseyge şapqınşılığı,

3. Başqwrt mäselesi, I. Kirilovtıñ arandatuı,

4. Äbilqayır han men Resey arasınıñ şielenise bastauı -

- osınıñ bäri Qazaq handığın twtastırıp, ortaq han saylau ideyasına alıp keldi jäne sol arqılı birıñğay işki-sırtqı wlttıq  sayasat qalıptastıruğa bastap edi. Orta jüz ben Kişi jüzdiñ 1737 jılğı mamır-şildede ötken birigu qwrıltayı osını körsetedi.

«Täuke han ölgennen keyin (bir mälimet boyınşa 1715, basqa derekte 1718 jılı) Qazaq handığınıñ twtastığı älsirep, birneşe han men swltandar, äleuetti ru basıları eldi ıdırata bastadı. Bolat pen Sämekeniñ, odan keyin... Äbilmämbettiñ twsında kindik han biligi bosañsıp, jüzder men jeke aymaqtar böline berdi. Qazaqstannıñ sırtqı sayasi jağdayı da uşıqtı. HVIII ğasırdıñ 30-jıldarınıñ ortasında joñğarlar Wlı jüzdi bağındırıp, Orta jüzge de auız sala bastadı. Oñtüstikte Bwhara men Hiuanı alğan parsınıñ Nädir şahı, Taşkentke, Sır boyındağı qalalarğa qwnığıp, äskerin töndire berdi...» - dep, kezinde tarihşı V. A. Moiseev dwrıs bayqağan. Onıñ twjırımına säl ğana tüzetu engizu kerek siyaqtı.

Aytalıq, Täukeniñ wlı Bolat hannıñ kezinde qojıray bastağan han biligin nığaytudı Qasım swltannıñ wlı  Sämeke (Şahmwhammet) bastağan deuge boladı. Sämeke Äbilqayır hanmen küş biriktirip, joñğar şapqınşılığı üşin kek qaytarıp, mal-jan şığının toltıru maqsatında 1723 jäne 1726 jıldarı Edil boyındağı qwba qalmaq ordasına   jorıq jasadı.

Orayı kelip twrğanda ayta ketu kerek, 1723 jıldıñ jazındağı  «aq taban, şwbırındıda» soltüstik-batısqa auğan qazaqtar tek başqwrttardı ğana emes, Edil qalmaqtarın da Jem boyınan Jayıqqa qaray küşpen ığıstırıp jibergen, kelesi 1724 jıldıñ jazında qazaq jasaqtarı Edil men Jayıq arasın jaylaytın Dorjı tayşınıñ wlısına şabuıl jasap talqandağan.  Mine, Kişi jüzdiñ hanı Äbilqayır Reseyden bodandıq swrap, elşi jibergende közdegen maqsattarınıñ tağı bireui - «başqwrttarmen aralasıp, Resey şegine kirip ketken qazaqtardıñ jaña qonıstarın zañdastırıp aludı da közdegen» degen S.G. Klyaştornıy pikirin moyındasaq, tarihi şındıq aşıla tüsedi.

Sämeke de sırtqı jaularımen küreste küşti körşi Reseyge arqa süyeuge tırıstı. Älbette, atası Täuke hanğa aqılşı bolğan Qaz dauıstı Qazıbek bidiñ batasın aldı. 1731 jılğı 15 jeltoqsanda Reseymen aradağı qatınasqa baylanıstı A. Tevkelevpen kelissöz jürgizdi.

Sämeke joñğar şapqınşılığına qarsı küreste qazaq halqınıñ ruhın köterip, bolaşaqqa degen senimin oyatqan, äskeri biliktiligimen tanılğan. Sämeke han, däl sol şaqtağı sırtqı qauipti sındarlı bağalap, Reseyge bodandıq qadamın jasağan  Äbilqayırdıñ sayasatın qwptadı. Bwl qwbılıs jöninde tarihi ädebietterde jan-jaqtı jazılğan, oğan toqtamaymız. Aytpağımız, Sämeke han qazaq jerine körşilerden töngen qaterdiñ betin qaytaru şaraların jasay bastadı. Ortalıq bilikti küşeytip, wlan-baytaq Orta jüzdi aymaqtarğa bölip, ärqaysına jeke basqaruşı tağayındap, bir ortalıqtan basqarudıñ jaña jüyesin qwrdı. Qarap otırsañız, jaña bileuşilerdi, neğwrlım Resey şekarasın boylay  ornalastırğanın bayqaymız.

Bwl tağayındaular, şamamen, 1732-33 jıldarğa säykes keledi. Qazaqstan tarihında, äli de bolsa, kömeskileu qalıp kele jatqan osı qwbılıstı tereñirek payımdasaq, Abılaydıñ Türkistannan soltüstikke, Kökşetauğa kelui, kezdeysoq, «keruen köşine ilesken «sabalaq» wldıñ kelisi emes, nemere ağası äri nağaşısı, Türkistandağı Qayıp hannıñ (Ğayıp Mwhambet, 1716-19 jıldarda qazaq hanı, Şoqannıñ payımdauınşa, Esim hannan Qwdaymende, odan Sırdaq, odan Qayıp), ağaları Sämeke han men Äbilmämbet swltannıñ ordalarında aqsüyek tärbiesin alğan, öner men bilimge, wrıs täsilderine qanıqqan talaptı da darındı jigittiñ, qazirgişe aytqanda, jiırma jasında jaña qızmetke tağayındaluına baylanıstı desek, tarihi şındıqqa qisındı keledi. Añızdağı «sabalaq» - kädimgi jaujürek, jauınger, batır degendi bildiretin, qalmaqşa «sabalah», tübiri «sabau, wru, soqqılau» degennen şıqqan söz. Jas bileuşiniñ janında Oraz esimdi atalığı boluı da zañdı. Jäne Abılay swltan jalğız emes, nemere ağası, Swltanmwhammet swltan (Baqı swltannıñ  Ibaq esimdi wlınan tuğan nemeresi, jazba jüzinde Swltanbek nemese Swltanbet) da tağayındalıp kelip, soltüstik-şığısqa, Ertis boyındağı Jelezin, Jämiş bekinisterine qarsı ornalasadı,  onımen irgeles Jolbarıs swltan (Sämeke hannıñ Esim attı wlınan tuatın nemeresi), Qwdaymende swltan (Esimniñ ekinşi wlı) Orta jüzdiñ batısındağı qıpşaq wlısın bilegen) - birneşeui keledi. Baraq swltannıñ naymandarğa basşı bolıp tağayındaluı da osı kez.

1737 jılğı  naurızda kelgen  qalmaq tıñşısı Harkanıñ aytqandarına qarağanda, Kişi jüzge Sämeke hannıñ atınan Baltabay batır bastatıp elşiler kelip: «Joñğar qalmaqtarı mazamızdı aladı, Reseyden qorğan izdep, qarauına kirgimiz keledi», degen derek, Sämekeniñ sırtqı sayasattağı wstanımınan habar berse, eñ mañızdısı, bwl hannıñ äri qoyğanda 1736 jıldıñ soñında tiri bolğanın körsetedi.

Sämekeniñ reforma qadamdarı da qoldau taba bermegenge wqsaydı. Jäne Resey generaldarı da Türkistandağı handı attap, är aymaqtıñ bileuşilerimen tikeley qarım-qatınasqa şığudan tartınbağan, kelissöz bastap, arnayı kisi jiberip, tamırın basıp körgen. Oğan dälel retinde, 1735 jılğı 20 jeltoqsanda Orta jüz naymannıñ Küşik hanı men Baraq swltanınıñ  A.Tevkelevke jazğan hatın keltiruge boladı. Jartısı bi, jartısı batır, birneşe bayı tağı bar, otızğa tarta igi jaqsılardıñ atınan jazılğan qwjatta, patşa ükimeti atınan özderine elşi retinde Mendiyardıñ (arnayı dayındıqtan ötken tıñşı-barlauşı M. Bekçurin.- Z.T.) kelgenin, Reseyge «Äbilqayır han qalay bağınsa, biz de solay bağınamız. Bilmestigimiz bolsa, keşirim swraymız. Handarımız, bilerimiz, batırlarımız ben el ağalarımız bolıp bas qosıp,  Irısmwhamed batırğa bastatıp, bes rudıñ ärqaysınan bes adamnan jiberdik», degen. Tipti ara baylanıstı küşeytu üşin «...tağı bir salmaqtıraq elşi, mısalı, Tevkelev mırzanıñ ağasın, äytpese inisin jiberseñizder dep tilek etemiz. Eger olardıñ reti kelmese, Äbilqayırğa jibergeniñizdey, bir orıs adamın aramızğa keltiriñiz. Osında twraqtap, eki aramızdağı elşilik arqılı baylanıs jasap twrar edi» - degen sözder de bar.

1736 jılğı 23 jeltoqsanda Orınbor komissiyasınıñ bastığı Ivan Kirilov sırtqı ister alqasındağı bastıqtarına: Äbilqayır han jäne basqa qazaq handarı, swltandar men el ağaları hat jazıp jatqanın, Resey imperiyasına bodandığın naqtılap, adamdarın da jiberip qoyatının habarlağan. Mwndağı qwndı derek: «qazaqtıñ Orta jüziniñ... Äbilmämbet hanı jäne Abılay swltanı Tobıl  men Esil özenderin jaylaydı, keyde Ertiske  tayap baradı. Äbilqayır hannıñ şaqıruımen  Or özeniniñ joğarı ağısın jaylaytın barlığı on mıñ şañıraqtay [Orta jüz] qazaqtarı, patşa ağzamğa jañadan kelip ant bermek. Men olardıñ [Äbilmämbet] hanı men [Abılay] swltanın, igi jaqsı el ağaların köktemge qaray Orınborğa şaqırıp otırmın. Qır qazaqtarınıñ zañı boyınşa Qwran süygizip, ant almaqpın. Bwl Äbilmämbet hannıñ aytuınşa, onıñ atası Täuke han bwrın Reseyge bodan bolıptı. Meniñ biluimşe, ol bodandıq wzaqqa barmağan siyaqtı» - degen mağlwmatqa nazar audarayıq. Birinşiden, Abılaydıñ atı atalıp, qızmeti körsetilgen, ekinşiden, Äbilmämbet swltan «han» dep atalğan, yağni Sämeke hannıñ ornındağı han.

1737 jılğı 2 qazanda Äbilqayır hannıñ polkovnik Tevkelevke jazğan hatında «...başqwrttar özderine handıqqa  menen Äbilmämbetti, Abılaydı, Baraqtı, Qojaqtı (dwrısı Küşik swltan. - Z.T.) swradı», dep körsetuine qarağanda, Sämeke äli tiri.

1735 jılı başqwrttar tağı da bas köterdi. Resey biligi köterilisti ayausız bastı. Sol jılı 500 adam, 1736-37 jıldarı - 5192 adam darğa asılğan. 1738-1739 jılı 10980 adamnıñ közi joyılğan, 1740 jılı 301 adam darğa asılğan nemese bası şabılğan, olardıñ äyelderi men balaları bas-erkinen ayırılıp,  qoldan-qolğa taratılıp jiberilgen. Osı başqwrt köterilisine baylanıstı oqiğalar Kişi jüz ben Orta jüzdiñ qoğamdıq-sayasi ömirine tikeley äser etken.

«Bülikşilerdiñ» arının basıp, betin qaytaruğa Reseydiñ saptağı äskerin jwmsamay, Edil qalmaqtarı men qazaqtardı aydap salğan generaldar: «başqwrttardı talap-tonağannan kim qanşa olja tüsirse, bäri solarda qaladı» dep jar saldı jäne sert baylasıp, odaqtasqan Kişi jüzdi resmi türde jwmsadı. Tarihi twrğıdan alğanda, kimdiki dwrıs, kimdiki bwrıs  ekendigine bilik ayta almaymız,  1736-1739 jıldarı qazaqtar başqwrttardı birneşe ret şapqanı ras. Olar da qarsılıq körsetui zañdı. Köp şığınğa wşırağan başqwrttar, Reseydiñ arandatuına aldanğan qazaqtardıñ özimen tikeley bitimge keluge wmtıldı. Qazaq swltandarın handıqqa şaqıruı da osı kez. Äbilqayır hanğa, Äbilmämbet, Abılay, Baraq swltandarğa birneşe märte elşi jiberdi, tipti Reseydiñ qarauınan şığıp, din-qarındas retinde qazaq jerine aua köşip kelmek te boldı.

Soğıstıñ atı - soğıs, başqwrttardı şauıp, olja tappaq bolğan qazaq jasaqtarı Jayıqtıñ jay jatqan kazaktarı men orıstarın, qwba qalmaqtı da qosa şauıp, toz-toz qıldı. Ataqtı «Qorjın qaqpay» küyi Abılaydıñ osınday jorıqtarınıñ birinde şıqqan degen añızdıñ negizinde şındıq jatır. Osınday jorıqtarğa baylanıstı qazaqtardıñ orıs ükimetiniñ közine «jırtqış», «qaraqşı» bolıp köringeni  jazba qwjattarda sayrap jatır.

«Biılğı 1737 jıldıñ qañtar ayında Orta jüz ben Kişi jüzdiñ eki mıñdıq  qazaq jasaqtarı qalmaqtardı şauıp qaytıptı. Sol jolı olar patşa ağzamğa qaraytın jäne qaramaytın qalaşıqtardı ajıratpay talqandağan. Bwl qazaqtardı bastauşı Orta jüzdiñ Äbilmämbet swltanı, Abılay swltanı, Bekbolatovtar, Nwralı swltan Äbilqayır han wlı, Kişi jüzdiñ Eset batırı. Jasaq qwramında Orta jüzdiñ kerey, qıpşaq, atığay, nayman rularınıñ, Kişi jüzdiñ jetiru, jağalbaylı, tama, tabın rularınıñ adamdarı boldı...

...Qazaq arasınan şığıp, Orınborğa qaray bet alğanımda, Orta jüz kereydiñ Boraş degen adamınan mınaday sıbıs bildim: «Abılay swltan, ...janında köp adamı bar, Äbilqayır hanmen aqıldasuğa, wrı-başqwrttarmen kelisimge keluge rwqsat swrau üşin barğan eken, hanğa jolığa almaptı. Ol kezde Äbilqayır han Orınborğa ketken».

«1737 jılğı 2 mamırda Äbilqayır hannıñ wlı Nwralı swltan, Eset batır, Qwdaynazar batır, Orta jüzdiñ Abılay swltanı... basqa da biler men batırlar Qarajarğa barıp, jaulap qayttı.» nemese: «Statskiy sovetnik Kirilovtıñ [nwsqau] hatı boyınşa Äbilmämbet swltan, inisi Abılay  swltanmen başqwrttarğa barıp, 1500 adam twtqın alıp qaytıptı...1737 jılğı 3 mamırda general K. Soymonovtıñ Äbilqayır hanğa: «Başqwrttardıñ köterilisine baylanıstı mağan patşa ağzamnan jarlıq tüsip, bülikşilerdi wstap jazalatu jöninde şaralar jasauğa bwyrıq berildi... Sizdiñ tarapıñızdan kömek kütemin» - dep, jazuı sondıqtan.

Nazar audartatını - jorıqtarda Kişi jüz ben Orta jüz qolınıñ birge jürgeni. Keybir avtorlar, handarı bölek eldiñ jeri ortaq, müddesi ortaq, namısı bir bolğanına  kümän keltiretini de, tipti eki jüzdi birine-birin qarsı qoyğısı kelgeni de ötirik emes qoy.

Endeşe, osınday tübi bir, tegin tanitın qazaqtıñ bir şañıraqtıñ astına, bir oşaqtıñ basına jiılıp, ortaq han saylap aluı, «bölingendi böri jeytinine» közi jetui kerek edi. Közi jetken, birikken, ortaq han dep Äbilqayırdı saylap alğan. Bwl 1737 jılğı şildeniñ 28 jwldızı küni bolatın. Saqtalğan qwjattar osılay deydi.

Jazba derekterge qarağanda, 1737 jılı  köktemde Qaz dauıstı Qazıbek bi  Orta  jüzdiñ Äbilmämbet, Abılay swltandar bastağan qalıñ qauımın ertip, Qazaqstannıñ batısına, Kişi jüzdiñ Äbilqayır hanınıñ ordasına irgeles, Or jäne Elek özenderiniñ joğarğı ağısına köşip bardı. Resey barlauşıları sol jılğı   mamır ayınıñ  üşinşi jwldızında jazğan habarhatında Qazıbek bi men Äbilqayır han «...ekeuiniñ  tatu körşi ekendigin. Äbilqayır hannıñ jaylauda, Orınbordan salt atpen üş kündey Üy degen jerde orda tikkenin... Qazıbek bidiñ sol mañda ekenin» körsetken. «Han tayauda Qobdağa qaray köşpek, ol da onşa qaşıq emes, eki kün jürip, üşinşi küni jetuge boladı», dep habarlaptı tıñşılar.

Säuirdiñ orta şeninde Qazıbek bi Orta jüz, arğın-qarakesek ruınan Qwdayşükir Hangeldin jäne Esdäulet Bayzaqov degen qazaqtardı bas qılıp, bir top ökilderin Äbilqayır hanğa jwmsap, olarğa Reseymen sauda jasau mümkindigin qarastırudı tapsırğanı da hatqa tüsken. Kişi jüzdiñ hanına jolıqqan «... arğın-qarakesektiñ Düysenbay esimdi bii söz bastap, Kişi jüzden Orta jüzge sauda keruenderin jiberu mäselesin qozğağan. Öz tarapınan Orta jüzdiñ de Resey patşasınıñ qarauında ekendigin, demek, patşanıñ qanday da bwyrıq-jarlığın orındauğa dayın ekendigin aytıp sendirgen... Osı talaptardı jetkizip, hannıñ jauabın Qazıbek bige tez bayandauğa tiispiz,» dep mälimdegen. «Eger Reseydiñ sauda keruenderi Taşkentke, Türkistanğa jäne Bwharağa tauar äkelip satıp, twraqtı qatınap twratın bolsa, barlıq jauapkerşilikti moynına alğan Qazıbek pen Düysenbay biler mwnday  keruenderdi öz adamdarımen aman-esen bastap jetkizuge dayın».

Äbilqayır han bwl mäselerdiñ öz qwzıretinen tıs, tek patşanıñ rwqsatımen,  Resey ükimeti arqılı ğana şeşimin tabuı mümkin ekendigin wğındırıp, «Orta jüzdiñ elşilerin Orınbor komissiyasınıñ törağası statskiy sovetnik Kirilov pen onıñ qazaq isteri jönindegi keñesşisi polkovnik Tevkelevke jibergen». «Patşanıñ bwl jönindegi jarlığı bolsa, ol  sözsiz orındaladı» - degen. Äbilqayır han bwdan özge eşteñe aytpaptı.

Ekinşi qwjattağı aqparğa qarağanda: «Äbilqayır han Orınborğa jaqın köşip kele jatır. Qazir Üy özeni jağasın jaylauda. Orınbordıñ  irgesinde han keñesin ötkizbek. Keñeste qanday mäsele söz bolatının Andreev bilmeydi (Andreev özi qol qoyğan. - Z.T.) - delingen.

1737 jılğı 6 mamırda. Äbilqayır han ordasında Orta jüzdiñ jäne Kişi jüzdiñ qazaqtardıñ ülken jiını boldı. Olarğa Jayıq bekinisine, Qarajarğa (Çernıy yar. - Z.T. ) wrlıqpen barğan qazaqtar jöninde Resey şekara bastıqtarınıñ atınan jazılğan narazı-şağım oqılıp, Jayıq kazaktarına soqtıqqan qazaqtardı tärtipke salu talap etilgen. «Bwl hatqa olar jauap bergen joq» - delingen barlauşınıñ jazbasında.

Osı aqparlarğa qarağanda, Orta jüzdiñ bas bii Qazıbek pen Kişi jüzdiñ hanı Äbilqayır arasında, ortaq jiın ötkizip, qazaq-orıs qatınastarınıñ däl sol kezdegi mañızdı mäselelerin aqıl qosa otırıp, talqılau jöninde aldın ala kelisim bolğandığı bayqaladı. Bwl arada ekinşi bir tüytkil de kökeyge oraladı. YAğni Orta jüzdiñ bii men Kişi jüzdiñ hanı, ekeui ğana nege ınta körsetuge tiis? Uaqıt jağınan alğanda, bwl kezde Orta jüzdiñ Sämeke hanı qaytıs bolğan. Onıñ ornına han saylana qoymağan. Biraq, Äbilmämbet swltandı «han» dep atağan qwjat ta körinip qaladı. Türkistandağı bilik arğın-quandıq Niyaz batırdıñ qolında bolğan.

«Kişi jüzdiñ barlıq swltandarı, bileri men batırları, el ağaları jäne Qwlsarı batır jinalsın, aqıldasamız degen bwyrıq berdi», delingen qwjatta. Köbik Baynazarov - başqwrt, Orınbordağı äkimşiliktiñ qazaq arasına jwmsaytın elşisi, tıñşısı: «12 mamır küni Äbilqayır han bärimizdi şaqırıp aldı»... Qazıbek bi öziniñ wlı [Bekbolattı] bas qılıp, birneşe adamdı  Qabanbay batırdıñ eline attandırdı.

Abızbay keldi: «Biıl bärimiz ne Reseydiñ qarauına ötemiz, ne bolmasa, Reseymen soğısamız, ekiniñ biri boladı», dedi.

20 mamırda Äbilqayır han Reseydiñ ökili Köbik Baynazarovqa  kisi jiberip, wstalğan qazaqtar men twtqın orıstardı bosatu jöninde bwyrıq bergenin habarlaydı. Barlau qağazdarı sol künderdiñ oqiğaların bılay körsetedi:

« [1737 jılğı] 23 mamırda Orta jüzge, Äbilmämbet swltanğa kelip, hat tapsırdıq. Onıñ eline bwrın qalmaq ordasında twrğan 150 tütin [esteki] qırğızdar kelip qosılıptı. Olar bir kezde qalmaqtıñ hanın öltirip, qazaq arasına köşse kerek. Jayıq bekinisi atamanınıñ qarauında, bekiniste biraz bolıptı. Odan keyin başqwrttarmen twrıptı, başqwrttarmen birge köteriliske qatısıptı. Özderinde soldat kiimderi men qaru-jaraq köp eken. Bwl qırğızdar, qazaqtarğa irtki salıp, Reseyge bodan bolğanşa, başqwrttarğa qol wşın bermediñder me, deytin körinedi.»

«30 säuirde Äbilmämbet swltanğa qırıq şaqtı başqwrt kelipti. Olar Reseydiñ zorlıq-zombılığın aytıp, şağınıptı. «...Kärimizdi qılıştap, şauıp tastaydı. Jastarımızdı soldatqa aladı. Balalarımızdı boyarlar tartıp äketip, mäjbürlep şoqındırıp jatır. Sondıqtan qazaqtardı panalap, birge twrğımız keledi», depti. Äbilmämbet olarğa ayauşılıq körsetip, «jiırma künniñ işinde 2 mıñ üy köşip keliñder», dep mwrsat beripti». «...31 mamır küni Äbilmämbet swltanğa başqwrttar keldi.» «...15 mausım. Äbilmämbet swltanğa tağı da başqwrttar keldi».

Bwl kelisterdiñ jiiligine qarağanda, sol jazda Äbilmämbet Orta jüzdiñ batısın Kişi jüzben qatar jaylağanın köruge boladı. Bir bayqalğanı - 1737 jılğı mamır-mausımda qazaqtardıñ ıntımağı berik. Mısalı, qazaq jasaqtarınıñ  Jayıqtan ötip, Edil boyındağı orıs ielikterine, atap aytqanda, qwba qalmaqtar men başqwrttarğa, kazak mekenderine jasağan jorıqtarı üşin qatañ sökken Resey bastıqtarına, Äbilqayır han, qaymıqpastan:

«Eger, patşa ağzam bizge teris qaraytın bolsa, Qoban ölkesine qaray köşemiz, sonda kubandıqtarmen bolamız», - degen. Qazaq qolında twtqında orıstan da, qalmaqtan da köp adam qalğan. Osılardı bosatıp alu şaruasımen barğan şekara qızmetşileri: «Baraq swltan men Äbilmämbet swltannan özimiz aparğan hatqa jauap berudi swrağanımda, olar: «Äbilqayır hanmen aqıldasamız. Han ne dese, sol boladı, biz hannıñ erkinen şıqpaymız», - dedi. Qorıta aytqanda, sol jazda Resey ükimeti qazaqtardı äueli başqwrttarğa aydap salıp, artınan ayıptap, «äri iterip, beri jıqpaq» bolğan, soğan baylanıstı qazaq qoğamı edäuir qobaljığan. «Kültöbeniñ basındağı künde jiın» osını körsetedi.

Nätijesi mınau.  [1737 jılğı] 19 mausım. «Baraq, Äbilmämbet jäne Abılay swltandar özara kelisip, Resey patşasına bağınbaq. Sol üşin Orınborğa tayap köşip kelmek...».  Ekinşi habar: «[1737 jılğı] 24 mausım küni qazaqtardıñ ülken jiını boldı. (Han keñesi turalı söz bolıp otır. - Z.T.). Oğan Äbilqayır han, Baraq swltan, Orta jüzdiñ köptegen bileri men batırları qatıstı.  Jinalıstarı bitken soñ, kiiz üyge Äbilqayır han jäne Qwlsarı bi kirdi de, bizdi şaqırtıp aldı.  Äbilqayır han bizge qarap: «Swltandar, biler men batırlar, barlıq qazaqtar aqıldasa kelip, meni özderine han sayladı, iilip tağzım etti. Dwğa oqıp, qol jaydı. Bwdan bılay hannıñ ämiri bolmasa, eşkim  eşkimmen soğıspaydı. Resey patşasına meniñ bergen antımdı saqtap, adal qızmet etemiz» - dedi. «...Başqwrttar da Resey patşası aldındağı ayıbın moyındadı. Patşa raqımı tüsip, olarğa keşirim jasaytın bolsa, bwrınğısınşa qanatınıñ astında wstaydı. Men başqwrttardı bileuge swltan beremin» -dedi.

Osılayşa, Orta jüz ben Kişi jüz ökilderi qosılıp, layıqtı twlğa retinde halıqqa ejelden-aq jaqsı tanıs, erjürek batır, bilikti qolbası Äbilqayır ağa han bolıp saylanğanı - tarihi aqiqat. Ärine, Orda işinde, Han keñesiniñ müşeleri arasında  basqa bireudi han saylau jöninde qanday pikir aytılğanın, talqılau üderisi qanday bolğanın biz bilmeymiz, saqtalğan jäne äzirşe tabılğan jazba derekterdiñ kemdiginen, bälkim, eşqaşan da bile almaspız. Ärine, bwğan ökinudiñ de jöni joq. Eñ mañızdısı - Qazaq handığın twtastıru mäselesi kün tärtibine qoyıldı jäne sol sağattarda şeşimin tauıp, köpşilik dauıspen zañdastırıldı. Mwnıñ tağı bir däleli - eki jüzdiñ jañadan saylanğan ortaq hanı Äbilqayırdıñ auzımen habarlanğan: «Bwdan bılay hannıñ ämiri bolmasa, eşkim  eşkimmen soğıspaydı. Resey patşasına meniñ bergen antımdı saqtap, adal qızmet etemiz» - degen kesimdi mälimdeme.

Başqwrt mäselesine kelgende, olardıñ ökili jeke handıq qwrğısı keletinin mälimdep, qazaqtardan Baraq, Äbilmämbet, Abılay swltandardıñ bireuin berudi swradı. Äbilqayır han: «Men başqwrttardı bileuge swltan beremin» - dedi.  Bwl mäsele keyin şeşiletin boldı.

Alayda qazaq dalasında naqtı jağdaylar basqaşa örbidi. Birinşiden, otarlıq tizginin qolınan şığarmaytın Resey äkimşiligi üşin Qazaq handığınıñ twtasqanı kerek emes, bölşektenip, birimen-biri jağalasıp jatqanı kerek. Demek, qazaqtardıñ bwl kesimine Resey aralasıp, basqa bağıtqa bwrıp jiberui de mümkin. Ekinşiden, marqwm Sämeke hannıñ tağınan bwrın dämeli bolıp, Şıñğıshan äuletine jatpaytın Niyaz batırdan bilikti qalay alamın dep jürgen Äbilmämbet pen Baraq swltandar Han keñesi üstinde öñşeñ azulı biler men batırlardıñ şeşimine könse de, bılay şığa öz oyın küyttep ketpesine kim kepil? Mäsele, tek osı eki swltanda ğana emes te şığar...

Qalay desek te, Orta jüz ben Kişi jüzdiñ birikken Han keñesinde 1737 jılğı 28 şildede  qabıldanğan şeşimniñ twjırımdı nwsqasın Äbilqayır hannıñ töleñgiti Baybek batır Orınbordağı Resey şekara äkimşiligine zañdı qwjat retinde aparıp tapsırdı.  Tolıq mätini mınau: «Qazaqtıñ hanı Äbilqayır jäne mına atı atalğan swltandar, biler men batırlar: Äbilmämbet swltan, Baraq swltan, Kerey swltan, Batır swltan, Baraqtıñ wlı Ädil swltan, Nwralı swltan, Abılay-bahadür swltan, altı alaştıñ (astın sızğan - Z.T.) ülkendi-kişili bileri men batırları Wlığ märtebeli patşa ağzamğa qızmet etetinimizdi mälimdeymiz.

Biz Qaraqalpaq handığın, Hiua men türkimenderdi talqandadıq.

Patşa ağzamnıñ meyiri tüsse, osı jazda, Orınborda, generalmen jäne polkovnik Tevkelevpen jüzdesip, patşa ağzamğa ant bermegen swltandar, biler men batırlar  ant bersek  dep edik.

Äbilqayır hanğa qıstau esebinde Orınbordan üy-jay, meşit pen mektep salıp, qazaqtarğa sauda ornın aşudı swraymız.

Patşa ağzamnıñ sauda keruenderin özimiz qorğap-saqtaymız.

Bizge jibergen Ivan Mihayloviç Şişkov arqılı jiırma eki orıs twtqının bosatıp otırmız.

Äbilqayır han general men mırzağa jüzdesse, solardıñ aytqanı bolatınına sendiremiz.

Audarğan Jayıq bekinisiniñ kazagı Sayın molla Azikov».

Älqissa, sol wlı qwrıltayda Orta jüzdiñ Qaz dauıstı Qazıbek bi bastağan jäne Kişi jüzdiñ hanı Äbilqayır-bahadür bastağan han keñesiniñ kün tärtibine, şamalap aytqanda, mına mäseleler qoyıldı jäne sol mäseleler tügel şeşimin tauıp, jinalğandar mämilege keldi:

1) Qazaq handığınıñ keleşegi: qazaqtar jüzge bölinbeydi, bir ortalıqtan basqarıladı, bir hanğa bağınadı;

2) Ol han - Äbilqayır;

3) Orıstarmen qarım-qatınastıñ keleşegi: 1731 jılı Äbilqayır bergen antqa säykes, Reseymen tatu-körşilik dästüri saqtaladı;

4) Qorğanıs, körşi eldermen aradağı jağdaylar: dau-şarlar kelissözben ğana şeşiledi, qanday da bir taypa nemese ru öz betimen soğıs aşpaydı, bwl tek ortadan saylanğan ağa han Äbilqayırdıñ qwzırına beriledi;

5) Qazaqtar orıs-başqwrt qatınastarına aralaspaydı;

6) Qazaq-başqwrt qatınastarı: başqwrttar araşa swrap, qazaqtarğa kelmeydi, qajet bolsa, başqwrttar öz aldına handıq qwradı, Äbilqayır olarğa handıqqa swltan beredi;

7)  Qazaqtar men Edil qalmaqtarınıñ qatınastarı jöninde: Sodan bir ay bwrın Äbilmämbet pen Abılay swltandar Kişi jüz qolımen qosılıp, Edil qalmaqtarınan kek aluğa barğan jäne jazığı joq orıstar men başqwrttardı da şapqan. «Qazaqtar sol jolı eki jüz elu qalmaq pen 36 orıstı twtqındap äketipti de, qazaq arasına ötkizip jiberipti».  Äbilqayır han bwl jorıqtan beyhabar qalğan, öytkeni ol kezde Orta jüz onı äli tıñdamaytın. Demek, bwdan bılay mwnday jorıqtarğa jol berilmeydi.

Qwjattı qaytalap oqısaq, mwnda, qanday da bir jüz turalı aytılmaydı, «Qazaqtıñ hanı Äbilqayır» ekendigi anıq jazılğan. Hanğa arnap Orda, meşit jäne mektep salıp beru, sauda ornın aşu swraldı.

«Osı jazda... ant bersek dep edik» degen tilek orındalmadı. Reseyge ant beru räsimi keşigiñkirep, 1740 jılğı küzde ğana ötti jäne, atap aytu kerek, bwl räsimge 1737 jılı jalpı qazaqqa han bolıp saylanğan Äbilqayır kelgen joq, wldarı Nwralı men Eralı swltandardı jiberdi. Orta jüzdiñ igi jaqsıların Äbilmämbet han men Abılay swltan, Niyaz batır bastap bardı. YAğni bwrın keliskendegidey emes, Kişi jüz ben Orta jüzdiñ arası alşaqtağan. Olardan jeke-jeke ant qabıldanuı, qazaqtardıñ bası, bwrınğısınşa, birikpegenin körsetti.

«Äbilqayır han arqılı Resey ükimeti qanday bwyrıq-jarlıq berse - orındaymız». Bwdan artıq auızbirlik bola ma?! Ökinişke qaray, bwl şeşim, qazirgişe aytqanda, qağaz jüzinde qaldı.

Keyingi oqiğalardan Resey-qazaq qarım-qatınastarı bir ortalıqtan emes, ayqın jiktelgen eki taraptan qalıptasıp, damığanı körinip otıradı. Aytalıq, 1738 jılğı 10 tamızdağı bir qwjatta «Äbilmämbet pen Abılay, Baraq swltandar kelisip, bükil elimen, äskerimen, patşa ağzamnıñ qol astına kirdi. Resey jağına tiispeuge uağdalastı», delingen, al Äbilqayır hannıñ atı atalmaydı. Bwrınğısınşa, Äbilqayır han Kişi jüzdiñ, Äbilmämbet pen Abılay swltandar Orta jüzdiñ atınan söyleydi. Bwğan birneşe mısal mınau:

«Bülikşil, wrı başqwrt Swltanmwrat Orta jüzdiñ Äbilmämbet, Baraq swltandarına barıptı... kömekke äsker swraptı, Abılay swltannan da kömek swraptı».

«Äbilqayır han, [şaqşaq] Jänibek batır, [tabın] Bökenbay batır jäne Kişi jüzdiñ basqa da igi jaqsıları Irısay bay bastağan bülikşil jäne qaraqşı başqwrttardıñ el-jwrtın talqandauğa 30 mıñ äskermen Orınbordan şığıp, Qazan daruğasına qaray bettep baradı».

«Äbilmämbet jäne Abılay swltandardıñ  jibergen adamdarı, qazaqtar twtqındap alıp ketken başqwrttardı qaytaratın boldı (1737 jılğı 24 jeltoqsan).

1738 jılğı 10 säuirde M.Tevkelevke Äbilmämbet jäne Abılay swltandardan kelgen mına hatta Orta jüz bileuşileriniñ renişteri men talaptarı meylinşe qatal bayandaluı da tegin emes. Aldın ala eskertsek ayıp emes, mwnday batıl, tipti küş körsetip, dombıtu sipatında söz saptau, äsirese, Abılayğa tän jäne keyin de orıs-qazaq qatınastarında jas swltannıñ osınday tegeurini tanılıp otıradı. Hattan kölemdirek üzindi bersek:

«...Dalada öz betimen jürgen, eşqanday bwzıq oyı joq qazaqtardı orıstar  wstap alıp, Jayıq qalaşığına aparıp qamauı jiilep ketti. Mwnıñ şet jağasın öziñiz de bilesiz, bizdiñ kisilerimizdi bosatu jöninde jarlıq ta bergensiz. Biraq sol adamdar äli qaytqan joq. Sizderge jüregimiz adal, bergen uädemizden aynımaymız. Söyte twra qazaq arasında: «orıstar öz betimen jürgen qazaqtardı da wstap alıp qamay beredi» degen pikir qalıptasqan.

Eger bizben tatu körşi ömir sürip, aqıldasıp-keñesip otıruğa nietti bolsañızdar, qamaudağı bizdiñ adamdarımızdı bosatıñızdar. Nemese bizge jaulıq oylap, öz betteriñizben äreket ete berseñizder, mına barğan Esirgep batırğa, Baydäulet batırğa, Bekberdi batırğa, Orıs batırğa, İrgebay batırğa aytıñızdar.

Biz sizdermen tatu twruğa ıntıqpız, sol üşin de şekarağa tayau kelip, qona-jaylap otırmız. Bizdiñ keybir momın adamdarımız añ aulap jürgen jerinde sizderdiñ qoldarıñızğa tüsip, qamalıp qalğanın estigende bärimizdiñ jüregimiz auıradı. Tağı da qaytalap jazamız, beybitşilik saqtap, irgeles körşi bolğılarıñız kelse, twtqındağı adamdarımızdı qaytarıñızdar. Mına 5 batır men olardıñ 3 atqosşısın da bögemey qaytarıñız». Osığan qatıstı M.Tevkelev Mäskeuge, sırtqı ister alqasına: «Äbilmämbet, Abılay swltandardan hat aldım, hat äkelgen adamdarın qaytardım», dep jauap jazıptı. (Bwdan keyingi jağdaylar öz aldına, bölek taqırıp. - Z.T.)

Säuegeylik jasau artıq, degenmen, «keyin: Äbilqayır han men Äbilmämbet, Baraq swltandardıñ arası suınuına, Äbilmämbet swltan taqqa otırıp  alğannan keyin, sayasat örisinen Qazıbek bidi şettetuine, şaqşaq Jänibek tarhannıñ, köbinese, Äbilqayır han mañınan körinuine sebep bolğan osınau iske aspay qalğan oqiğa emes pe?» - dep joramaldauğa bolar. Qoldağı basqa da qwjattar men materialdardı salıstıra qarap, zertteu barısında osınday twjırım jasauğa tura keldi. Qalay desek te, bärimiz de pendemiz ğoy.

Al Abılay tarapınan atalğan twlğalarğa, tipti üzeñgiles basqa swltandar, biler men batırlarğa qatıstı narazılıq, teris pikir, tipti ökpe-naz aytılğanı nemese jazılğanı jöninde jazba derek kezdespeydi. Kişi jüzben qarım-qatınası öte jaqsı, Äbilqayır handı, Batır, Nwralı swltandardı sıylaydı, Eralı swltanmen dos, qarulas.

Joğarıda bayandalğan  asa mañızdı qwbılıstıñ qazaq tarihında körinis tappay, osı uaqıtqa deyin layıqtı bağalanbauın bwl derekterdiñ bwrın aşılmay, ğılımi aynalısqa twñğış ret enip otırğanımen tüsindiremiz.

 

Zarqın TAYŞIBAY,

M. Qozıbaev atındağı Soltüstik Qazaqstan

memlekettik universitetiniñ professorı.

 

Sadıq Samğwlov. Äbilqayırğa wlı handıq bwyırmağan

Qwrmetti professor!

Haqnazar han, Esim han, Jäñgir han qalıptastırğan, biriktirgen «altı Alaş» Täuke hannıñ kezinde SSSR-şa ıdırağan. Qazaq üşke bölinip Wlı jüz - Töle bidiñ, Orta jüz - Qazıbek bidiñ, Kişi jüz - Äyteke bidiñ enşisine tiip dalalıq demokratiya ornap Täuke «ÄZ» atanıp WLI han bolıp qalğan. Siz 60-70 jıldan keyin jañalıq aşıp «Altı alaştıñ hanı Äbilqayır» - dep jartı älemge jar saldıñız. Boluğa layıqtı adam ekenine kümänim joq. «Altı Alaştıñ» emes üş jüzdiñ - qazaqtıñ wlı hanı bola almadı. Boldırtpadı. Qazdauıstı Qaıbek bidiñ mısı basıp ketti. Äñgimeni qısqa qayırıp 1726 jılğı Ordabasındağı qwrıltaydan bastağanda Äbilhayırdıñ wlılığı aşıla tüser edi de, su sepkendey basılar edi.

Men Äbilhayır qaydan keldi sodan bastayın. Jänibek hannıñ altı wlınıñ biri ÖSEKE. Ösekeniñ altınşı wlı Äbilhayır Täuke han zamanında atqa qonıp sayıpqıran jauınger, batırlıq erligin körsetedi. Kişi jüz jerin qalmaqtardan, başqwrttardan Qanjığalı Bögenbay basqarğan 30 mıñ qoldıñ sapında Şaqşaq Jänibek, Tabın Bökenbay, Taz Jolşora, Beriş Pıştanay, Tama Eset, Aday Mırzatay batırlarmen tize qosıp soğısıp ülken bedelge ie boladı. Mol oljamen oralğan batırların Täuke han layıqtı qarsı alıp, jeñis toyın jasaydı. Qanjığalı Bögenbay men Tabın Bökenbay batırdıñ wsınısımen Äbilhayırdı Kişi jüzge han saylaydı.

1715 jılı Täuke han qaytıs bolıp ornına balası Qayıptı taqqa otırğızadı. 1717 jılğı Ayaköz özeni mañındağı soğısta Wlı jüz, Orta jüz äskerlerin kömekke şaqırmay  Qayıp han men Äbilhayır han Joñğar qalmaqtarınan oysıray jeñilip, qaşıp qwtıladı. Osı soğısta alğan sadaq oğınıñ jaraqatınan Qayıp 1718 jılı qaytıs bolıp ornına Sämeke han saylanıp «Aqtaban şwbırındı, Alqaköl swlama» zobalañı kezinde qaytıs bolğan bolu kerek. Ölgen jılı eş jerde körsetilmeydi. Ornına mwragerlikpen Bolat han saylanadı. Qazdauıstı Qazıbek bidiñ wranımen, wyımdastıruımen Qanjığalı Bögenbay, Qarakerey Qabanbay, Şaqşaq Jänibeketiñ qoldauımen Ordabasında qwrıltay ötkizilip bor kemik, boz ökpe Bolat hannıñ qazaq äskerin basqarıp qalmaqtarğa toytarıs bere almaytının eskerip Esimhan, Jäñgirhannan keyin sadaq tartıp, nayza wstap at üstinde jürgen han twqımı Äbilhayırdı Bas qolbasşı saylap, qazaq äskeriniñ biligin qolına beredi. Onıñ qolında mıqtı küş bar, Kişi jüz 20-30 mıñ äsker şığara alatın jağdayı bar edi. «Aqtabannıñ...» zardabın köp tartpağan, bes qaruları tügel bolatın.

Osı qwrıltaydan soñ Türkistandı qalmaqtardan bosatıp Bolat handı taqqa otırğızu Qanjığalı Bögenbayğa tapsırıldı. Orta jüz jigitterinen qwralğan bir tümen äskermen qalanı bosatıp Bolat handı ornıqtırıp özi Betpaq dala arqılı «Aqtabannan...» şwbırğan Orta jüzdiñ altı arıs halıqın toqtatıp 1728 jılı bolatın Bwlantı jağasındağı qalmaqtarmen alğaşqı soğısqa dayındıq jürgizedi. Äsker jinau qamına kirisip, Qarakerey Qabanbay da Jetisu jerimen jürip Jalayır, Alban-Suannan jigitter jinap bes-altı mıñ qol jinamaqqa tapsırma alğan.

Türkistannan şığarılğan 20 mıñday qalmaqtı türe quıp Kişi jüz jerin tazarta Edil-Jayıqtan asırıp jiberu Esimhan, Jäñgirhan zamanınıñ ardager batırları Arğın Şauıpkel batırdıñ nemeresi Jolbarıs batırğa, Kökböri Kerneydiñ nemeresi batır Baltağa tapsırıldı. Edil qalmaqtarın beri ötkizbeuge, Joñğar qalmaqtarına kömektestirmeuge jarlıq berilgen. Jolbarıs batır eski Sauran qalasınıñ tübinde oqqa wşıp ornına batır Balta 600-700 qolğa tümen bası bolıp Jayıq özeninen, Or özeninen asırıp tastaydı. Orıs imperiyasınıñ äskerleri üşin Edil-Jayıq ortasında bağılıp jatqan jılqını barımtalap başqwrttardı öz jerine quıp tıqqan. Bizdiñ tilmen aytqanda batır Balta äskeri missiyasın Orta jüz batırlarımen, qatarın Tabın, Tama, Şömekey, Aday, Isıq, Şerkeş jigitterimen tolıqtırıp 1743 jılğa deyin twraqtap qaladı. Negizin qazaq ruları qwrağan Orınbor qalası Qazaqtıñ twñğış Astanası bolğanı da belgili.

Endi sizdiñ maqalañızdağı dolbarlarğa köşeyin. «Dolbar» deytinim birde bir qwjattıñ qay arhivten alınğanın, qay papkadan alınğanın, qay bumadan köşirilgenin körsetpegensiz. Men siyaqtı DAT-tı, şejireni paydalandı desem jılın, ayın, künin «däl» körsetip otırsız. Oğan da erlik kerek. Täuke hannıñ 1715 jılı ölgenine şübä keltirmeñiz. Öytkeni, Qayıp han saylanıp Ayaköz soğısınan jaraqat alıp sodan ölgenin joğarıda ayttıq. Sämeke han bolıp memlekettik mäsele şeşipti degendi DAT-tan da, añızdan da estimeppin. Bolatbek Näsenovtıñ jinağan mwrağattarınan kezdesse közayım bolar edik.

Bolat han «Itişpes» soğısı kezinde ölgeni anıq. Äbilmämbettiñ han saylanuı osı jolı ekeni ras. Öytkeni, bitke ökpelep Äbilhayır han tonın  qalmaqtarğa tastap ketkeni tağı ras. Osıdan keyin Orta jüz ben Kişi jüz aralasqan joq. Tek Äbilhayırdıñ qarındasın alğan Şaqşaq Jänibek han ordasınıñ mañayında boldı. Ondaydı qazaqtar «küşik küyeu» deydi. Siz «komondirovat'» etken «Baltabay batır» - dwrısı Qarakesek Boşannıñ Maşayınan tarağan-Kökböri Kerneydiñ nemeresi batır Balta 15 jıl şekara küzetinde bolğanın Qarakesek eli biledi. Äbilhayır maydan dalasın tastap ketkennen keyin Qanjığalı Bögenbaydıñ qaytadan qolbasşı bolğanın tarihtan bilemiz. Qazdauıstı Qazıbek bidiñ aytuımen, qolbasşınıñ rwqsatımen qaytqanı da el qwlağında. Qanjığalı Bögenbaydıñ batır Baltanı Abılay hanmen tanıstırıp birneşe jorıqtarğa qatısqanın täptiştep jatudıñ qajeti joq. Ol basqa taqırıp. 1771 jılı Abılaydı han kötergen jeti batırdıñ biri ekenin, wrpaqtarı maqtanış twtadı. Bwl äñgime atadan balağa jalğasıp kele jatqan şındıq. El qwrmetine bölengen batır Balta 1784 jılı Türkistanğa jetkizilip jerlenui de tegin emes.

1723-1726 jıldarı Sämke han Äbilhayırmen küş biriktirip Edil qalmaqtarımen soğıstı degeniñiz de qwlaqqa kirmeytin äñgime. Öytkeni, Joñğar qalmaqtarı Sırdariyağa deyin endep kirip jaylap alğan. Ata jauı Joñğar qalmaqtarınıñ ezgisinde «Aqtabannan...» esi auıp eseñgirep jürgen qazaqtar Sämeke han tiri bolğanda da aydaladağı Edil qalmaqtarımen soğısa almas edi. Äbilhayır qalmaqtarmen, orıstarmen jaqındasudı közdep jürgende onday soğısqa barmas edi.  1730 jılğa deyin Äbilhayırda Resey bajağına kiremin degen oy bolğan joq. Bwl swrqiya oydıñ barlığı WLI HANDIQ-tıñ ökpesinen tuğan. Qazıbek bidi täubasına tüsiru üşin Haldan Serenniñ balasına qızın berip, qalıñ malı üşin Orta jüz jerine Septen noyan bastağan 30 mıñ şerikterin Ertis özenin jağalatıp Qarqaralı tauın jaylap otırğan Qazıbek eline keltirtip soğıs aştırtadı.

Zäke, Sämeke handı maqtağanda Joñğar qalmaqtarın wmıt qaldırğandaysız. Qazıbek bidiñ batasımen 1731 jılı 15 jeltoqsanda A. Tevkelovpen kelisöz jürgizdi deysiz. Qasında kimder bolğanın aytpaysız. Töle bidiñ «sabalaq, şaşı ösken kir qojalaq» degen sözin teriske şığarıp Abılay jiırma jasqa kelgende «SABALAH, tübiri «SABAU, WRU, SOQQILAU» degen sözden şıqqan dep tüsindiresiz. Sonda Töle bi jarıqtıq qalmaqşa biletinin «jasırıp» qalğan ba?

1730 jıl Bolat han ölip, Äbilmämbet han saylanıp, Äbilhayır ökpelep ketken jıl, Qanjığalı-Bögenbay Bas qolbasşılıqqa qayta saylanıp jeñiske jetken jıl bolıp el esinde qalğan. Siz 1737 jıl 2-şi qazanğa deyin Sämeke han äli tiri dep soğasız.

Zake, Orta jüz Kereyi Boraş degennen sıbıs estisiz «Abılay swltan... janında köp adamı bar, Äbilhayır hanmen aqıldasuğa, wrı-başqwrttarmen kelisimge keluge rwqsat swrau üşin barğan eken jolığa almaptı. Ol kezde Äbilhayır Orınborğa ketken». Osı söz professordıñ sözi me?  Üş mıñ şaqırım jerden kelgen Abılay Orınborğa jete almağanı ma? Äri qaray «Statskiy sovetnik Kirilovtıñ hatı boyınşa Äbilmämbet swltan, inisi Abılay swltanmen başqwrttarğa barıp, 1500 adam twtqın alıp qaytıptı.» Qalay alıp qaytqanı jöninde anıqtama bere ketkeniñizde bolatın edi. Qaperiñizde bolmaptı. «Bölingendi böri jeytindi» bilgen qazaqtar 1737 jılı 28-şi şilde de Äbilhayırdı han saylap alıptı. Saqtalğan qwjattar osılay deydi» depsiz ol qanday qwjattar körsete ketpediñiz be?

Tağı da jazba derekterge qarağanda «1737 jılı erte köktemde Qazdauıstı Qazıbek bi, Orta jüzdiñ Äbilmämbet, Abılay swltandar bastağan qalıñ qauım Äbilhayır hannıñ ordasına irgeles Or jäne Elek özenderiniñ boyına köşip barğan». Zake-au, şıbınsız-şirkeysiz, masasız-sonasız Qarqaralıdan Or, Elektiñ boyına «ölimge qimasa da, ökpege qiısqan» Äbilhayırğa üş mıñ şaqırım jerden köşip barması anıq. Mıñğırğan maldı aydap barıp jaylau qızığın körmey-aq qayta köşip kelgenşe Arqanı beluardan qar basıp, aq boranı soğıp twrar edi.

Maqalañızdı äri qaray oqığan sayın oyım on saqqa bölinip ne oqığanımdı wmıtıp qızıqtı fantaziyalarğa kezdesem. 1737 jılı 19 mausımda Resey patşasına bağınu üşin Orınborğa tayap Äbilmämbet, Abılay, Baraq swltandar köşip keledi. 24 mausım küni qazaqtardıñ ülken jiınında Orta jüzdiñ swltandarı, bileri, batırları aqıldasa kelip meni özderine han saylap, iilip tağzım etti. Dwğa oqıp, qol jaydı» dep Äbilhayırğa aytqızasız. Osınday qisınsız ötirikti qay qwjattan tauıp aldıñız? Sol qwjattıñ fotoköşirmesin nege qosa baspadıñız? Däleli joq dünie qalayşa tarihi aqiqat boladı?

Zarqın! Orta jüz ben Kişi jüzdiñ 1737 jıl 28 şildedegi birikken han keñesinde qabıldanğan «qwjattıñ» tolıq mätinin keltirip: «Qazaqtıñ hanı Äbilhayır jäne mına swltandar, biler men batırlar: Äbilmämbet swltan, Kerey swltan, Batır swltan, Baraq swltan, Nwralı swltan, Abılay swltan (altı alaştıñ astın sızğan men depsiñ Z. T.) Sonda aytıp otırğan altı alaşıñ osı kisiler me? Joq älde men dwrıs tüsinbey otırmın ba?

Älqissa, sol «wlı qwrıltayda» şamamen aytqanda mına mäseleler qaralıp, mämlege keledi eken.

1.   Qazaqtar jüzge bölinbeydi, bir ortalıqtan basqarıladı, bir hanğa bağınadı.

2.    Ol han - Äbilhayır.

3.  1731 jılğı Äbilhayır bergen antqa säykes Reseymen tatulıq saqtaladı.

4.  Qorğanıs, körşi eldermen aradağı jağdaylar kelissözben şeşiledi, Taypa nemese Ru öz betimen soğıs aşpaydı, bwl tek ortadan saylanğan ağa han Äbilhayırdıñ qwzırına beriledi.

5.     Qazaqar orıs - başqwrt qatnastarına aralaspaydı.

6.  Başqwrttar araşa swrap, qazaqtarğa kelmeydi, qajet bolsa başqwrttar öz aldına handıq qwra aladı,Äbilhayır olarğa handıqqa swltan beredi.

Osıdan bir ay bwrın Äbimämbetpen Abılay swltandar Kişi jüz qolımen qosılıp, Edil qalmaqtarınan kek aluğa barğan jäne jazığı joq orıstar men başqwrttardı şapqan. «Qazaqtar sol jolı 250 qalmaq pen 36 orıstı äketipti de, qazaq arasına ötkizip jiberipti». Äbilhayır han bwl jorıqtan habarsız, ol kezde Orta jüz Äbilhayırdı tıñdamaytın deysiz.

Reseyge ant beru räsimi 1740 jılı ötti. Bwl räsimge Äbilhayır kelgen joq. Kişi jüz ben Orta jüzdiñ arası alşaqtağan dep tüsindiresiz. Nege alşaqtadı? Al ant qabıldağandar «Äbilhayır han arqılı Resey ükimeti qanday bwyrıq-jarlıq berse - orındaymız» degizdiresiz, bwdan artıq qanday auızbirlik kerek? 1730 jılı WLI HAN bop saylanğan Äbilmämbettiñ ornına 1735 jılı Orta jüzdiñ hanı bolıp Abılay swltan saylanğan. Orınborğa Äbilmämbetpen birge kelgende Äbilhayır özi kelmey Nwralı men Eralını jibergen. Äbilhayır han Bopay hanımnan tuğan Qaraşaş swludı toy jasap Abılayğa qosu üşin qalıp qalğan joq pa? Osı jolı Qaraşaş swludı alıp qaytadı.  Abılay han batıs ölkesine eki ret at basın tiregenin bilemiz. Birinşisi, Äbilmämbet Resey bajağı boluğa ant berude. Ekinşisi, Baraq swltannıñ qolınan Äbilhayır han mert bolğanda Bopay hanımğa kelip köñil aytadı. Men oqığan tarihi mälimetterde osılay körsetiledi.

Äbilhayırdıñ ağa han saylanar keñesinde başqwrttarğa ayauşılıq tanıtıp qazaqtar başqwrttardıñ işki isine aralaspayı dep şeşim qabıldatasız. Söytesizde, 30 mıñ äskermen bülikşi Irısay baydıñ jäne qaraqşı başqwrttardıñ el-jwrtın talqandauğa Orınbordan Äbilhayırdı attandırasız. Soğstı ma, soğıspadı ma ol jağı belgisiz. Bir şındığı sol A. Akmanov jazğan başqwrt tarihında Äbilhayır da, Abılay handa başqwrttarmen soğıspağan. Täptiştep jazbay-aq qoyaın başqwrttardıñ 1735 - 1738 jıldardağı wlt-azattıq köterilisiniñ basşısı «Qarasaqal» Baraq swltannıñ qolında, naymandardıñ arasına qaşıp kelip panalağan.  «Äbilmämbet jäne Abılay swltandardıñ jibergen adamdarı, qazaqtar twtqındıp alğan başqwrttardı qaytaratın boldı» deysiz. Qazaq arasına tarıday şaşıp jibergen başqwrttardı (türmede otırmasa, qazaqta türme bolmağan) qaydan tabadı.

Eñ soñında Äilmämbet, Baraq swltannıñ Äbilhayırmen suınuı «Añraqay» şayqasın tastap ketuden bastalğan. İriktep jazğan asa mañızdı qwbılıstarıñızdıñ qazaq tarihında körinis tappay otırğanı derekteriñizdiñ şılği ötirikten qwrıluı. Közi qaraqtı adam ğılımi aynalısqa tüsirmeydi. Ökpelemeñiz.

Osı maqalañızdı meniñ «Abay kz» portalında jariyalanğan «Sıpatayda ne qwn bar» degen maqalama qarsı jazıp jariyalap otırğanıñız belgili. Öytkeni, men jazuşı Qabdeş Jwmadilovtiñ Äbilhayır hanğa qatıstı Abılay hannıñ sözin keltirgenedim «Men Äbilhayır handı aq patşamen ämpey bolıp, öz elin sırttay saudalağanı üşin de emes, eñ zäru şaqta el işine iritki salıp, bir twtas qazaq qolın ıdıratqanı üşin keşirmeymin LAĞNET! LAĞNET! jausın Äbilhayır hanğa» deizdiredi. Siz osı sözge şamdanıp «altı Alaştıñ wlı handığına sayanğanda ÄBİLMÄMBET pen ABILAY özderi qol köterip bata berip edi, endi nege qarğıs aytadı degiñiz keledi.  Abılayğa qosılıp qarğap silemey-aq, sizdiñ atañız Qazdauıstı Qazıbek bi: «Aşıqqan - wrı. Aşınğan - dolı. Baraq swltannıñ aq alması köpten qayraulı jürse de, bwl jolı Baraq swltan ayıp-anjıdan ada, qolı künädan taza, Äbilhayırdıñ bwl düniede qwnı swrausız» degizdiredi. Ne degen aşşı söz!

Qazdauıstı Qazıbek bi men Abılayhannıñ sottap otırğanı Äbilhayır han. Sottauğa twrarlıq jan. «Köpir üstinde at auıstırmaytının» bile twra, endi bir wrandasa jeñiske jetetinin bile twra maydan dalasın tastap, batırların ertip qaytıp ketti. Onıñ işinde Şaqşaq-Jänibek te bar. Äbilhayırdıñ ökpesi de dwrıs. Qayıp, Sämeke, Bolat, Äbilmämbetterden ölse öleksesi artıq edi. El basına kün tuıp, «er etigimen su keşip, at auızdığımen su işken» almağayıp uaqıtta qaynap twrğan soğıs dalasın tastap ketu de keşirilmes künä. Keşegi 1941-1945 jılğı Wlı otan soğısında tügel äskerimen satılıp ketken Vlasovtı I.V. Stalin ne küyge wşıratıp edi? Äbilhayırdıñ isi odan kem emes. Wlı jüz üşin, Orta jüz üşin Äbilhayır handıq bedelinen ayırıldı. Qarım qatnas üzildi. Qazaq halqınıñ tizgini Qazıbek bidiñ qolında ekenin, Töle bidiñ onı qoldaytının bilip  eki Jüzge qasköylik oylap keruenderin tonatıp, elin şaptırıp jımısqılıq jasadı. Ol keşirilmedi. Baraq swltannıñ qolınan qaza aptı. Osınday handı jeti jıldan keyin tarih sahnasına Abılay han şıqqanda 1737 jılı Äbilhayırdı «altı Alaştıñ hanı» saylaysız. Qwjat bar dep qwtırtasız. Sol qwjattı bizge nege körsetpeysiz?

0 pikir