Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1394 0 pikir 4 Qañtar, 2013 sağat 12:18

Valeriy Mogil'nickiy. YAgodanıñ ölim laboratoriyası

Karlagta NKVD-nıñ basşısı Genrih YAgodanıñ da tuğan-tuıstarı jazasın ötegenin bireu bilse, bireu bilmes.

Qarağandı men Qarağandı oblısınıñ WQK mwrağattarında №2133 ispen Karlagta jazasın ötegen, ataqtı qanıpezer Genrih YAgodanıñ apası Frida Grigor'evna Frindlyand-YAgoda jaylı mälimetter saqtaulı. Ol «süyikti inisi Genrihtiñ» 1937 jılı atu jazasına kesiluinen keyin-aq twtqındalğan. Frida YAgodanı sol jılı 28 tamızda NKVD-nıñ jendetteri wstap, halıq jauınıñ tuısı retinde qamauğa aladı. Osılay 8 jıldı arqalap, aydauğa wşıraydı.

Frida YAgoda öz jazasın Temnik, keyinnen Segejskiy lagerlerinde öteydi. 1941 jıldan 1945 jılğa deyin ataqtı Karlagqa auıstırılıp, «tozaq mekeni» retinde sipattalatın orında azapqa tolı auır künderin ötkizedi.

Ol inisi Genrih YAgodanı revolyuciyanıñ qaharmanı dep äspettep, kameralas dostarına «Genrih revolyuciya men Stalinge qaltqısız qızmet etti, al Stalin oñbağan bärin satıp, bauırımnıñ tübine jetti» dep aytıp otıratın.

1946 jılı F.G.Grindlyand-YAgoda bostandıqqa şığarılıp, Qarağandıdağı Jaña qala audanına qonıstanadı. Alayda 1949 jılı «halıq arasında antikeñestik nasihat jürgizdi jäne Keñes odağı eñbekşileriniñ twrmısına qarsı jwmıs jürgizdi» degen ayıppen qayta twtqındaladı.

Karlagta NKVD-nıñ basşısı Genrih YAgodanıñ da tuğan-tuıstarı jazasın ötegenin bireu bilse, bireu bilmes.

Qarağandı men Qarağandı oblısınıñ WQK mwrağattarında №2133 ispen Karlagta jazasın ötegen, ataqtı qanıpezer Genrih YAgodanıñ apası Frida Grigor'evna Frindlyand-YAgoda jaylı mälimetter saqtaulı. Ol «süyikti inisi Genrihtiñ» 1937 jılı atu jazasına kesiluinen keyin-aq twtqındalğan. Frida YAgodanı sol jılı 28 tamızda NKVD-nıñ jendetteri wstap, halıq jauınıñ tuısı retinde qamauğa aladı. Osılay 8 jıldı arqalap, aydauğa wşıraydı.

Frida YAgoda öz jazasın Temnik, keyinnen Segejskiy lagerlerinde öteydi. 1941 jıldan 1945 jılğa deyin ataqtı Karlagqa auıstırılıp, «tozaq mekeni» retinde sipattalatın orında azapqa tolı auır künderin ötkizedi.

Ol inisi Genrih YAgodanı revolyuciyanıñ qaharmanı dep äspettep, kameralas dostarına «Genrih revolyuciya men Stalinge qaltqısız qızmet etti, al Stalin oñbağan bärin satıp, bauırımnıñ tübine jetti» dep aytıp otıratın.

1946 jılı F.G.Grindlyand-YAgoda bostandıqqa şığarılıp, Qarağandıdağı Jaña qala audanına qonıstanadı. Alayda 1949 jılı «halıq arasında antikeñestik nasihat jürgizdi jäne Keñes odağı eñbekşileriniñ twrmısına qarsı jwmıs jürgizdi» degen ayıppen qayta twtqındaladı.

Mwrağat qwjattarında Frida YAgodanıñ qay kezde ne söylegeni, kimdermen aralas-qwralas bolğanı t.b. turalı mälimetter barşılıq. Krılov mektebi wstazınıñ «F.G.Grindlyand-YAgoda ünemi köp jwmıs istep, az tamaqtanatını, şarşaytını turalı jii şağımdanatını» turalı pikirleri mwrağatta saqtalğan. Kuägerlerdiñ jazuınşa ol Qarağandınıñ kiim-keşek, azıq-tülikpen az qamtılatını, dükenderde bolatın bitpeytin kezekter t.b. turalı ünemi şağımdanıp, arızdanıp jüredi.

Osı atalğan sebepter Frida YAgodanıñ tağı da on jılğa lagerge aydaluına sebep boladı. Mwrağatta saqtalğan ükimde onıñ asa qauipti qılmısker ekendigi jazılğan (Qarağandı jäne Qarağandı oblısındağı WQK mwrağatı. №0456, 36 p.).

1949 jılı ol Stepnoy lager'ge aydaladı. 6 jıldan keyin raqımşılıq jasaladı.

Frida äyeldiñ tağdırı mine osınday! Bwl äyel de özge aqın, jazuşı, sayasatkerler siyaqtı Stalin zamanındağı qwytırqı sayasat pen jüyeniñ qwrbanı boldı. F.G.Frindlyand-YAgodanıñ jeke qwjatındağı mälimetterden bayqaytınımızday onıñ tağdırı jaqsı ayaqtaladı. 1958 jılı 24 aqpanda ol sauıqtıru qwqığın aladı. Ol kezde onıñ jası 59-da boladı. Bayğws äyel ömiriniñ 18 jılın qanışer inisi qwrğan tajal şeñberinde ötkizedi.

-       Iya, Genrih ülken künä jasadı, ol qanşama adamnıñ qanın moynına jüktedi,- dep moyındaydı ol. - Ol tek adamdardı atuğa bwyrıq berip qana qoymay, Stalinniñ jauların azaptap öltiru üşin u dayındaytın laborotoriya qwrdı. Aytıñdarşı, meniñ ne jazığım bar? Meniñ tuğan-tuıstarım men bauırlarımdı ne üşin azaptaydı? Biz bärimiz Genrihti adamgerşil etip tärbieleu üşin barımızdı saldıq, oğan joğarı medicinalıq bilim de berdik. Onı adamdardı öltirsin dep emes, däriger bolıp adam ömirin qwtqarsın dep tiledik.

Osılay degen ol:

-  Bäriniñ kesiri - Genrihtiñ bilikke qwmarlığında edi... Ol eşnärsege közi toymay, bolğan sayın bolsam dedi. Kommunistik ideologiya adamdardı ömirdiñ özi küres dep üyretti. Olardıñ oyınşa qoğamnıñ damuı taptardıñ küresinen twradı. Meniñ inimdi osı oy tärbilep şığardı. Ol Stalinge qarsı şıqqannıñ bärin qırıp-joyudı közdedi. Qojayınına berilgeni üşin özine layıq sıylıqqa da qol jetkizdi...

Genrih bol'şevik partiyasınıñ ideyasınan basqağa senbedi. Tipti Jaratuşınıñ bar ekenine de senbey, nağız ateist ekenin däleldedi. Biraq keyinnen ärbir atu jazasınan keyin qwdaydan künäsin keşirudi tileytindi şığardı.

YAgodanıñ künäsi telegey-teñiz bolatın. Eduard Radzinskiy öziniñ «Stalin: ömir men ölim» attı kitabında bılay dep jazadı: Ol alğaşqı jıldarı Leninniñ «Ärbir partiyaşıl çekist boluı tiis» degen sözin «tereñdetip» «ärbir azamat çekist boluı qajet» dep tüsindi. Osıdan keyin adamdardıñ bir-biriniñ üstinen jinaytın aqparattarı köbeydi. YAgodanıñ qatısuımen orın alğan alğaşqı atı-şulı is Donbass şahtasındağı «ziyankesterge» arnalğan «şahtaşılar isi» bolatın. 53 injener tehnikanı büldiru arqılı kömir öndirisi men energetikağa ziyan keltiredi. Osılayşa olar beybit ömirdegi halıq jaularına aynalıp şığa keldi. YAgoda Stalinniñ qolın alıp, qoşemet estigennen keyin mwnday is jalğasa berdi. Öytkeni «tap küresi jalğasıp jatqan» edi.

Jüyeniñ adamdı jazalauşı mehanizmi jäne adamdardı bir-birine aydap salu arqılı YAgodanıñ däureni jürip twrdı. Osı arqılı ziyalılar men erkin oylılardıñ bäri azap şekti. Onıñ bastamasımen Trockiy, Kamenov, Zinov'ev siyaqtı serkelerge ükim şığarğan «Prompartii», «YUgostali» dep atalatın atı şulı ister qaraldı. Atalğan twlğalar Resey territoriyasında terroristik top qwru, Stalinge, partiyağa, memleketke kez-kelgen uaqıtta qauip töndiru faktilerimen jauapqa tartıldı. Şın mänisinde Trockiy, Kamenov, Zinov'evter praktik emes, teoretikter bolatın. Trockiy der kezinde şet el asıp NKVD-nıñ şeñgelinen uaqıtşa bolsa da qwtılsa, Kamenov pen Zinov'ev bol'şevikterge degen soñğı ümitimen elde qalğan bolatın. Bwl senim özin aqtamaytın edi. Tergeuşi Çertok Kamenevke «Sen nege şet elge qaşpadıñ? Sender qorqaqsıñdar. Onı Leninniñ özi aytqan. Eger biz senderdi bosatsaq, birinşi kezdesken komsomol jazalarıñdı beredi. Eger senbeseñder olardan özderiñ swrañdar. «Kamenov pen, Zinov'ev kim?» dep swrasañdar, «Olar otannıñ jauları!» dep jauap beredi» deydi.

G.YAgoda Stalinge revolyuciyanıñ iri ökilderinen, partiya men KSRO-dağı iri bäsekelesterinen qwtıluğa kömektesken. Ol qojayınınıñ nwsqauımen Kuybışev, Gor'kiy, Menjinskiy, Çiçerinderdi şığıstıñ ataqtı azaptap öltiru ädisterimen ajal qwştırğan.

YAgoda qwrğan azaptau abaqtıları men laborotoriyaları NKVD-nıñ qwramında köp uaqıttar boyı saqtalıp twrğan. Bwl orındar qanqwylı Ejov, Beriya jäne Abakumovtardıñ däuirinde de talaylardı opat etken...

YUgoslaviya marşalı I.Tito Stalinniñ ıqpalınan şıqqan uaqıtta onı öltirudiñ de joldarı qarastırılğan. NKVD-nıñ laborotoriyasında dayındalğan tez äser etkiş ulı gaz KSRO elşisi Griguleviçtiñ I.Titoğa sıylağan brilliant jüzigi arqılı iesine jetedi. I.Tito jüzik qorabın aşıp, qolına taqqannan keyin-aq ölim qwşadı.

NKVD laborotoriyasında dayındalğan arnayı operaciya osılayşa ayaqtaladı.

Stalin däuirinde eşbir operaciya sätsiz ayaqtalmağan. Qazirgi tañda YAgoda iri twlğalarğa ölim sebumen ğana emes, adamdardı jappay qırıp-joyuşı retinde tarihqa endi. Mäskeu-Volga kanalı qwrılısı kezinde YAgodanıñ bastamasımen qanşama twtqın jwmısqa jegilip, azaptan ajal qwşqan. Osı qwrılıstıñ tübinde qanşama bozdaqtıñ süyegi jatır. Azap lagerleriniñ YAgodanıñ bwyrığımen şamamen 3 millionğa juıq adam qaytıs bolğan.

Stalin Genrihtiñ jwmısı bäribir köñili tolmaydı. Öytkeni onıñ ölim laborotoriyası «öte bayau qimıldağan» bolatın. Ärbir trockişil men zinov'evşildi tabuğa wzaq uaqıt sarp etildi.

YAgodanıñ bir erekşeligi bolğan. Ol ärbir «halıq jauın» atqannan keyin oqtıñ oqşantayın alıp, «Zinov'ev», «Kamenev» degen jazu japsırıp jäşikke saladı. Bir küni osını Stalinge körsetkende ol:

-  Bar-joğı bir jäşik qana ma? - dep swrağan eken.

Frindlyand-YAgoda öziniñ qanıpezer YAgodanıñ bauırı ekenin wzaq uaqıt boyı jasırıp kelgen. Ol familiyasın swrağan adamğa «Frindlyand» dep jauap beredi. 1958 jılı sauıqtıru qwqığına ie bolğannan keyin ol öziniñ Genrihpen tuıstığı turalı aşıq ayta bastağan.

F.YAgoda ömiriniñ soñğı künderin Qarağandıdağı «Twran-Älem» bankiniñ qasında Taysiya esimdi apasımen birge ötkizedi. 1959-1965 jıldarı küzetşi, injener-ekonomist bolıp qızmet etken Maksim Maksimoviç Şohor kitaphanada jwmıs istegen F.YAgodanı eñbeksüygiş, äñgimeşil dep suretteydi. Onıñ atuınşa YAgodanıñ otbası tügel repressiyağa wşırap, qırıladı. Anası Mariya Gavrilovna 8 jıl Tomskidegi lagerge aydalıp, alğaşqı sätterde-aq jüregi şıdamay qaytıs boladı. Äyeli özimen birge atu jazasına kesiledi. 5 äpke-qarındası 8 jıldan kem emes merzimge türli lagerlerge aydalıp ketedi. Mwnıñ bäri atalğan merziminen de wzaq qiındıq kördi. F.YAgodanıñ 18 jılın tar qapasta ötkizgenin mäsal ete alamız.

G.YAgodanıñ wlı - Garik balalar üyine ötkiziledi. Ol osı jerden Tomskidegi äjesi Mariya Gvarilovnağa eki ret hat jazadı. Birinşisinde «Qwrmetti äje, ayaulı apatayım. Sen meniñ jalğızımsıñ, men de seniñ jalğızıñmın. Eger men ölmey, tiri qalsam, ülken bolıp ösemin. Al sen ol kezde tipten käri bolasıñ. Men seni sol kezde asıraymın. Sälemmen Garik» dep jazsa, ekinşisinde «Qwrmetti äje, men äli ölmedim. Men sağan bwrın jazğanımdı aytıp otırğanım joq. Biraq men talay ret ölip kelemin. Sälemmen nemereñ» dep jazğan.

F.YAgodanıñ äpkesi Taysiyanıñ Viola esimdi qızı boladı. Sauıqtırudan keyin öz qızın äreñ degende balalar üyiniñ birinen tabadı. Biraq ol osı uaqıtqa keyin NKVD-nıñ tärbiesin körip, boy tüzegen edi. Ol öziniñ anası men tuıstarın «halıq jauı» retinde jek körip, namıstanatın.

Taysiya Grigorievna jüregi qan jılap, qızın beri qaratu üşin barın saladı. Aqırı soñında ananıñ qajır-qayratı qızınıñ qatqan jüregin jibitedi. Viola Medicina universitetine tüsip, keyinnen Leningradqa ketedi. Sol jerden anasın qasına şaqıradı. Anası bwl şaqırudı quana qarsı aladı. Biraq tağdırdıñ jazuımen qızına säl jetpey, jalğanmen qoştasadı.

Frida Grigor'evna da Qarağandıda ömiriniñ soñına deyin qalmaydı. Onıñ jüregi de qızı ömir süretin Gor'kiy qalasına tartıp twradı. Aqırı jolğa şığıp, sol jerde qaytıs boladı.

Stalindik jüye qanşama otbasına qayğı äkelip, bala men ananı bölip äketti. Qanşama adamnıñ jüregi qan jıladı. Jüyeden ajal qwşqan adamnıñ sanında esep bolmadı. 1956 jılı KPSS-tiñ HH s'ezinde Stalinniñ jeke basqa tabınuşılığı ayıptalıp, quğındağı talay azamattarğa jeñildik jasaldı. Köptegen jäyttiñ beti aşıldı. Ğalımdar äli künge deyin halıqqa qarsı nelikten jappay quğın-sürgin wyımdastırıldı, onıñ qırtıstı twstarı qanday edi, bwl nege wlan-ğayır atıraptı qamtıdı degen saualğa jauap izdeude. Biz de osı saualğa bir sät jauap izdep köreyikşi.

Astana plyus №5 qırküyek-qazan 2012 jıl

Orıs tilinen audarğan - Säken Esirkepov

«Abai.kz»

0 pikir