Jwma, 15 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 8331 1 pikir 25 Qañtar, 2013 sağat 09:37

Latın älipbiine köşu Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elderinde qalay jürgizildi?

Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ Qazaqstan halqı assambleyasınıñ Hİİ (2006j., qazan) sessiyasındağı tildik sayasat pen memlekettik tildi damıtudı jaqsartuğa baylanıs­tı wsınıstarınıñ birinde latın älipbiine köşudiñ tiimdi-tiimsiz twstarın bağdarlau jönindegi berilgen tapsırmasın orındau üşin Bilim jäne ğılım ministrliginiñ janınan qwrılğan memlekettik komissiya öz josparına säykes latın qarpine köşken Türkiya, Äzirbayjan jäne Özbekstan - üş türkitildes respublikalardıñ täjiribesin zerttep, qarastıru üşin 2007 jıldıñ kökteminde ğılımi issapar wyımdastırğan bolatın. İssapar barısında qazaq ğalımdarı osı elderde älipbi reformasın jasauğa belsene qatısqan memlekettik, ükimettik, lingvistikalıq komissiyalar qwramına müşe bolğan bedeldi ğalımdarımen, qoğam qayratkerlerimen jäne osı mäseleni egjey-tegjeyli zerttegen twlğalarmen swhbat, kezdesuler ötkizdi.Osı ekspediciyanıñ tiltanuşı müşesi retinde mäseleni jan-jaqtı qarastıru üşin mınaday maqsat-mindetterdi alğa tartqan edik. Eñ aldımen Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elderindegi latın älipbiine köşu täjiribesin zertteu, onıñ lingvistikalıq, aspektidegi tiimdi-tiimsiz twstarın, qolaylı-qolaysız jağdayları men oñ-teris äserlerin anıqtau. Ol üşin:
- Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elderiniñ latın grafikası negizdi jazuğa köşuine sebep bolğan negizgi faktorların anıqtau;

Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ Qazaqstan halqı assambleyasınıñ Hİİ (2006j., qazan) sessiyasındağı tildik sayasat pen memlekettik tildi damıtudı jaqsartuğa baylanıs­tı wsınıstarınıñ birinde latın älipbiine köşudiñ tiimdi-tiimsiz twstarın bağdarlau jönindegi berilgen tapsırmasın orındau üşin Bilim jäne ğılım ministrliginiñ janınan qwrılğan memlekettik komissiya öz josparına säykes latın qarpine köşken Türkiya, Äzirbayjan jäne Özbekstan - üş türkitildes respublikalardıñ täjiribesin zerttep, qarastıru üşin 2007 jıldıñ kökteminde ğılımi issapar wyımdastırğan bolatın. İssapar barısında qazaq ğalımdarı osı elderde älipbi reformasın jasauğa belsene qatısqan memlekettik, ükimettik, lingvistikalıq komissiyalar qwramına müşe bolğan bedeldi ğalımdarımen, qoğam qayratkerlerimen jäne osı mäseleni egjey-tegjeyli zerttegen twlğalarmen swhbat, kezdesuler ötkizdi.Osı ekspediciyanıñ tiltanuşı müşesi retinde mäseleni jan-jaqtı qarastıru üşin mınaday maqsat-mindetterdi alğa tartqan edik. Eñ aldımen Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elderindegi latın älipbiine köşu täjiribesin zertteu, onıñ lingvistikalıq, aspektidegi tiimdi-tiimsiz twstarın, qolaylı-qolaysız jağdayları men oñ-teris äserlerin anıqtau. Ol üşin:
- Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elderiniñ latın grafikası negizdi jazuğa köşuine sebep bolğan negizgi faktorların anıqtau;
- osı faktorlardıñ işindegi basımdarın ayqındau;
- atalmış elderdiñ latın qarpine ötkenge deyingi tildik jağdayatınan aqparat alu;
- osı elderde latın ärpine ötu kezeñi jäne odan keyingi tildik jağdayattı ayqındau;
- ötkenge deyingi jäne ötkennen keyingi tildik jağdayattı salıstıru;
- Türkiya, Äzirbayjan, Özbekstan elde­rindegi latın älipbii negizindegi jazudıñ aldıñğı jazuğa qarağanda artıqşılıqtarı men kemşilikteri turalı aqparat alu;
- latın älipbii jobaların talqılaudıñ barısı turalı aqparat alu;
- jaña älipbi jobalarınıñ lingvistikalıq negizderi jağınan artıqşılıqtarı men kemşilikterin ayqındau;
- jaña älipbi jobalarındağı grafemalar qwramı men onıñ atalğan wlttar tiliniñ dıbıstıq jüyesine säykestigin ayqındau;
- jaña älipbi jobalarınıñ qazirgi qoldanısı turalı aqparat alu;
- jaña älipbidegi diakritikalıq tañbalar jayın bilu;
- töl dıbıstarğa alınğan tañbalar turalı aqparat alu;
- jaña älipbi jobasın wsınıp, engizudegi jetistikteri men kemşilikteri;
- jaña jobanı tañdaudıñ negizgi kriteriyleri qanday boldı;
- atalğan elderdiñ täjiribesindegi grafika sındı jetistikterdiñ, jaña älipbidi qoldanudağı oñtaylılıqtıñ jäne onı oqıp-üyrenudegi jeñildik­terdiñ nemese bilim beru salasındağı bolğan alğa basulardıñ sebebin anıqtau;
- atalğan elderdiñ täjiribesindegi grafika sındı kemşilikterdiñ, jaña älipbidi qolda­nu­dağı qolaysız­dıq­tar­dıñ jäne onı oqıp-üy­re­nudegi qate­likterdiñ nemese bilim beru sa­la­­sındağı bolğan dağdarıstardıñ sebebin anıqtau;
- latın grafikası türkitildes halıqtardıñ wlttıq tilderiniñ damuına qalay äser etkenin anıqtau;
- til ğalımdarınıñ közqarası men osı isti jüzege asıruğa qanşalıqtı qatıstırılğanın anıqtau;
- atalmış elderdiñ täjiribesin qorıtu boyınşa Qazaqstan täjiribesi üşin qajetti wsınıstar jasau mindetteri qoyıldı.
Türkiya. Stambul, Ankara qalaların­dağı ğalımdarmen kezdesu barısında anıqtalğan aqparattar boyınşa Türkiyada latın grafikasına köşuge sayasi, ekonomikalıq, mädeni, lingvistikalıq, qoğamdıq-äleumettik türtki­jayttar sebep boldı. Türiktiñ arab grafikasına negizdelgen jazuına reformalar jasau mäselesi, onıñ qolaysızdığı turalı pikirtalastar Türik Respublikası jariyalanbay twrğandağı Osman imperiyasınıñ kezinen bastap köterilgen. Keyinnen osı ideyanı wstanğan basqa ğalımdar da türik tiliniñ arab grafikasın reformalaudan göri odan mülde bastartıp jaña jazu latın jazuına köşudi oñtaylı dep tabadı.
Türkiyanıñ ministrler keñesi 1928 jıldıñ 28 mausımında «Alfavit jönindegi komissiya» qwrıp, ol 8 jäne12-şildedegi öziniñ otırısında latın grafikasına negizdelgen jaña türik älipbiin qabıldaydı. Bwl «Ärip revolyuciyası» dep atalatın qazirgi Türkiya Respublikasınıñ negizin qalauşı M.K.Atatüriktiñ jüzege asırğan mañızdı reformalarınıñ biri boldı deuge boladı. Onıñ bastı sebebi Türkiya Respublikasınıñ öz damu bağıtında batıs­tı bağdarğa wstağanınan, yağni batıstıñ memlekettik modelin negizge alğanınan jäne körşiles Europa memleketterimen tığız qarım-qatınastı ornatudı közdeuinen şığadı.
Dästürli jazu grafikasın jaña älipbige auıstıruğa sayasi faktorlar basım sebep boldı. Mwnıñ däleli retinde professor Ertem Reykin «Biz tek älipbide ğana arab dästürinen batıs dästürine ötken joqpız, biz bwl bağıttı jüyeli wstandıq, küntizbemizdi de, uaqıttı ölşeudi de (sağattı), ölşem birlikterdi de, tipti keybir ataulardı da arab ülgisinen batıs ülgisine auıstırdıq» deydi (mısalı, türik tilinde «mädeniet» edi, qazir «kültür»).
Türki düniesinen alşaqta Europanıñ orta­sında otırğan jaña respublikanıñ ekonomi­kasınıñ qarqındap damuı üşin körşiles batıs elderimen tığız qarım-qatınas ornatu üşin latın negizdi jazuğa köşudiñ mañızı zor boldı. Bwl jaña älipbige köşudiñ ekonomikalıq jağın anıqtaydı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Tildik faktor. Ärine, qazirgi aqparattar zamanında jazu-sızu tildiñ eñ bir kürdeli mäselesi bolıp sanaladı. Osını sezingen türik ğalımdarı semit-hamit tobındağı arab tiliniñ erekşelikterin tolıq körsete alatın arab grafikalı jazudıñ türik tili dıbıstıq jüyesine ikemsiz ekenin, onıñ üstine osı jazu twrğanda, olar eşqaşan Osman imperiyasınıñ reakciyalıq äserli qwbılıstarınan qwtıla almaytının sezindi. Eldegi sayasi, ekonomikalıq jağdaylardıñ qıspağımen atalğan tildik problemalardıñ şeşimi radikaldı türde jüzege asırılıp, tipten jaña älipbige köşu turalı közqarastar jeñip şıqtı.
Latın ärpine dayındıq, ötu kezeñi jäne odan keyingi tildik jağdayat. Dayındıq kezeñinde Atatüriktiñ basşılığımen 1928 jıldıñ 28 mausımında «Alfavit jönindegi komissiya» qwrılıp, ol:
latın grafikasına negizdelgen jaña türik älipbiin qabıldaydı;
jaña grammatikanıñ jobasın jasaydı;
osı jobalardı qoldanısqa engizu joldarın körsetedi.
Türkiyada latın älipbiine ötu kezeñi bar-joğı 1 jılğa ğana sozıldı. 1928 jıldıñ 1 qa­raşasında M.K.Atatürik «Jaña türik ärip­te­ri­niñ qabıldanuı men qoldanuı turalı» Zañ şı­ğardı. Bwl zañ boyınşa 1929 jıldan bas­tap memlekettik mekemelerdiñ latın älip­bii­ne ötip, arab grafikasın qoldanuına rwqsat be­ril­medi. 1929 jıldıñ 1-mausımına deyin ğana qatar qoldanılıp kelgen arab grafikasına isqağazdar jürgizude müldem tıyım salındı. Latın älipbiine ötu kezeñinde negizgi küş äkimşilik jüyege salınğanı anıqtaldı. Osınıñ näti­je­sinde jaña älipbige ötu kezeñi qısqa boldı. Sonday-aq Ankara qalası municipali­tet bas­şı­sınıñ aytuınşa, 1928 jılı Onomas­tika jö­ninde birıñğay memlekettik ereje qa­bıl­da­nıp, Stambul, Ankara qalalarındağı mañ­day­­şa­lar, sodan keyin basqa audandar men orta­lıq­­tardağı köşe, qala, alañ, auıl attarı sol bo­yın­şa latın qaripterine auıstırıldı. Ol ereje bü­gingi künge deyin mültiksiz orındalıp keledi.
Joğarıda atalğan komissiya türik tilin arab-parsı sözderinen tazartu, sonımen birge europa sözderin öz tiline ikemdep igeru isimen de aynalıstı. Olar: a) arab-parsı sözderine türik tilinen balama tauıp, bekitti;
ä) Europa elderiniñ tilinen kelgen sözderdiñ özgerissiz qoldanuına tosqauıl boldı, ol üşin engen sözderge türik tilinen balama tauıp bekitti ne şet tildi sözderdi öz tilderiniñ dıbıstıq zañdılıqtarına qaray ikemdep, twrpatın türkilendirip, özgertip otırdı;
b) osı sözderdiñ barlığın jäne olardı igeruge qatıstı erejeler dayındap, sözdikter jasadı.
«Türik tili qwramınıñ» qazirgi törağası Şükru Halıq Akalinniñ saralauınşa, «arab grafikasın paydalanğan Osman imperiyası twsında türik halqınıñ sauattılığı 10 payız­dı ğana qwraytın, al latın älipbiine ötu kezeñi ayaqtalğannan keyingi sauattılıq deñgey 60 payızğa östi. Sebebi jaña älipbige üyretudi közdegen eñ alğaşqı wlttıq mektepter men kurs­tar aşıldı. Ol kezde Türkiya halqınıñ sanı 15 mln. boldı, 1 jılda osı kurstardan 3 mln. adam diplom alıp şığatın, kurstar 3-4 jıl boyı jwmıs jasadı, sonda osı merzimniñ işinde 10-12 mln. adam sauat aşıp şıqtı. Qazirgi kezde Türkiya halqınıñ 90 payızı sauattı. Al qalğan 10 payızınıñ köp böligin auıldı jerlerde dini nanım-senimderimen oqımay qalğan qız balalar qwraydı».
Qazirgi türik tiliniñ latın älipbiine ne­gizdelgen jazuınıñ artıqşılığın türik ğalımdarı bılay dep körsetedi:
1) ärbir ärip bölek-bölek tañbalanadı, al arab jazuında birge jazıladı;
2) älemniñ köp böligindegi dästürge säykes latın jazuı soldan oñğa qaray jazıladı, al arab jazuında oñnan solğa jazılatın;
3) latın grafikası türik tiliniñ dıbıstıq qorındağı negizgi dıbıstardı belgileydi, al arab grafikalı jazu türik tilinde joq, biraq arab-parsı sözderindegi böten dıbıstardı da tañbalaytın;
4) latın grafikasına köşken kezde türki tildes basqa halıqtar da latın älipbiin qabıldağan bolatın, sondıqtan türki älemine ortaq jazu ortaq aqparat almasuğa qolaylı boldı;
5) ekonomikasınıñ batıstıq damu bağıtı­na latın grafikalı jazu tiimdi boldı;
6) latın grafikalı jazu-sızu sauat aşuşılar üşin ärip sanı az boluına baylanıstı ıñğaylı keldi.
Türik jazu-sızuı üşin qazirgi türik tiliniñ latın älipbiiniñ kemşilikterin türik ğalımdarı bılay dep körsetti:
1. Jaña älipbi jasalğan twsta türik ädebi tiliniñ jalpıhalıqtıq negizde qalıptas­pağandığı men türik tiliniñ negizgi dıbıstıq qorınıñ tolıqtay ayqındalmağandığı saldarınan qazirgi grafikada jalpıhalıqtıq tildiñ dıbıstıq qorındağı üş negizgi dıbıs­tı tañbalaytın äripter älipbi jüyesine enbey qalğandığı. Olar: Q [Q], W [dauıssızU], Ŋ [Ñ];
2. Arab grafikasına negizdelgen san ğasır­lıq mwralardıñ barlığın tolıqtay halıq paydalana almaydı.
Türkiyada jaña älipbi jobasın engizudiñ jetistikteri retinde äkimşilik jüyeniñ belsendi jwmısın aytuğa boladı. Sebebi M.K.Atatüriktiñ sayasatımen negizgi küş osı äleumettik topqa tüsti. 1928 jıldıñ orta şeninde qabıldanğan zañ boyınşa barlıq isqağazdar men äkimşilik mekemeler 5 aydıñ işinde latın grafikalı jazuğa köşti. Kemşilikteri retinde, ğalımdardıñ pikiri boyınşa halıqtıñ talqısına salınbay, psihologiyalıq dayındıqqa az uaqıt berip, birden jaña jazudı engizip jibergeninde dep esepteydi. Degenmen, bwnı özderi zaman ötkennen keyin kemşilikten göri köregen sayasat jetistigi dep bağalaydı. Sonımen birge dästürli dini islamnıñ kanondarınıñ biri retindegi arab jazuınan latınğa auısu köp halıqtıñ narazılığın tudırdı.
Jaña jobanı tañdaudıñ negizgi kriteriylerine türik ğalımdarı, eñ aldımen, onıñ
- türik tiliniñ Stambul dialektisiniñ dıbıstıq jüyesine negizdeluin;
- arab-parsı tilderiniñ dıbıstarın belgileytin äripterdiñ bolmauın;
- ärbir bölek dıbısqa bir tañba boluın;
- latın älipbii jüyesindegi negizgi tañbalardan tıs ärip bolmauın;
- til jüyesindegi erekşe dıbısqa latın qorınıñ grafemaları jetkiliksiz bolğanda, negizgi latın grafemalarına qosımşa belgi qoyu arqılı türik grafemasın jasaudı;
- jazuğa oñtaylılıq principine jauap beruin alğa tarttı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Türik jazuınıñ latın grafikasına köşu täjiribesin qorıtu.
1 fakt. Negizgi küşti äkimşilik jüyege salu arqılı memlekettik basqaru salası men isqağazdar jürgizu jaña älipbige qısqa merzimde köşirildi (1928 jıldıñ mausımı - qaraşası).
Tüyin. Qazirgi Qazaqstannıñ mul'timädeni qoğamınıñ ärbir äleumettik, konfessiyalıq, wlttıq jäne t.b. erekşe top ökilderiniñ arasınan osı proceske qatıstı pikir qayşılığı şığıp, talas-tartıs, talqınıñ soñı qaytımsız procesterge äkelu qaupiniñ aldın alu üşin, türikterdiñ wzaqqa sozbay, jaña jazuğa birden köşiru taktikası tiimdi.
2 fakt. M.K.Atatüriktiñ tabandılığı men öziniñ belsene kirisui halıqtıñ jaña jazudıñ bolaşağına degen senimin küşeytip, ruhtanuına türtki boldı (M.K.Atatürik Stambuldağı Halıq parkine ülken qara taqta qoydırıp, halıqtı latın qarpimen jazuğa üyretti).
Tüyin. Qazaqstan üşin wlttıq sananıñ köterilui, patriottıq sezimniñ artuın jaña jazu jüyesine ötu procesimen baylanıstıru jazu reformasınıñ jeñil ötuine sep boladı.
3 fakt. Jaña älipbi negizindegi türik jazuı kirme sözderdi igerudiñ küşti mehanizminiñ negizine aynaldı. Wlttıq tilge qızmet etetin jazu jüyesi qalıptastı (şet tilinen engen sözder türik aytılımı boyın­şa jazıladı).
Tüyin. Qazirgi qazaq tiliniñ qosamjar orfografiyası men orfoepiyasınıñ prob­lemasın şeşip, wlttıq sipattağı jazu jüyesin qalıptastıruda qajetti täjiribe.
4 fakt. Jaña älipbige üyretu arqılı halıqtı jalpı sauattandıru probleması şeşildi (türikterdiñ sauattılığı Osman imperiyası kezeñinde jaña jazuğa ötkenge deyin 10 payızdı, latınğa ötkennen keyin 63 payızdı qwradı).
Tüyin. Latın grafikası negizdi jazuğa oqıtudı mindetteu arqılı Qazaqstandağı orıstildi halıqtı, sonıñ işinde memlekettik tildi bilmeytin özge wlt ökilderi men qazaqtardıñ özderin de qazaq tilinde jazu-sızumen qatar söyleuge birşama üyretip aluğa boladı.
Äzirbayjan. Baku qalasındağı ğalımdarmen kezdesu barısında anıqtalğan aqparattar boyınşa Äzirbayjanda latın grafikasına köşuge sayasi, ekonomikalıq, mädeni, lingvistikalıq, qoğamdıq-äleumettik türtkijayttar sebep boldı. Osı atalğandardıñ işinde alğaşqısı sayasi, odan keyingi kezektegisi ekonomikalıq, tildik türtkijayttar bolğan.
1991 jılı 25 jeltoqsanda Äzirbayjan Respublikasınıñ Prezidenti A.Mutalibov «Latın grafikası negizindegi äzirbayjan älipbiin qalpına keltiru turalı» zañğa qol qoyadı. Bwl zañ boyınşa Äzirbayjanda 1940 jılğa deyin qoldanılğan 32 äripten twratın latın grafikasındağı älipbi azın-aulaq özgeristermen qalpına keltirilu wyğarıldı. Bwl şaralar Keñes ükimeti qwlağannan keyingi keñistiktegi türki memleketteriniñ egemendik aluımen baylanıstı wlttıq sananıñ köteriluimen, öz rämizderin, wlttıq naqışın belgileu procesiniñ jemisi boldı. Onıñ üstine Äzirbayjan eli şekaralas jatqan bauırlas Türkiya memleketimen tığız mädeni qarım-qatınası da osı procestiñ Äzirbayjanda birinşi bolıp bas­taluına sebepşi boldı. Äzirbayjan ziyalıları elde HH ğasırdıñ 90 jıldarı ülken otanşıldıq serpilis, wlttıq sananıñ asqaqtap köterilgen kezeñi boldı deydi. Osı atalğandar grafika reformasına sebep bolğan sayasi türtkijayttarğa jatadı.
«Äzirbayjan tiliniñ kirill älipbii negizindegi jazudıñ ekijaqtı bolğanı jazudağı dağdarısqa äkeldi» deydi äzirbayjan ğalımdarı. Sebebi orıs tilinen engen sözderdi özgerissiz jazuğa arnayı jasalğan kirill grafikası olardıñ twrpatın özgertuge mümkindik bergen joq. Sonımen birge monokonfessiyalıq (mwsılman dini) äzirbayjan üşin kirill jazuı är uaqıtta da dini jattığımen körinip twrdı. Osı atalğandar lingvistikalıq faktordı bildiredi.
Odan keyingi kezekte mädeni-äleumettik türtkijayttar orın aldı:
1) birinşi kezekte wlttıq sananıñ köteriluimen bolğan eldegi wlttıq otanşıldıqtıñ serpilisine jauap beretin naqtı şaralar kerek boldı, wlttıq jazuğa negizdelgen grafika talap etildi;
2) körşiles memleket Türkiyamen teledidar, sauda, BAQ qwraldarı arqılı da keñinen tarap, ornıqqan mädeni qarım-qatınas nätijesinde osı ayada qolaylı bolatın jazudı talap etti.
Latın qarpine ötkenge deyingi jağdayat: 1) postkeñestik dağdarıs kezeñinde elde köptegen sayasi ağımdar men dini sektalar köbeyip, wlttıq otanşıldıq seziminiñ köterilu procesimen qatar ülken sayasi pikirtalas, tartıs kezeñi qatar jürdi. Osınday jağdayda wlttıñ basın biriktiretin şaralar qolğa alınu kerek boldı. Onıñ birden-bir amalı memlekettik tildi barlıq memleket twrğındarınıñ müddesine qızmet etkizu boldı. Al orıs jazuına negizdelgen kirill grafikası tildiñ osınday qızmetine jauap bere almadı;
2) halıq arasında latın jazuımen örkendep ösip jatqan Türik memleketiniñ mädenietine, ekonomikasınıñ damuına bet bwru kerek degen siyaqtı közqarastar küşeydi;
3) orıs grafikasına negizdelgen kirill jazuı dini jağınan birtekti mwsılman bolıp keletin äzirbayjan halqı üşin pravoslavie dinine qızmet etetin jazu degen sipatınan ajıramadı;
4) Äzirbayjan tiliniñ öz işinde de dialektilik tarmaqtar men ayırmaşılığı bir-birinen alşaq söylenisterdiñ boluı jalpığa ortaq basım ädebi tildiñ qalıptasuına kedergi jasadı. Al bwl öz kezeginde jazudı reformalau üşin qajetti alğışarttıñ biri edi;
5) Europa elderiniñ damu qarqınına ilesudi közdegen memlekettik sayasat üşin totalitarlıq jüyeniñ bodan eli psihologiya­sınan qwtıludıñ birden bir jolı öz atributikası men rämizderin belgileu bolıp tabıldı;
6) Äzirbayjan tiliniñ 1940 jıldarğa deyin qoldanğan älipbiine qayta oralu prob­leması köterildi;
7) elde orıs tiliniñ bedeli kürt tömende­di, mwnıñ sebebi Äzirbayjan halqınıñ eñ köp payızın äzirbayjantildiler qwradı. Memlekettiñ qwramında tituldıq wlttıñ payızı üstem bolğandıqtan, basqa wlt ökilderiniñ arasında da memlekettik tildi bilmeytinder az boldı;
8) wlttıq müddeni közdeytin «Narodnıy front» («Halıq maydanı») attı sayasi basım küşterdiñ wyımı belsendilik tanıtıp, qoğamdıq ömirdiñ özgeristerine qatısıp otırdı.
Latın ärpine dayındıq, ötu kezeñi jäne odan keyingi jağdayat. Latın grafikasındağı älipbi azın-aulaq özgeristermen qalpına keltirilgen (1991) kezeñnen bastap latın qarpine ötuge dayındıq jürgizildi. Birtindep eldiñ bilim beru jäne basqaru jüyeleri qatar ötti.
Äzirbayjan ğalımdarınıñ aytuınşa, 1991 jılı Äzirbayjanda türik tiliniñ nwsqasındağı älipbi qabıldandı; alğaşqı zañ qabıldanğannan keyin el işinde osı mäselege qatıstı ärtürli közqarastar boldı; osını wzaqqa sozıp, ayağın uşıqtırıp jibermes üşin Ükimet qatañ qadağalau sayasatın wstandı; artıq-auıs pikir bildiruge teris qaradı, tipti agressiyalıq qatañdıqpen barlıq qarsılıqtardı ­tıyıp otırudı wstandı, osınıñ nätijesinde negativti jayttar köp orın alğan joq; eldiñ beti birden beri qaradı; birjaqtılıqtı wstanğan sayasat öz jemisin berdi; qazirgi kezde Äzirbayjanda latın grafikasına ötu procesi ayaqtaldı, osı kezeñge deyin atalğan mäsele boyınşa aytarlıqtay narazılıq bolğan joq.
1991-2001 jıldar aralığında mınaday şaralar jüzege asırıldı:
- eñ birinşi orta bilim beretin mekteptiñ birinşi sınıbı men basqa sınıptarı latın grafikasında bilim aldı;
- 5-6 jıldıñ işinde barlıq isqağazdarı kezeñimen jaña qaripke köşirildi;
- osı aralıqta barlıq memlekettik mekemeler latın jazuına köşirildi;
- soñında barlıq BAQ latın älipbiine köşirildi.
Söytip, ötu kezeñiniñ soñında ÄR Prezidenti G.Äliev 2001 jıldıñ 18 mausımında «Memlekettik äzirbayjan tilin qoldanudı jetildiru turalı» Jarlıq şığaradı. Procestiñ ayaqtalğanınıñ belgisi retinde Respublika Prezidentiniñ 2001 jıldıñ 9 tamızındağı «Äzirbayjan tili men äzirbayjan älipbiiniñ künin ötkizu turalı» Jarlıq qabıldadı.
Latın älipbii negizindegi jazudıñ aldıñğı jazuğa qarağanda artıqşılıqtarı men kemşilikteri mäselesinde artıqşı­lıqtarına aldımen toltalayıq. Äzirbay­jan jazu-sızuı üşin qazirgi äzirbayjan tiliniñ latın älipbii men oğan köşu kezeñi­niñ artıqşılığın ğalımdarı bılay dep körsetti:
1) latın grafikası äzirbayjan tiliniñ dıbıstıq qorındağı fonemalardı bel­gileydi, al orıs grafikalı jazu äzirbay­jan tilinde joq, biraq orıs tilinen kelgen sözderindegi böten fonemalardı da tañbalaytın;
2) latın grafikasına köşken kezde türkitildes basqa halıqtar da latın älipbiin qabıldağan bolatın, sondıqtan türki älemine ortaq jazu ortaq aqparat almasuğa qolaylı boldı;
3) grafemalıq jüyesi ıqşam äri qolaylı bolğandıqtan, äzirbayjan tilinen sauat aşu procesi jeñildedi.
4) jastar men sauda adamdarı latın qaripin tez üyrenip alıp, onıñ taraluın qoldap otırdı;
5) körşiles memleket Türkiyanıñ resmi äri kommerciyalıq telearnaları Äzirbay­janda erkin körsetiletindikten, latın gra­fi­kası negizindegi beyneaqparat legi älip­bidiñ igerilip, qoldanıluına oñ äserin tigizdi;
Äzirbayjan jazu-sızuı üşin latın älipbiine köşudiñ kemşilikterin äzirbayjan ğalımdarı bılay dep körsetti:
1) mektepter latın qarpine köşirilgen alğaşqı jıldarı olardı oqıtatın bas­tauış sınıp mwğalimderin dayındau isi birden alğa basa almadı, mwğalim tapşı boldı. Kirill grafikasında bilim alğan mwğalimder üşin latın älipbiin oqıp-üyrenu qiınğa soqtı;
2) balalarğa arnalğan latın qarpindegi ädebietter tapşı boldı;
3) eresekterge arnalğan latın jazuın oqıtatın kurstardıñ azdığınan wrpaq arasındağı tüsinistik qiındap qaldı;
4) kirill grafikasına negizdelgen bir ğasırlıq mwralardıñ barlığın tolıqtay halıq paydalana almadı.
Äzirbayjan tiliniñ latın grafikasındağı jaña älipbiinde 32 grafema, bir apostrof tañbası bar, ol wlt tiliniñ dıbıstıq jüyesine säykes dep anıqtaladı. Grafemalar twrpatına kelgende, közşalımdıq jağınan jağımdı bolu principi basım tüsip, jiñişke A dauıstısın beyneleytin latın jüyesinen tıs Ä grafeması qabıldandı. Bwl - A grafemasınıñ üstinen diakri­ti­kalıq belgilerdi qoyudan bastartudıñ saldarı. Bwnı äzirbayjan ğalımdarı Ä fonemasınıñ sözdiñ barlıq buın­darında qoldanılıp, jiiliginiñ köptigimen tüsindiredi, eger atalmış ärip diakritikalıq tañbamen berilse, sözdiñ grafikalıq twrpatında közşalımğa qolaysız qosalqı tañbalar köbeyip, jazu jıldamdığına nwqsan keledi dep tüsindirdi tiltanuşı äzirbayjandıq ğalımdar.
Äzirbayjanda jaña älipbi jobasın engizudiñ jetistikteri:
- ükimet tarapınan eldegi osı mäselege qatıstı reakciyalıq toptardıñ äreketterin qatañ tıyıp otıruı;
- mektepti köşirgende aldımen mektep mwğalimderin dayındauğa den qoyılğan, ol üşin mwğalimderdiñ biliktiligin arttıru mekemeleri latın qarpin oqıtumen aynalısqan;
- eresekterge bilim beretin kurstar aşılıp, olardı tämamdağan azamattarğa latın grafikası negizinde memlekettik tildiñ kursın bitirgeni turalı sertifikat tapsırıldı;
- kirill grafikasındağı äzirbayjan mädeni mwrasınıñ latın grafikasına köşiriletin eñbekterdiñ alğaşqı tizimi jasalıp, olar alğaşqıda tegin taratıldı;
- joğarı oqu orındarı filologiya fakul'tetterine «äzirbayjan grafikası tarihı» päni engizildi.
Kemşilikteri: - eresekterdi oqıtatın kurstardıñ jetkiliksizdiginen jası alpıs­tan asqandar men zeynettegi azamattar latın qaripimen jazudı meñgermey qaldı;
- äsirese tehnika salasındağı oqulıqtar men ğılımi ädebiet latınğa birden köşirilmegendikten, osı sala mamandarına qiınğa soqtı;
- qabıldanğan älipbidiñ jetildirilmegen twstarı bolğandıqtan, qate köp boldı, äzirbayjan jazba til mädenietinde biraz dağdarıs boldı.
Jaña jobanı tañdaudıñ negizgi kriteriylerine äzirbayjan ğalımdarı eñ aldımen onıñ:
- äzirbayjan tiliniñ dıbıstıq qorına negizdeluin;
- äzirbayjan tiliniñ Baku dialektisiniñ dıbıstıq jüyesine negizdeluin;
- közşalımğa oñtaylı boluın (mäselen jiñişke [ä] fonemasın (negizgi dıbısın) A ärpiniñ üstinen eki noqat qoyıp jazudan qaşıp, latın jüyesinen tıs Ä grafeması, yağni kirill älipbiiniñ ärpi osı üşin alınğan). Eger öytpegende äzirbayjan tilinde qoldanılu jiiligi joğarı [ä] dıbısın A-nıñ üstine eki noqat qoyıp jazılğan mätinde wsaq äripüsti tañbaları jıpırlap, mätin oqu (közşalım) üşin de, jazu (qoltanım) üşin de qiındap keter edi dep körsetti tiltanuşı mamandar);
- ärbir bölek fonemağa bir tañba, onıñ işinde orıs tilinen engen sözderdiñ qwramındağı keybir fonemalarğa jeke tañba alınuın (mäselen, K foneması - komsomol);
- tildiñ barlıq dıbıstıq qorın beyneley almay jatqan jağdayda latın älipbii jüyesindegi negizgi tañbalardan tıs ta tañba alınuın;
- tildiñ jüyesindegi specifikalıq dıbısqa latın qorınıñ grafemaları jetkiliksiz bolğanda, negizgi latın grafemalarına qosımşa belgi qoyu arqılı äzirbayjan grafemasın jasaudı;
- jazuğa oñtaylılıq principine jauap beruin alğa tarttı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Latın grafikası äzirbayjan wlttıq tiliniñ damuına qalay äser etti. Eñ aldımen latın grafikalı äzirbayjan jazuı, ğalımdardıñ pikirinşe, orıs, europa tilderinen engen kirme sözderdiñ aytılu naqışınıñ äzirbayjanşalanuına, sonımen birge halıqtıq tildiñ jazba ädebi til mädenietiniñ damuına zor sebep bolıp, jazudıñ wlttıq til müddesine qızmet etuine jol aştı.
Äzirbayjan jazuınıñ latın grafikasına köşu täjiribesin qorıtatın bolsa, mına faktiler ayqındaladı:
1 fakt. Äzirbayjan tiliniñ dıbıstıq jüyesine negizdelgen latın grafikasındağı jazu kirill älipbiinde qalıptasqan qosamjar orfografiyadan arıludıñ jolına aynaldı.
Tüyin. Qazirgi qazaq orfografiyasındağı däl osı problemanı tübegeyli reforma jasau, yağni älipbi almastıru arqılı ğana şeşuge bolatını ayqın.
2 fakt. Türki düniesine ortaq jaña älipbi negizinde bauırlas eldermen, äsirese körşiles Türkiyamen mädeni qatınastardı jaqsartu közdeldi;
Tüyin. Qazaq halqında bauırlas eldermen ortaq türkilik biregeylik (identiçnost') tömendep ketti, türki düniesine ortaqtanıp kele jatqan latın grafikası negizindegi jaña jazu onı jañğırtuğa septigin tigizeri sözsiz.
3 fakt. Jaña grafika totalitarlıq jüyeniñ bodanınan bosağan jaña memlekette wlttıq sananıñ köterilu, öz rämizderin, wlttıq naqışın belgileu procesiniñ jemisi retinde qaralıp, ärtürli sayasi qarsı toptar tarapınan bolğan qarsılıqtar memlekettiñ qatañ sayasatı arqılı toytarılıp otırdı.
Tüyin. Qazaqstanda jaña älipbi otanşıldıqtıñ bir belgisi retinde tanılıp, onıñ bekuine qarsılardıñ barlığına toytarıs beretin mıqtı qoğamdıq-äleumettik küş qalıptastıru kerek.
4 fakt. Wlttıq tildiñ erekşeligine negizdelgen jaña jazu respublikada äzirbayjan tilindegi monotildik jağdayattıñ (situaciya) qalıptasu procesin üdete tüsti. Qazirgi kezde elde memlekettik til elitarlıq til sanaladı.
Tüyin. Jaña älipbimen sauattandıru procesi memleket qwruşı wlttıñ tilin elitarlıq tilge aynaldıruğa jwmıs isteu kerek.
Özbekstan. Özbek tiliniñ latın grafikası negizindegi jazuğa köşuiniñ sebepteri:
1. Birinşi kezekte wlttıq sananıñ köteriluimen bolğan eldegi wlttıq otanşıldıqtıñ serpilisine jauap beretin naqtı şaralar kerek boldı, wlttıq jazuğa negizdelgen grafika talap etildi.
2. Älemdik sauda, ekonomikalıq qatınastar üşin latın grafikalı jazudıñ tiimdi bolğanı alğa tartıldı.
3. Düniejüzi boyınşa aqparat almasudıñ negizgi qwralı latın qaripteri negizinde wlttıq jazu älipbiin jasau qazirgi aqparat zamanınıñ talabı boldı. Söytip, Özbekstan üşin latın grafikalı jazuğa köşudiñ eñ bastı sebebi sayasi jäne ekonomikalıq türkijayttardan kelip tuındadı.
Ärine, til probleması da özekti boldı. Özbek tiliniñ wlttıq sipatın beyneleytin jazu kerek boldı, öytkeni o basta kirill jazuı keñestik ökimet tarapınan küştep engizilgen grafika bolğandıqtan, özbek tiliniñ dıbıstıq jüyesiniñ wlttıq arnada damuına mümkindik tudırmadı.
Latın ärpine dayındıq, ötu kezeñi jäne odan keyingi tildik jağdayat. Dayındıq kezeñi. 1989 jılı 21 qazanda «Özbekstan Respublikasınıñ memlekettik til turalı» zañ qabıldanıp, özbek tiline memlekettik märtebe berildi.
1993 jılı 2 qırküyekte Özbekstan Res­pubikası «Latın grafikası negizindegi özbek älipbiin engizu turalı» zañ qabıldadı. Bwl zañğa säykes 26 ärip, üş äriptik tirkesten twratın grafemalar jüyesi qabıldandı. 1994 jıldıñ 16 mausımında osı zañdı jüzege asıruşı memlekettik bağdarlama bekitildi. Osı bağdarlama boyın­şa orta jäne joğarı bilim beretin mekemelerde özbek tili men ädebietiniñ oqulıqtarın, özbek tiliniñ sözdikterin jasau josparlandı.
Özbekstan Respublikası mäjilisiniñ 1995 jılı 21 jeltoqsanda qabıldağan «Memlekettik til turalı Özbekstan Respublikasınıñ zañın jüzege asıru tärtibine qatıstı» jarlığı boyınşa Özbekstan respublikasınıñ latın jazuına köşuiniñ soñğı kezeñi bolıp 2005 jıldıñ 1 qırküyegi qabıldandı.
Atalğan 1993 jıldan bastap latın qarpine ötu jürgizildi. Birtindep eldiñ bilim beru jäne basqaru jüyeleri qatar ötti.
1993-2007 jıldar aralığında mınaday şaralar jüzege asırıldı:
- orta bilim beretin mekteptiñ birinşi sınıbı men basqa sınıptarı latın grafikasında bilim aldı;
- osı jıldar işinde memlekettik isqağazdarınıñ bir böligi jaña qaripke köşirildi;
- barlıq memlekettik mekemeler atau­ları men mañdayşalardağı jazu latın ärpine köşirildi;
- resmi BAQ latın älipbiine köşirildi;
- jekemenşik mekemelerdegi isqağazdar tolıq köşken joq;
- orıs jäne qazaq mektepterinde kirill jazuımen bilim beriledi.
- osı kezeñde özbek tiliniñ 4 tomdıq akademiyalıq sipattağı tüsindirme sözdigi de qwrılıp ayaqtalıp qaldı.
-Ministrler kabinetiniñ «Memlekettik til turalı» zañdı jüzege asıruşı memlekettik bağdarlamağa özgerister men tolıqtırular turalı 1996 jıldıñ 10 qırküyektegi jarlığı boyınşa «O'zbegim dasturlari» elektrondıq baspalar redakciyasımen til mamandarı birige otırıp, 120 mıñ sözdi qamtitın «İbora» attı özbekşe-orısşa-ağılşınşa elektrondıq sözdik qwrastırıldı. Bwl sözdik köpşilikqoldılığımen, tolıqtığımen erekşelenedi, mwnda sözder tek kirill emes, sonday-aq latın älipbiimen de berilgen.
Degenmen, Özbekstanda latın grafikasına ötu kezeñi äli de tolıq ayaqtalmağan soñ, köşudiñ kezeñin memleket 2010 jılğa deyin sozudı bekitti.
Özbek jazu-sızuı üşin qazirgi özbek tiliniñ latın älipbii men oğan köşu kezeñiniñ artıqşılığın ğalımdar bılay dep körsetti:
1) latın grafikası özbek tiliniñ dıbıstıq qorındağı fonemalardı belgileuge negizdelgen, al orıs grafikalı kirill jazuı orıs tili sözderindegi böten fonemalardı da tañbalaytın;
2) latın grafikasına köşken kezde türkitildes basqa halıqtar da latın älipbiin qabıldağan bolatın, sondıqtan türki älemine ortaq jazu aqparat almasuğa qolaylı boldı;
3) ekonomikasınıñ batıstıq damu bağıtına latın grafikalı jazu tolıq jauap berdi;
4) jastar men sauda adamdarı latın qaripin tez üyrenip alıp, onıñ taraluın qoldap otırdı.
Özbek jazu-sızuı üşin latın älipbiine köşudiñ kemşilikterin özbek ğalımdarı bılay dep körsetti:
1) eñ aldımen mektepter latın ärpine köşirilgendikten, olardı oqıtatın mwğalimderdi dayındau isi jolğa qoyılmadı; kirill grafikasında bilim alğan mwğalimder üşin latın älipbiin oqıp-üyrenu qiınğa soğıp otır;
2) balalarğa arnalğan latın qarpindegi ädebietter tapşı bolıp otır.
3) özbek ädebi tili geterogendik (köpnegizdi) sipatta boluı sebepti onda jalpıhalıqtıq tildegi dıbıstar men jazba tildegi eski türki tiliniñ, sonday-aq jazba til arqılı qalıptasqan arab-parsı sözderindegi fonemaları aralasıp jazuda tañbalanıp keldi. Jaña älipbige köşu kezeñinde ğılımda olardıñ araqatınası jetkilikti anıqtalmağandıqtan, qazirgi grafikasında bir tañbamen ärtürli fonemalıq statustağı dıbıstar belgilenip jür; bwl jaña jazuda körinis berip, onıñ halıq arasında birden tüsinikti bolıp ketuine kedergi keltirdi;
4) özbek tiliniñ jaña älipbi jobasın jasauda tilşi ğalımdar pikirleri tıñdalıp, onı qabıldau kezinde internetke ikemdeudi jön körgen komp'yuterlik tehnika salası mamandarınıñ wsınıstarı basımdıq alıp ketken; qazirgi kezde özbek älipbii internet jelisine ikemdi bolğanımen, wlttıq tildiñ müddesinen şıqpay otır degen közqarastar basım aytılıp jür;
5) jaña latın grafikasında alınğan 3 äriptik tirkes bir sözder qwramında bir dıbıs retinde oqılsa, kelesi bir sözderde eki dıbıs türinde oqılıp, jazuda erejelermen de rettele almaytın keleñsizdikter, ekiwştı oqılular payda bolğan; bwnıñ bäri özbek jazuınıñ mağınanı dwrıs jetkizu sipatına nwqsan keltirip, jazba til bedelin tömendetken.
Jaña älipbi jobasınıñ lingvistikalıq negizderine internet jüyesindegi aqparattar tasuşı tañba talaptarına säykestik principi alındı. Bwl princippen qatar özbek tiliniñ dıbıstıq qorın tolıqtay belgileu jağı da alındı, yağni jaña latın älipbii wlttıq tildiñ müddesin közdeytin jazudı qamtamasız etu kerek bolatın. Degenmen, özbek ädebi tiliniñ geterogendik ­sipatına baylanıstı jalpıhalıqtıq tildiñ dıbıstıq qorındağı barlıq fonemalar, sonımen birge orıs tiliniñ äserimen engen sözder qwramındağı orıs fonemalarınıñ sözindegi <o>, eski jazba tilden engen sözderdiñ qwramında saqtalıp qalğan arab-parsı fonemalarınıñ qaysısın grafemalıq jüyede körsetu kerek degen problema äli künge deyin talas tudırıp keledi.
Sonımen birge bir dıbısqa bir grafema principi tolıq saqtalmadı. Ärip tirkesteri alınıp, bir dıbısqa eki ärip principi qosa jürdi. Äytse de mwnday tirkester qwramındağı äripter jeke twrğanda da tolıq mağınası, yağni belgileytin jeke dıbısı bolğandıqtan, eki türli oqıldı. Mısalı, Ishak - 1) Ishak; 2) Işak. Mwnday äriptik tirkesterdi aluğa internet jüyesinde tañbağa qoyılatın talaptarğa ikemdi bolu principi negiz boldı.
Özbek tiliniñ latın grafikasındağı jaña älipbinde 26 grafema 3 äriptik tirkes, bir apostrof tañbası bar.
Özbek tiliniñ latın grafikasına köşu täjiribesin qorıtu.
1 fakt. Özbek tiliniñ dıbıstıq jüyesine negizdelgen latın grafikasındağı jazu kirill älipbiinde qalıptasqan qosamjar orfografiyadan arıludıñ jolına aynaldı;
Tüyin. Qazirgi qazaq orfografiyasındağı däl osı problemanı reformanı tübegeyli jasau, yağni älipbi almastıru arqılı ğana şeşuge bolatını ayqın.
2 fakt. Jaña älipbi özbek jazba tiliniñ jüyelenuine, onıñ mädenietiniñ damuına äserin tigizdi.
Tüyin. Jaña jazu jüyesin qabıldau üşin ğılımi zertteuler jürgizu qajettiligi tuındap, qazaq til biliminiñ fonetika, fonologiya, grammotologiya salaları boyınşa bilimniñ jüyelenuine äkeledi.
3 fakt. Jazu reformasın jüzege asıruşı qwzırlı orındar qwramına özbek til biliminiñ fonetika, fonologiya, grammotologiya salasındağı lingvist mamandardıñ az tartılıp, olardıñ pikiri negizge alınbadı.
Tüyin. Tilge qatıstı mäselede şeşuşi sözdi osı salada biliktiligi joğarı mamandar aytu kerektigin Özbekstannıñ osı täjiribesi däleldep otır.
4 fakt. Jaña älipbi jobası Internet jelisine qolaylı bolu kerek degen princip basım tüsip ketken. Keybir dıbıstardı qosalqı tañbalarmen birge qoldanılatın bir ärippen belgileuden qaşıp (internet üşin qolaysız bolğandıqtan), bir dıbıstı eki äriptiñ tirkesimen tañbalağan.
Tüyin. Qanday jazu bolmasın eñ aldımen sol tildiñ wlttıq sipatın saqtauğa qızmet etip, onıñ erkin damuına, sırtqı äserdi özinşe igerip alu qabiletine qızmet etu kerektigi eskerilmegen jağdayda, ol jazudıñ qolaylı boluı ekitalay.
5 fakt. Özbek tiliniñ jaña älipbiindegi grafemalar jüyesi geterogendik sipat­tağı ädebi tildiñ dıbıstıq qorına negizdelgendikten, bir ärip birneşe fonemanıñ reprezentantı bolıp qabıl­danğan. Jalpıhalıqtıq til elementteri özbek fonetikasında basım emes, sondıqtan halıqtıñ sauat aşu isin jaña älipbi biraz qiındıqqa soqtırdı.
Tüyin. A.Baytwrsınwlı töte jazuğa köşiru reforması kezinde qazaq jazuın jalpıhalıqtıq tilge negizdep bergendikten, qazirgi qazaq tiliniñ ädebi tilinde eski kitabı elementter basım emes, fonetikalıq jüyesi birtekti jalpıhalıqtıq elementter negizine qwrılğan, sondıqtan grafika almastıru mäselesinde özbek tilindegidey qiındıqtar bolmaydı.
Qorıtındı. Grafika auıstıru, jazu reformasın jürgizu isinde är eldiñ osığan sebep bolğan türtkijayttarı, tilderiniñ damu deñgeyi, şaralardı jüzege asıru kezeñderi, ärip tañdau principi ärtürli. Sondıqtan basqa eldiñ oñ täjiribesin özgerissiz qabılday saluğa nemese teris täjiribesin taldausız joqqa şığaruğa bolmaydı. Eñ bastı maqsat öz elimizdegi jağdaydı taldap, tildiñ mwqtajın, halıqtıñ qalauın, qazaq tiliniñ wlttıq til retindegi, sonday-aq adamzat mädenietindegi erekşe fenomen retindegi saqtaluı men bolaşaqtağı damuına mümkindik tuğızudı birinşi kezekte oylau kerek.

Anar Fazıljanova,
A.Baytwrsınwlı atındağı
Til bilimi institutı direktorınıñ
orınbasarı, filologiya
ğılımdarınıñ kandidatı

"Ana tili" gazeti

1 pikir