Jeksenbi, 17 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1535 0 pikir 4 Qañtar, 2013 sağat 08:31

Qajığwmar Şabdanwlı. Qılmıs (jalğası)

İİİ

Tañ atarda wyıqtap, säskede oyanıppın. Biraq, bwl jolı öz erkimmen emes, körpeden şığıp jatqan bilegime iri tamşı tamıp oyattı. Jalt qarasam, omırauına tögilgen burıl şaşın juıp tarap, jalañbas, iş köylekşeñ ğana twrğan Külän, tösegimniñ aldında mağan qarap, ünsiz jılap twrıptı. Köz jasın jasıruğa ülgere almay:

- Twra ğoy, bauırım! - dep qaldı. Özimen jastas mağan «bauırım» degen jaña atauın bwl jolı sasqanınan qosqanın bile qoydım da şäp berip qwşaqtay aldım. - Qoy, qoy, Biğaş, mwnıñ ne! - Tartına berdi. Men kökiregime tarta söyledim.

- «Bauırımıñ» ne? Mına tügel ağarğan şaşımmen bauırıñ bolmaqpın ba! - Toq omırauı kökiregime oñay tirelse de, küşpen jetken ıstıq erni miığımdı oqıs süykep ötip, öziniñ qalıñ şaşına tığıla qaldı. Swğanaq ernim sol jaq bwrımınıñ astınan şıqşıtın äreñ tauıp edi.

- Üy, üy, wyat qoy mınauıñ, qoya ber, Maqpal esiñde bar ma! - dep qalğanında qwşağım bosap sala berdi de, Küläş sıtılıp şığa berdi. Eski qara koftasın kie sala, jağasın tüymelep, qoñır jaulığın jamıla qoydı. Sırt qarap solqıldap jiberdi de, löñgimen basıp aldı közin.

- Endi nege jılaysıñ, qoya berdim ğoy! - dep kübirledim. - Betiñnen de süye almay qaldım!

İİİ

Tañ atarda wyıqtap, säskede oyanıppın. Biraq, bwl jolı öz erkimmen emes, körpeden şığıp jatqan bilegime iri tamşı tamıp oyattı. Jalt qarasam, omırauına tögilgen burıl şaşın juıp tarap, jalañbas, iş köylekşeñ ğana twrğan Külän, tösegimniñ aldında mağan qarap, ünsiz jılap twrıptı. Köz jasın jasıruğa ülgere almay:

- Twra ğoy, bauırım! - dep qaldı. Özimen jastas mağan «bauırım» degen jaña atauın bwl jolı sasqanınan qosqanın bile qoydım da şäp berip qwşaqtay aldım. - Qoy, qoy, Biğaş, mwnıñ ne! - Tartına berdi. Men kökiregime tarta söyledim.

- «Bauırımıñ» ne? Mına tügel ağarğan şaşımmen bauırıñ bolmaqpın ba! - Toq omırauı kökiregime oñay tirelse de, küşpen jetken ıstıq erni miığımdı oqıs süykep ötip, öziniñ qalıñ şaşına tığıla qaldı. Swğanaq ernim sol jaq bwrımınıñ astınan şıqşıtın äreñ tauıp edi.

- Üy, üy, wyat qoy mınauıñ, qoya ber, Maqpal esiñde bar ma! - dep qalğanında qwşağım bosap sala berdi de, Küläş sıtılıp şığa berdi. Eski qara koftasın kie sala, jağasın tüymelep, qoñır jaulığın jamıla qoydı. Sırt qarap solqıldap jiberdi de, löñgimen basıp aldı közin.

- Endi nege jılaysıñ, qoya berdim ğoy! - dep kübirledim. - Betiñnen de süye almay qaldım!

- Tez kiine ğoy! - dedi, jılay söylese de tez bekuge tırısıp, külimsiregeni bilindi. - Köziñ qarayğan eken! Kün säskege köterilip qaldı. Şay işip ap, avtobusqa ülgeruimiz kerek!

- Qayda baruğa?

- Qayınbikeñ bastağan jaqqa, men sağan eşqaşan jamandıq oylamaytınıma senetin şığarsıñ?

- Sengenimmen kelinşekteriñniñ keregi joq mağan!

- Tam süze jazdağan mañdayıña gül töseymin!

- Ärkimniñ öz güli özine!

- Ha-ha-ha-ha-ha...a.., mwnı Şayardağı «baqaña», Lobnordağı jaydarı bikeñe aytsañ edi!

- Mwnı sağan tağı da Aqiya tantıq jetkizgen eken-au!

- Bwdan basqa da estigenim jeterlik. Biraq... bäri de köziñniñ qarayğandığınıñ älemeti! Sağan ne payda-ne ziyan ekendigin, äz basıña ne layıq-ne layıqsız ekendigin biletin, osı jerde menen jaqın janaşırıñ bar ma, sonı aytşı!.. Ayağıña şögir qadalatın jolğa bastamaytınıma, tüpkiliktiñ tübinde kesir bolatın iske seni zorlamaytındığıma senemisiñ?

- Bwrınnan-aq senemin ğoy, biraq...

- Senseñ, «biraq» degendi qoy, jüresiñ menimen birge!

Basıma su qwyıp juındırıp, qolıma oramal bergenin de sezbey qalıppın. Şaşımdı tarap alıp, şayğa otırdım. Tüyile oylanıp otırıp, bal men sarı maylı şaydan qanşa işkenimdi bilmeymin. Türegele bergenimde jaña beşpetimdi äperdi. Bwrq ete tüsti iis may.

- Mwnıñ ne? Tört balalı, aurulı Nazarbek osılay bwrqıray ma eken! Sezilip qalmaymın ba?

- Sezilmeysiñ, Qwljağa alğaş kelgen Nazarbek ağasın qarındası men bauırınıñ qalay kütetindigine eşkim tergey qaramaydı.

- Jaña ğana äpke bolıp twrıp, endi qarındas bola qalğanıñ, birese qızay jigit, birese qızay kempir bolıp şığatın ädetiñe baqqanıñ ba?

Qarqıldasıp küle şıqtıq sırtqa. Quırşaqtay jasanıp, iis mayğa bökken kişkene jienin qolınan jetektey ergen Külänniñ kiimine közim endi tüsti. Keşe tañerteñ kir juğandağı bäz qalpı eken. Qatpar-qatpar köne beşpet qana kiipti üstine. Jırtılıp tozğan eski şwlıq, eski etik, talay auır jıldardı basınan keşirgen kök beldemşe, qalağa menimen birge jürgen Küläşimdi tipti şümpitip körsetti. Onıñ üstine burıl şaşın mañdayına qobırata jamılğan jaman jaulığın tağı da ieginen şort baylay salıptı.

- Apam qayırşı kempir siyaqtı! - dep sıqılıqtadı kişkene qız. - Atam ädemi bolıptı! - Bwl sınşığa Külänniñ özi qosıla küldi de, eñkeyip,betinen süydi. Jasır türi joq. Auqan men ämeñgerlerinen ğana emes, özinen meni de jirendirip, eleusiz tınıştığın saqtap qalğısı kelgeni şığar. Äyteuir mağan körsetpek swluların ayşıqtap, özinen üzdik körkem etip körsetkisi kelgeni anıq. Meni bireuine qosu nietine mıqtap bekigen körinedi. «Mwnısı nesi? Maqpalğa qastıq isteu oyı bar ma?.. Joq-joq-joq, jüregine ol siñlisi jöninde tittey kinarat saqtauı mümkin emes!.. Ras, keşe tündegi aytqanınday Maqpaldıñ qasında bolmağanıma jiırma jıl ötti ğoy, jas äyel qalay şıdap küte alsın!... Ol jaqqa ötip alıp küte-küte közi şığatın bolğan soñ bireumen ketken-aq şığar!»

- Meni qayındatıp, äldekimniñ bazarına saluğa apara jatırsıñ-au! - degenimde ünim dirildep äreñ şıqtı. Tınısım tarıla qalğanday. Soza kürsindim. - Ättegene! - dep qalıppın soñınan.

- Biğaş, onı oyıña alıp öksi bermey, sabır men kütuiñ üşin jaqsı bireumen köñil jwbata twrğanıñ dwrıs! - dep Külän da kürsindi. - Barğan soñ kör, qaysısı bolsa da qolıña tüsirip bere alamın!

- Öziñ de solay «köñil jwbatumen» kün ötkizip jürsiñ-au, tegi?

- Joğa, meniñ köñilim, küyeu öltire-öltire äbden torığıp, ölgen köñil ğoy!.. Ras aytam, senen jasırarım joq. Intıqbaydan da ayırılğan soñ qorlanuım sonşa, näpsim özdiginen joğaldı. Ondaydan qazir tipti namıstanamın. Söz aytqandardı basınğanday körip, öşigetin boldım.

- Erden zarıqqan äyelderge bir türli süzilgen sarı auru payda boladı eken, ras pa?

- Ras. Biraq, ol auru albastı siyaqtı. Mazağına köngen - tağatı kem, erki älsiz äyelderdi ğana basadı. Näpsige baylanıstı auru eken. Al, qırıqtan asqan äyelderdiñ köbine onday auru jolamaydı!

Bir belden, tigilirek tağı bir moynaqtan asıp barıp sayğa tüstik. Tas jol punktiniñ aldında twrğan avtobus biz jetisimizben ot aldı. Bos twrğan eki orındıqqa bölinip otırdıq.

Kün eñkeye jettik Qwljağa. Avtobustan tüsip, eki köşe aylanıp barıp Sayranıñ otauın taptıq. Kişileu taqtay qaqpadan kirisimizben jügirip kelip şeşesin qwşaqtay alğan Sayra mağan Intıqbayşa süze qarağanına küle-emirene barıp, mañdayınan süydim.

- Qayran dosımnıñ közi-au! - degenimde közimnen jas ıtqıp ketti. Külänniñ 1944 jılı men alğaş körgendegi müsinindey tolıqşa omıraulı, appaq mañdaylı kelinşek mağan añıra qarağanda şeşesi, «Biğabil ağañ» dep kübirledi. Bauırıma kire ketip solqıldadı Sayra. Iığına tögile qırqılğan qoyu qoñır şaşın, mañdayınan tartıp sılay berippin.

- Jılama, Sayraşım, men jılasam uata almay qalasıñ! - dep äreñ kübirledim. Basqalarğa sezilip qaluımnan qauiptengen Külän quzap ayırıp, üyge kirgizip äketti...

Jañaşa ädemi otaudıñ jasau-jabdıqtarına qarap, «tört köneniñ» biri atalıp örtelgen mädeniet jihazdarınıñ bwl qalada qaytadan qadirli mülikke aynala bastağanın bayqay otırdım. Oyulı sırmaq, qazaqı kesteli kiim japqış, örnekti tereze perdesi, orıs skameykası, stolı, ayşıqtı şkaf jaltırap - tügel jañadan jasalıptı. Bwl, mädeniet topalañnıñ adıra qala bastağanına sendirdi meni.

- Mına «könelikteriñe» Auqan töñkerisşi tiispedi me? - dep Külän söz arasında qızınan swradı.

- Ol bizdiñ üyge tiispeydi! - dep jımiya küldi Sayra. - Qazir özi de jidiñkirep qalğan siyaqtı!

Otız jasqa iline qoymağan swñğaq boylı qaratorı jigit kirip kelip, aldımen mağan bügile sälem berdi de qos qolın soza wsındı. Eki ezui eki qwlağına ketken, quanışı bar körinedi. Amandığımdı täptiştep qaytalap-qaytalap swradı.

- Tipti quanıştımın, ağa!

- Tanisıñ ba öziñ? - dep Külän swradı küyeu balasınan.

- Auız üyde Sayradan estidim. Körmesem de tanıspın ğoy bwl kisimen. Älige deyin osı kisiniñ oqulıqtarınan paydalanamız!

Küyeu jigit bizben birge bir şını şaydı asığa işip, auız üyge şıqtı. Sayramen kübirleskeni de estildi.

- Bügin-aq keşkilik toy jasaymın deydi anau! - dey kirdi Sayra.

- Qaşqınğa toy jaraspaydı, balalar! - dep küle eskerttim men. - Toy, jiın deytindi osı aulağa kirgizbey qoya twrıñdar! Külän men Ibıraydıñ Ürimjiden bu arasanğa kelgen köne sırqattı ağasımın. Atım Nazarbek bolıp ataladı. Wqtıñ ba, Sayraş?

- Wğamız! - dep küldi Sayra. - Keluiñizden bwrın-aq solay atalıp jürsiz.

Şay qwyıp otırğan Külän qızın qasına şaqırıp otırğızıp alıp, wzağıraq sıbırlasıp şığardı.

- Ne ayttıñ? - dep swradım Sayra ketken soñ özinen.

- «Ağa», sen büginşe auırmay-aq qoy! Sıylı qonaqsıñ ğoy, bizdiñ özara sıbırımızğa da qwlaq salma!

- «Qarındas», olay bolsa, «ağañdı» namıstandırmay öziñ täuirirek kiinşi!... Jesir qarındasına ağasınıñ äkelgen kiimi osı ma dep jürmesin!

- Äkelgeniñniñ bäri tauda qalmadı ma! İşimnen bürip äketip baradı dep bebeulegen soñ, emşige körseteyin dep ala jöneldim ğoy! - Saqıldap külip jiberip, auzın basa qoydı Külän. - Meniñ osılay jüre beretin sebebimdi bäri biledi! - dep kürsindi sonsoñ. - Al, bügin sağan amandasuğa senimdi adamdardan tört-besi ğana keledi...

Kün bata öñderi jalt qaratatınday eki jas äyel kelip amandastı da, auız üyge qayta şığıp, kütuşige aynalıp ketti. Imırt tüse qırıqtar şamasındağı üş erkek kelip köristi. Biri, Lobnordağı aşarşılıqta menimen birge isip, o düniege menen bwrınıraq jöneletindigin aytıp arızdasqan Şayzada eken. Qwşaqtasa ketip, arqamızdan qağısıp, wzağıraq külistik. Qalğan ekeui - instituttı Şayzadalardan birer jıl bwrın bitirip, Qwljağa «stil' tüzetu» nauqanı bastaludan bwrınıraq kelip alğan mwğalimder eken. Biğabiliñdi körmedik te bilmedik dep, meniñ «wyımım» men «bloktarımnan» mülde beyhabarın ayta qarğanıp jürip, bir-bir tün ğana aspaqqa asılıp qwtlıptı. Äyteuir mwğalimdik qızmet orındarında qalğan eken. Al, Şayzada, Tarım maydanındağı qaterli türmeden meniñ aqtauım arqılı qwtılısımen zıtıp, aulına kelip alıptı. Kele sala üylenip, kelinşegi men öz tuısqandarınıñ kömeginde Qwljağa siñipti de, qala mañı kommunasınıñ wsaq-tüyek jwmısına ornalasa qoyıptı.

Bwlardan keyinirek kelgen bir jastau äyel, bwrın tanıstığı bolmasa da küle-jılay amandasıp, Külänniñ ornalastıruımen mağan qatar orındıqqa tizelese kelip otırdı. Tömengi orındıqtarğa sırılıp, oğan törden orın nwsqağan mwğalimderdiñ tanıstıruınşa osı qaladağı bir qwrmetti ağartuşınıñ äyeli eken. Eri 62-şi jılğı köşe ereuilinde oq tiip ölipti.

- Sizben twstas, üş aymaq azattığınıñ alğaşqı kezinde mwğalim bolğan, marqwm sizdi auzınan tüsirmeuşi edi! - dep bir mwğalim kürsinip jibergende, äyel köz jasın tağı da ağıtıp qalıp, qol oramalımen sürte kübirledi:

- Sizben tüydey jastımın deytin! «Kebenek kigen keledi» degen osı. Äyteuir densaulıq jağınan qwramay jüripsiz! Sizdiñ... «aşarşılıqtan ölipti» degen jañsaq habarıñız kelgende qattı aşınıp edi. İle-şala şekara mäselesinen oqiğa tuılğanda... oq tiip, özi öldi! - Qara közdiñ twnıq jasın tağı bir ağıtıp jibergen qwrdas jesiriniñ qolın qos qolımmen qısa wstap, qaytalap köñil ayttım:

- Bireu erte, bireu keş, bärimiz de basatın jol, baratın jerimiz ğoy ol, mıqtı bolıñız! Küläş ekeumiz jılasaq, sizden üş-tört ese köbirek tögip jiberermiz! - degenimde otırğandar kürsinisip alıp, Külänğa qarap jımiıstı.

Mol dastarqanğa quırdaq üş jerden qoyılıp, araq qwyıldı. Aldarına aljapqış tartıp, aq bilekterin sıbanıp alğan eki kelinşek, stol törindegi meniñ qarsıma qoyılğan orındıqtarğa şaqırılıp kelip otırdı. Mwğalimderdiñ biriniñ «ölgenimiz tirilip, öşkenimiz jandı» degendey asa quanıştı qarsı alu sözi, saqtıqtı bäseñ ünde söylenip bolısımen bäri türegeldi de menimen ıdıs qağıstırıp, tost köteristi. Qasımdağı swluım da aldındağı üzim arağın qağıstırıp jiberip erin tigizip qana stolğa qayta qoydı. Men onımen arnayı qaytalap qağıstırıp, birge jwttım.

Töbedegi obajurlı elektr şıraq, qarsımnan jaynağan eki äyeldiñ nwrımen küşeygendey jarqıray qalıptı. Biriniñ alqızıl, biriniñ aq jibek köylegi, alqa, sırğa, aq bilekteri ğana emes, «mädeniet töñkerisi» qırıqqan qap-qara şaştarı da şıraqpen şağılısıp, nwr atadı. Janarlı közderi äredik-äredikte eleusiz ğana qarap qoyıp, töñkerilip, iä, jalt bere jöneldi. Wzın kirpik, qoyu qastarı «nağız swlu mwnda» deskendey meni de jalt qaratqanımen küñgirt küdik, sürkey qauip qarañğılatıra berdi köñilimdi. Swrağandarına jauap berip te, jauap alıp ta söylesip otırmın. Wsınğandarımen qağıstırıp, işip te, jep te otırmın. Swr bwlt orap alğan alay-düley jüregimdi tınıştandıru üşin tırısamın. «Joq, ol meni tastap, eşkimge barmaydı. Jiırma jıl ğana emes, tipti ömir boyı kütetin bekem niette bolatın. «Suretiñdi süyip qana ötemin, alañ bolma» dep keterimde de aytqan! Mektebinen jarım sağat bosasa-aq alqına jetip, «äkelşi!» deytin de, ernime jabısa qalıp, eki-üş ret sorıp qana qayta jöneletin. Onıñ bar tirşiligi meniñ qamım men zor bilim alu talabına ğana jinaqtalğan, ğılım adamı. Wsaq-tüyek köñil men näpsige boy wrmaydı ol!...»

Biraq, mına işip otırğan küşti arağım jılu bergendey emes, dastarqandastarım qızara börtip, serpilgen sayın basıla tüskendeymin. Tizeles jesirimniñ tömengi jağında otırğan jüdeubas Külänğa qarap qoyamın. Ol tipti salmaqtı, appaq qalpı. Qoñır jaulığı iığına tüsip, burıl şaşı jelkesine sonıñ üstinen tögilipti. Eki kelinşektiñ aq köylektisi, özi köp atağan Näzipa ekendigin, sonımen jiı kübirlesuinen anıqtadım. Özimdi de eki-üş ret qaratıp qoyğan sonısı bolatın. Wyalı, oylı qara közi Maqpalımnıñ keñ şaralı közinşe parasat bayqatadı. Biraq, twnıq aspanday emes, qaraqattay möldireydi. İşimnen oğan qaydan jetsin degendey qınjıla elestetemin Maqpaldı.

İşimdikpen qıza kele dastarqandastardıñ külki-qaljıñdarı da şığa bastadı. Bärine aralasıp, äyelder jağına tietin sözge qarımjı qaytarıp otırğan Näzipa, swlu ğana emes, siltegeni qwr ketpeytin mergen tildi eken. Birinşi ret körisip otırğan qonaq aldında tosırqağanı ma eken, ekeuinen än talap etilgende ğana tartındı da, bayau ğana äuenmen Külän bastap berisimen qasındağı jas kelinşekke iek qağıp erte jöneldi. Dauısı da sıbızğıday körinedi.

Dombıramen qostap otırğan mwğalim bir-eki ret än salıp, bwl salada öziniñ de qabiletti ekendigin bayqatıp edi. Qonağası tabaqtan soñ otırıs taraytın şaqta qoyın däpterin şığardı da, mağan arnalğan bir öleñin oqıp berip, bärimizdi jalt qarattı. Dastarqandastar qayta talap etip, ekinşi ret oqıtıp, maqtap kötermelep alğıstarın ayttı. Men, qızaraqtap küle qol berdim. Töselgen aqın ekendigin bwrın eşqaysısı bilmeydi eken. Külän men Şayzada bir-birine qarasıp, sonı aytısqanda tipti oylı pikir körsetti özi:

- Tasığan aqındığım emes, azamat añsauım ğoy. Añsau men arman tasqındı boladı eken! - degeninde üni jasıp, säl dirilmen şıqtı. Külän sırt qaray berdi. İrkile qalğanın jasırıp, qoñır jaulığınıñ şalğayımen ğana qağıp tastasa kerek...

Qonaqtar tarağan soñ mağan arnalğan tösek Külänniñ bölmesine salınıp, özi otauğa jatıp edi. Säskege taman kelip oyattı meni. Keşegi taudan kelgendegiden säl bütinirek eskilerin kiipti bügin. Sonda da qoñır jaulığın tastamay, moynına salınıptı. Tündegi qwrdastıñ jesiri bügin tüstikke şaqırıp ketkenin aytıp oyattı. Balaları qızmetterine ketken eken. Kişkene jiendi aramızğa alıp şay işip bolğanımızşa tüs boldı. Säl erterek kelgen Sayra şeşesine qalanıñ tipti tınıştalıp qalğandığın, qonaqqa jaqsıraq kiinip baruın, säl qızğış tarta ötindi. «Sizdiñ mına kiimiñizden biz wyaladı ekenbiz!» dedi soñında. Men qostadım bwl pikirdi. Külän qızına küle jauap qattı:

- Bwl qalanıñ jını wstamalı jın! Mağan alañ bolma, jarığım, bwlay kiinuimmen senderge wyat keltirmeymin!.. Al, sen ekeuiñ «Nazarbek» ağañ men mağan mülde qatıssız adamşa jasap, qızmetteriñdi istey beriñder! Bizdi izdemeñder, wqtıñ ba?

Kişkene jienin jetektep, meni tağı da bastay jöneldi.

Qwrbı jesir bizdi qaqpasınıñ aldınan jarqıldap qarsı aldı. Tipti swlu körindi özi. Tündegi dastarqandastarına tuıs jaqındarınan eki adam qosıp şaqırıptı. Asa senimdilikterinen, qamsız sırlasa beruimdi aytıp kirgizdi üyine. Näzipa men Gülsim auız üyden, Şayzada men üş jigit tördegi üyden qarsı aldı. Eki beytanıs qwşaqtasıp körisip tanıstı menimen. Biri orman basqarmasınıñ, biri astıq mekemesiniñ qızmetkeri, jas şamaları Şayzada twstas körinedi. Lezde iştesip, sırlasıp ketti. Ötken keşte dastarqandas bolğan eki mwğalim bizden keyin keldi. Olar köne dosqa aynalıp, tipti jaqın körindi közime. Eki swlu tağı da qarsıma otırdı. Säl twyıqtau köringen Gülsim de qarındasımşa tartınıssız-irkilissiz külimdep söz qatadı. Bir-eki ret araq qağıstırğan soñ künniñ ıstıqtığın aytıp, men de sırağa auısıp edim. Jesirler stakandarın kezek-kezek şaqıldatıp quzay berdi.

Otırıstı kün bata äreñ ayaqtattıq. Qonaq iesi bolğan qwrbı jesir qaytarımda qolımdı ala söylep qaldı:

- Qwrdas, dosıñızdıñ üyi osı. Eger özi tiri bolsa, qaşan ketkeniñizşe osı üyiñde bolasıñ dep zorlap ornalastırar edi! - dep közine jas aldı. - Älde de eki balası men men barmın. Ornın ögeysitpey, wmıtpay, är küni kelip twrıñız, öz üyiñizdey köriñiz! - qolımdı qattı qısa ötindi. «Maqwl, maqwl» dey berippin.

Eki kelinşek Küländi ortağa alıp köşe bwrlısınan ötip baradı eken. Şayzada ekeumiz üy ielerine rahmet aytıp, jüruge bet alısımızben anaday jerde bizdi tosıp twrğan eki mwğalim de jürip ketti. Ayaq alıstarınan säl mastanğandıqtarı bayqaladı.

- Biğañ endi osı swlulardıñ birimen tezdetip üylenip aluı kerek! - dep qalğan biriniñ sözin qwlağım şalıp qalıp, qalt jibermey tıñday ayañdadım soñdarınan. - Bwl kisige qaysısı bolsa da tiedi! - degendi eselep qostı sözine.

- Almatıdağı äyeliniñ bireuge tiip ketkenin estigen şığar özi, bir jıl bolıptı ğoy?

- Ürimji jaqtan estimese kelgennen beri Külän aytpadı deymisiñ. Endeşe, mine, degendey boy tüzep alıptı, bwrın qarapayım ğana kiinetin kisi deytin.

- Auqannıñ rejimindegi mına kelinşekter de jasanğan-aq eken. Qaytsin, eri ölgen jesirge, qanşalıq swlu bolğanımen mwnday küyeu tabıla qoyar ma!

Qasımdağı Şäyzada köz qırımen mağan jaltaqtap qaray berdi. Jüzim oña qalğanın bayqadı bilem, qaqırınıp, aldıñğı söylesip bara jatqandarğa dıbıs berdi. Olar jalt-jalt qarap, sözden tiıla qaldı.

Bozdap jiberetin bala emes, tisimdi-tisime basıp öte bergenimde, qatarlasıp birge jürdi. İşimdegi örtten ıs şığarmauğa tırısıp, mwnarlanıp dımdanğan közimdi jerden ayırmay, tığıla tüstim. Mwğalimder basqa äñgimege köşip, mağan swrau qoyğanın da sezbeppin. Üşeui de üñildi jüzime.

- Biğa, öñiñiz bozarıp ketipti. Sıra köterildi ğoy deymin. Qwsqıñız kelse, äneu terek daldasına barıp otırasız ba? - dep swradı aqın mwğalim. Şayzada onıñ bileginen qısıp qalğanday boldı.

- Joq, basım auırıp keledi! - Ünimniñ dirilin sezdirmeu üşin estiler-estilmes qana kübirledim. Ekeui eki jağımnan qoltıqtay ayañdadı. Mas bolğanday körinbeu üşin ayağımdı jeñil alıp, jedeldete bastım. Süyemelderinen ajırap, öz erkimmen jürip kettim. Küländar qay köşemen ketkenin bilmey qalıppın. Imırt jabıla jettim qaqpağa. Joldastarıma rahmet aytıp, qol berip qaytardım da, Külän körinbegen soñ esik aldındağı cement baspaldaqqa kelip otıra kettim. Külän öz bölmesinen şıqtı.

- Üy, Biğaş, jerge otırıp qapsıñ ğoy!

- Ras, taqır jerge otırıp qalıppın! - dep qalğanımda köz jasım ağıtıla jöneldi.

- Sabır et, Biğaş, sabır! Äy balalar, orındıq äkeliñderşi! - Külänniñ dıbıstauımen küyeu balası orındıq köterip şıqtı üyden. Meni ekeulep kötermelep otırğızdı orındıqqa.

- Anau qular aytıp qoyıptı-au! - Külän sırt qarap kübirlegende artınan Sayranıñ üni estildi:

- Taudağı üyde estirtpep pe ediñ, apa? - degeninde mañdayımdı qolımen tirep, öksip-öksip qaldım.

- Estirtuden jüdep qalar dep ayap, keyin jaylap tüsindiremin dep jür edim! Sayraş, bizge dastarqandı mına oñaşa üyge jasañdar endi!

Sayra aldımnan jılay ötip, Külänniñ bölmesine kirdi.

- Ağa, sizge biz aqıl ayta almaymız. Mwndayda sabırdıñ qanşalıq qajet bolatındığın wmıta körmessiz! - Küyeu jedel basıp öz otauına kirdi de orındıq, dastarqan siyaqtı qonaq kütimine kerekti närselerin sol bölmege tasıdı. Qarsı aldımda köz jasın ünsiz ağıtıp twrğan Külän qol jaulığımen tömen qarap otırğan meniñ közim men bet-auzımdı sürtuge kiristi. Jalt qaradım özine:

- Aldımen öz jüziñdi sürtip al! - degenimde keñk ete tüsti de öksi jöneldi. - Meniñ ayırılğan ayaulılarımnıñ bärine öziñdi jauapker sanaytın ädetiñ bar eken ğoy! 45-şi jılı Nwriyanıñ öliminde de jasırın jılap jürip, öz köz jasıñ tausılğanda äreñ estirtip ediñ, al, jılap bolşı! Men jılamay-aq qoydım endi!

- Söytşi, sen jılamaşı! Jılap üyrengen men-aq jılayın!

- Maqpal Nwriyaşşa meniñ namısım üşin qwrban bolğan emes, men jılamayın, sen de jılama!

Otau esiginiñ mañdayında şıraq janıp twr. Külän öksuin toqtata qoydı. Qol oramalımmen onıñ köz jasın men sürttim. Ömiri jılaumen ötip kele jatqan dosımnıñ közi men meniñ közim toğısa qalğanda meniñ közimnen tağı da ağıtılıp ketken eken. Endi ol sürtti közimdi. Özinikinen irkile qalğanın men sürttim...

Söytip kezek sürtisip otırğanımızda sırtqa qız ben küyeu şığıp qarap twrğanın sezbey qalıppız.

- Sen, bwl ayırılısuıña Maqpaldı kinäli dep oylaymısıñ? -dep swradı Külän.

- Joq, ol da, men de kinäli emespiz. Bükil ömirimiz bolıp esepteletin jiırma jıldıq jastıq däurenimiz sergeldeñmen ötti ğoy! Men öldi dep jariyalağan üş retki qastıqtıñ biri oq bolıp tigen şığar oğan!

- Bäse, dwrıs oylay aldıñ, Biğaş!

Meniñ köz jasım tağı da ıtqi jöneldi.

- Şeşimin öziñ ayta twrıp, endi nege jılaysıñ? -Közimdi tağı da sürte twrıp swradı Külän.

- Qimaydı ekenmin!

Külän öksip-öksip qaldı bwl jauabıma.

- Endi sen nege jılaysıñ, neşe künnen bergi jılauıñ jetpedi me! - onıñ közin men de sürte twrıp swradım.

- Men tipti qimaymın ğoy! Bir tuısqannan da jaqın siñlim ğoy! Nwriyaşımnıñ däl öz beynesimen endi kim köriner közime!

- Al, apa, ağa, üy dayın boldı, kirip otırıp söylesiñder! - dedi küyeu.

Törge kilem jayılıp, üstine körpe salınğan eken. Şağın stoldı bosağa jaqqa qoyıp, eki kisilik qana dastarqan jayıptı. Men bir şetindegi orındıqqa otırısımen, Külän tereze aldındağı termostı äkelip, şay qwydı da, özi bir orındıqqa otırdı.

- Küläş, mağan molıraq bir stakan araq berşi! -dep kürsine ötindim.

- Bügin işpey-aq qoy, Biğaş!

- Qonaq bolğan üyde az işkenmin, oñaşada bir tartıp alayın!

Sayra ısıtılğan bir tabaq et äkelip, dastarqanğa qoyısımen küyeu jigit jartı bötelke äkelip, eki ıdısımen aldıma qoydı da araq qwydı.

- Ağağa özim bir qwyıp bereyinşi!

- Öziñ birge ala ğoy, balam! - dep enesi rwqsat etisimen söyledi küyeu jigit:

- Ağa, bwrın körispesem de sizdiñ tileuiñizdi tileytinmin. Men ğana emes, bükil sau aqıldı ağartuşılar tileydi sizdiñ tileuiñizdi. Tirek sanaytınımız... bwl jaqta... öziñiz ğana! Siz üşin qazirgi eñ qajeti densaulığıñız üşin bir ret ryumka qağıstıruıma rwqsat etiñiz!

Idıstı ädeppen ğana tüyistirip iştik.

- Rahmet, balam! - desimen şığıp ketuge bettegen küyeu balasına Külän, «bizge endi alañ bolmauları» jönin tapsırıp şığardı. Birazdan soñ Sayra kirip, Külänniñ kereueti astına birdeme qoydı da, tereze perdesin qımtay jauıp qayttı.

- Sen bötelkege qarağıştab otırsıñ, tağı da işetin siyaqtısıñ! - dep türegelgen Külän, tösek astınan Sayranıñ qoyıp ketken, gazetke oraulı närsesin alıp kelip otırdı. Kişkene bötelkeli vino eken. - Kel ekeumiz endi bir-bir ıdıs qana qağısalıq ta, büginşe jılaudı da, işudi de toqtatalıq!

Aqtan toltıra qwyıp meniñ aldıma qoydı da, qızılmen öz ıdısın toltırıp qoya söyledi:

- Biğaş, sen üşin mıltıqtı jaumen soğısıp, atılıp ölgen Nwriyaştıñ küyiginen de aman qalıp edik qoy. Al, tiri Maqpaldıñ seni on toğız jıl kütip, basqa bireuge lajsız tiip ketui, biz üşin däl Nwriyaştıñ qazasınday auır bolmasa kerek! Sen de sonıñ özinen qalıspaytın bireumen bas qosıp alsañ, eseñ ketpes! Seniñ densaulığıñ men mwnan soñğı baqıtıñnıñ bayandı boluın tileymin!

- Men, seniñ... ömirlik tileules, teñdessiz adal dosımnıñ densaulığın tileymin! - Ekeumiz qağıstırıp jiberip, qatar iştik. Külän eki bötelke men eki ıdıstı jiıstırıp aparıp tösek astına tıqtı. Qalğan ettiñ betin jauıp, dastarqanmen oray saldı da törge qatar tösek saldı. Qoltığımnan tartıp aparıp jatın ornıma otırğızdı da tufliimdi şeşip, sırt kiimimdi sıpırıp, körpe japtı.

- Wyıqtay ğoy endi, qattı şarşadıñ! - dey sala esik ilgegin salıp, şıraqtı öşirdi. Özi etigin ğana şeşip qatarımdağı jertösekke kiimşeñ qisaya ketti.

- Keñ jerde neşe qaytalap swrağanımda nelikten aytpadıñ, Küläş?

- Seniñ qinalısıñdı, jan küyzelisiñdi körgim kelmedi. Sondıqtan özim qinalıp, jılay berdim. Sen meniñ sonımnan sekem alıp, swray berdiñ. Sonda da jasıra twrğım keldi. Bwl küyigiñe ara tüsip jeñildetuge, bos qalğan köñilge medeu bolıp, dertiñe därmen boluğa öz qabiletimniñ jetpeytindigi belgili... Bir köñildener şağıña jetkende estirtpek edim. Bügin qasıñda qalğan mwğalimder añğaldıq etip qoyıptı! Bwl suıq habardı birinşi ret özderinen ğana estip qalğandığıñdı bildirdiñ be olarğa?

- Joq, sıradan basım auırıp qaldı dep qana ayırılıstım.

- Jaqsı bolıptı, mwnan soñ da jabıq qalpında qala twrsın! Bäri de öz işterinen biledi.

- Bwl habardı kimnen estip ediñ öziñ?

- Osı jaqında ğana jwrt auzınan ämengerler men Auqannıñ qıspağınan qwtılıp, tauğa qaytarımda ğana estigenmin. Bwlar, Sovet odağınan jasırın ötip jürgen bireuden osı jazğıtwrım estipti. Maqpal bıltır ğana twrmıstanğan eken!

-  Soğan men älde de senbeymin! - dep kürsindim.

-  Neğwrlım jañsaq habar bolsın-au, biraq, alğaş estigenimde men de senbegenmin. Qaysısı qay jerde, kimnen estigendigin qua jürip swrap sendim. Ol jaqtan kelgen adam, tigen küyeuiniñ atın da aytıptı. Maqpaldıñ öziniñ qızmetke ornalasqan mektebiniñ oqu müdiri eken. Asqarıñ sol mektepti bitiripti. Solardıñ qolında twradı eken.

Osı habarğa kelgende, körpeden şığıp jatqan Külänniñ bileginen wstay alıp eñiredim. Asqardıñ «äke, äke, jüy-jüy!» dep şırqırap jılap ayırılsqanı elestedi közime. Külän meni qwşaqtay alıp solqıldadı. Mañdayımnan süye, toqtau ayta eñirep jiberip, özin jiya qoydı. Men qaytalap swrau qoya qwştım:

- Jetpis besinşi jılı Ürimjige barğanıñda sol jaqtan ne habar estip barıp ediñ?.. Aqiyağa «Biğabil Qazaqstanğa ötpek bolsa, mağan jolıqpay ketpesin!» depsiñ ğoy?

- Onda Maqpal jöninen de eş habar ala almay, keuiñniñ habarıñdı da Ürimjiden estirmin dep barğanmın. Eger sen bosap, Sovetke ketu jağdayıñ bolsa, Auqandardıñ qaterinen qwtılu üşin erip ketpek bolğanmın. Al, biıl Maqpaldıñ mına suıq habarın estigennen beri jılaudamın. Seni bwl ahualdı estimey ötip keter me eken dep qattı tınışsızdandım. Estimey barıp, Maqpaldı bireudiñ qoltığınan körseñ, asa qauipti oqiğa tuılar edi. Şükirşilik, äyteuir endi jüdetpeytin, Maqpalğa da keşirim äperetin ornıñdı tauıp qoydım! Üy, Biğaş, mwnıñ ne, ornıña jata ğoy! - Kiimşeñ Külän qwşağımnan serpilip şığıp, öz ornıma jatqızdı da, körpemdi japtı.

- Mağan därmen bolıp, Maqpalğa keşirim äperetin ornım qaysı sonda?

- Erteñ-aq! Al, wyıqtay ğoy! Biraq, bügin seni zorlap wyıqtatu qiın şığar. Öziñmen öziñ keñesseñ ğana keñip, wyıqtay alasıñ!

- Qalay keñeseyin?

- Öziñ Maqpaldan bes-altı jas ülken bola twra äyel jöninen oğan adal qalpıñdı saqtay almay kelgeniñdi ayttıñ ğoy. Al, jap-jas Maqpaldı kinälap, şirığıp qapalanıp jatqanıñ ädildik pe? On toğız jıl kütipti ğoy seni, odan artıq qaytpek!

- Onı kinälauım emes, biraq, ömirdegi eñ jaqın serigin ölimge kim qiya qoymaq!.. Basqağa ketuine qimaymın onı! - Kökiregimdi qos qolımmen qısa tüstim. - Ol meniñ aspanımday keñ tınıstı, qaytalanbaytın zerdeli, körki men bilimi teñ jaralğan darındı jar bolğan ğoy, mine, endi kimge ketti! - Jüregime biz qadalğanday, qan atqılaqtağanday sezildi. Demim sığılıp, twnşığıp bara jattım. Döñbekşi jönelippin.

Külän körpesin serpip tastay kelip, basımdı bilegine aldı da qasıma jata qaldı. Eki şekemdi uqalay berdi. Kökiregimnen qolımdı ayırıp, özi sıladı.

- Sabır etşi, Biğaş, pikirimdi endi bir tıñdaşı! Seniñ Maqpaldı qimay qinalatınıñ, onıñ basqa bireumen twrmıstanıp ketkeni ğana ğoy, onısın öz tabiğatınıñ aldında jeñilgen opasızdığı delikşi. Al, sen öz tabiğatıñnıñ aldında jeñilmey kelgen batırımbısıñ? - Külänniñ bwl jazğıruına külip jiberdim. - Bäse! - dedi mañdayımnan süyip. - Bwl, seni tabalauım emes, mineziñe qaynasıp bitken sın qabıldağış, turaşıl ädetiñe qarap aytıp jatqanım. Seni sonau jaña öspirim keziñde Nwriyaşıñnıñ jatağında alğaş körgenimnen-aq sonday adamgerşilik artıqşılığıñdı sezip edim. Sodan bastap... eñ jaqın... eñ jaqın dosım sanağanmın. Är söziñnen sap jwparday ädilet añqıp twratın ğoy. Sonıñdı mına eñ qattı küyzelis keziñde wmıtıp qalmaşı! Maqpalıñ kim edi, Tarımda jolıqqan jezökşeleriñ kim? Parqı aspan men jerdey emes pe! Sol saldaqılarğa bılğanğanıñ, Maqpalıñdı qimaytındığıñnan boldı ma? Biz tabiğattı jeñemiz - qwldanamız deymiz ğoy, söytse te tabiğat zañına qwl bola jürip batırsınatındığımızdı wmıtpalıq! Onıñ üstine jas Maqpaldıñ tabiğatı senen äldeqayda älsiz ekendigin wmıtpalıq!..

Osı bir asa süyikti filosofımdı qwşaqtay alğanımdı tağı da sezbey qalıppın. Mamıqtay jwmsaq, kesek şoqtay ıstıq kökiregine jüregim siñip bara jatqanday tığıla berippin.

- Mine, erkek tabiğatınıñ essiz ükimine tağı da bas ie qaldıñ batırım, al, qatınıñ qalay jeñilmesin! - dep Külän, jalın atqan nığız denesin menen qaşıra küldi de, qwşağımnan bwlqınıp şığıp türegelip aldı. Şıraqtı jağıp jiberip, eki stakan araq äkeldi de qağıstırıp işti. - Sağan bäri de dayın. Jalğız-aq qosılısıp-basılısqannan soñ opıq jegizbeytin, eski jarañdı jañğırtıp qayğırtpaytın bireumen ğana bol! Maqpaldı endi oylap qoyudan qaşır öziñdi, «qoldan kelmeytin iske qwrıştan berik bol» deytin söz bar ğoy! Osı körgenderiñniñ işinde odan qalıspaytın sanalısı barın äli körip bolğan joqsıñ. Meniñ jay ermek üşin ğana körsetpegendigimdi tüsinesiñ, qalpağıñdı aspanğa atıp quanasıñ äli!

- Küläş, mwndaylardı töndire bermeşi mağan! Qasiretti jeñildetu üşin älgi aytqan ädiletiñ de jetkilikti. Bwl apat habardı seniñ qasıñda estigenim qanday jaqsı bolğan! Kezinde körermiz, boldı, endi qıñsılamayın!

- O, janım-au, «qıñsılamayın» deuin! Men de qoydım endi ügitti!

Sonda da tañ bozara wyıqtadıq. Ekeumizdiñ bir qolımız sozılıp, wstasıp jatqanın bir-aq bilippiz, Külän şoşına oyanıp tarttı qolın.

Tañerteñgilik şaydı balalarmen birge otau üyde iştik. Sağat ondar şamasında aqın mwğalim kelip, üyine qonaqqa şaqırdı. Kündiz qıdıru jağınan mwnan soñ saqtanudıñ qajettigin eskertip:

- Kündiz közge tüse berudiñ mağan jaqpaytındığı bar! - dep edim, mwğalim küle tüsindirdi:

- Nazeke, bwl qalada kündiz qıdırudan qauipsizi joq! Añduşı-tintuşilerimiz tügel üki, japalaq, jarğanat siyaqtı, ıñğay tün kezedi. Köşeniñ soqtıqpalı soyqan-soğıstarı da tün jamılıp jürgiziledi.

- Olay bolsa jön eken! - dedim de, bwl qalada meni tanısa, oqu-ağartu men mädeniet salalarındağı köne qızmetkerler tanitındığın, solardıñ Jaubasar men Auqandarğa jaqın jüretinderine körsetip aludan saq boluın eskerttim....

Osı şaqırıludan soñ är küni qonaqqa tüs uaqıtında barıp, aqşam tüse qaytıp jürdik. Är küngi qonaq iesi özdi-öziniñ eñ senimdi dostarın qosa şaqırıp, tanıstıra berdi. Qastıq isteytin jat niettilerge bildirmeu jöninde ant aytısqan tamır-tanıstarım köbeye tüsti söytip. Bäri de «Nazarbek», «Nazeke» ataydı. Qaysı üyge barsaq ta, alğaş tanısqan üş jesir birge şaqırıladı. Olarmen etimiz de - betimiz de üyrenisip, köne dostarşa söylesetin boldıq. Auqannıñ qısaspen şektep, üylerine baqılau qoyğan äyelder bolğandıqtan Näzipa men Gülsimniñ üyine qonaq bolıp şaqırılmauımızdı eskertip qoydıq. Olardıñ üyleri, qonaqtan Külän ekeumiz oñaşa qaytqanda ğana jol jönekey dem alıp, şay işip şığatın beketimiz bolıp qaldı. Jolımızğa qaysısınıñ üyi jaqın bolsa, sol tartınbay bastap äkete berdi. Keyde ımırt tüse, keyde el jata qaytıp jürdik «beketimizden».

Keşirek qaytqanımızda Qwlja köşesinen örip jürgen janjal men soyqan köretin bolğandığımızdan öz üyimizge neğwrlım erterek qaytıp aluğa tırısamız.

Menimen qatar tösek salıp wyıqtap jürgen Külän swğanaq qolımdı qattı tergedi bir küni tañerteñ: wyıqtasımızben körpe sırtına şığıp wstasa qalatın eki qoldıñ instinktik jaqındığına keşirim etip jür edi. Sol küni tentek qolım, körpesiniñ işine kirip, «basqa şauıp, töske örlep» mazasın ala beripti.

- Qolıñnıñ bwlay jortuı meni qorsınğanı ekendigin bildim! - dep ökpeley qaradı mağan.

- Qorsınğanı emes, tañdağanı şığar!

- Ne tañdamaq mendey kempirden. Kündiz keşke deyin qorşauına alıp jürgen jas swlulardıñ birine sıbırlay saludan wyalasıñ da, keşinde meni sipalaysıñ! Bärinen oñayı, qorı osı deytin şığarsıñ! Mende seni jwbata alatın eşteñe joq, mağan senuiñ kerek! Maqpalıñdı añsatıp qasiretke batıra beruden basqa eşqanday köñildilik bere almaytındığımdı bile twrıp, ermek etpekpisiñ?! Anau üşeuiniñ birin tañdaytın uaqıtıñ boldı. Qaysısı bolsa da sağan dayın ekendigin bayqatıp jür. Meniñ üş-tört bay öltirgen uıma äuestenbe!.. Menimen jaqındasıp qoysañ-aq qattı jañılasıñ, mañayıñnan hor qızdarın ürkitip alasıñ!...

Sol küni tüs uaqıtında Şayzadanıñ üyinde bolıp edik, «üş hor qızı» tağı da birge barğan bolatın. Näzipa eki sağat qana otırdı da, eleusiz ğayıp boldı.

Otırısımız kün bata ayaqtaldı. Qonaqtar tarap bara jatqanda Külän mağan tosa twrudı ayttı da Şayzadanıñ kelinşegimen oñaşa söylesken bolıp, qarsı üyine kirip aldı. Dastarqandastar tügel tarap, qaytıp bolğan şaqta şıqtı da, jetektey jöneldi. Meni bügin Näzipanıñ üyine eşkimge körsetpey ertip aparmaq eken. Bir oñaşa köşemen apaq-sapaqta aylanıp ötip, mağan tanıs bolıp qalğan qaqpanıñ aldına jetip bardıq. Öz üyiniñ esik aldınan qarap twrğan Näzipa jügire jetip, Küländi qwşaqtay aldı.  Külän öz üyine qaytıp ketpek bolıp şegine bergeninde dedektetip ala jöneldi Näzipa. Mağan jüriñiz degendey ımdap qoyıp, Küländi jetektedi. Jañaşa kiimmen jasanğandağı tipti erekşe sımbat tapqan twlğasına qaray-qaray ilestim. Şağın ğana eki bölmeli, ädemi jasaulı üyine Küländi aldığa salıp kirgizdik. Jas swludıñ oñaşa üyine jalğız kiruden men de sonşalıq wyalatın siyaqtımın. Stol törindegi orındıqqa «jeñgeni» otırğızıp, qarama-qarsı eki orındıqqa tağı da ekeumiz otırdıq. Öziniñ tuısqan äpekesinen asırap alğan 14-15 jastar şamasındağı qızı şay qwyıp, kütuşi bolıp jür.

Näzipanıñ bügingi jasanuı közimdi suırıp äketetindey körindi: üş jağı ğana bwyralanğan qoyu jıltır qara şaşı tip-tik eki iığınan aldına, toq omırauına tögilipti. Aldı aşıq aq jibek kofta men sol qolañ qara şaş alqızıl almaday jüzin aşa tüsip, mol kirpikpen kömkerilgen möldir qara közin tipti jaynatıp twr. Tüp-tüzu tüsken qır mwrnı men qıp-qızıl erni swlulıqtıñ eñ tañdaulı qalpına qwyılıp şıqqanday, orta boylı kelisken denesine erekşe säulet bergendey, köz toqtatıp qaratpaytınday körindi. Talma belin bwralta türegelip barıp, şkabınan şampan alğanda keremetteri tağı da ottay basıldı közime. «Keremetteri» deytin sebebim, sırt jaq müsini twp-tura Maqpaldıñ twlğasınan aumaydı eken. Jwqa şwğadan tigilgen şaq qana qimalı beldemşe sol wqsastığın ayqın äygilep twr: jazıq jayalı keñ mıqın, bwratılğan aş bel, ayırım qwyılğan kümistey oyıq qılta, toq baltır, kerme yıq - bäri de bwrın özim körgendey, sağınıştı müsin.

Estetikanıñ siqırlı periştesi közimdi qanşalıq tartsa da, Külännan wrlap, ınsappen ğana qarap qoyıp otır edim, şampan bötelkesin aşu mindeti mağan tapsırıldı. Üş ıdısqa toltıra-toltıra qwyıp, eki jesirdiñ aldına qoya asıqtırdım:

- Qane, tezirek tartıp jiberelik! - degenimde, Külän külip jiberdi:

- Neğwrlım tezirek tartıñdar! - Külänniñ bwl külkisinen Näzipa mağına izdey külimsiredi de, işip alıp, bötelkeni özi alıp qwydı:

- Äreñ kelgen Biğañ men äpkem bwyırıp otırğanda meniñ tartpaytın lajım qaysı, al, tarttıq! - Näzipa qonaq ıdıstarına qağıstırıp jiberip jwta sala ımmen quzadı bizdi.

- Al, Küläş, - dedim men. - Endi ekeumiz tezdetip tartpasaq bolmay qaldı!

- Endi ekeuiñ tarta beriñder, meniñ mas bolmay qaytuım kerek! - dep kürsindi Külän. - Bügin bizdiñ üyge qayındarım kelemiz depti. Olarğa Auqan ere kelui mümkin. Biğaş bügin osında bolsın!

Näzipa oylanbay-aq razılıq bildirdi qonıp qaluıma. Biraq, qızğış tarta jauap qattı:

- Ie, bwl da öz üyi ğoy. Ol üyge jat adamdar kelgen bolsa, bügin osında bolsın!

- Bwl üy baqılau astında ekendigin estimin, - dep qonbaudıñ sıltauın men de taba qoydım. - «Külän men Ibıraydıñ ağası» kelgenin bäri estip jür. Meniñ ol üyden körinuim ğajaptanarlıq mäsele emes. Al, oylarında joqta bwl üyden közge tüssem, qattı tergelemiz. Aytar sıltauımız joq. Nazıkeşke wyat keltirgim kelmeydi, qaytqanım dwrıs!

- Baqılauşılar tünde bwl üyge kirmeytin! - qızara söyledi Näzipa. - Sizdiñ qolğa tüsu haupiñizge qarağanda mağan keletin wyat eşteñe emes!

- «Anau Nazarbektiñ» bwrın tanıspaytın Näzipanıñ üyinen şığuı, meni iisşil Auqannıñ ülken tergeuine tüsiredi, Nazıkeş, keşir Külänmen birge qaytıp barayın!

- Olay bolsa, öziñiz bil! - dep Näzipa öz erkime salğan soñ Külänğa ere jöneldim. Bılay şığa bere Külän bilegimnen şımşıp alıp, kübirledi:

- Sen üşin özim söylesip, onı köndirip, iliktirip qoyğanmın. Osınday äyel twrğanda... kempirdiñ qasında neñ bar? «Äreñ kelgen Biğañ men äpkem bwyırıp otırğanda meniñ tartpaytın lajım qaysı!» dep qwlşınğanı köngeni emey ne! «Sizdiñ qolğa tüsip qalu qaupiñizge qarağanda mağan keletin wyat eşteñe emes!» degeni, tipti, qwrbandığıñ bolayın degeni emes pe! Bwdan endi tartınudı qoy, Biğaş!

- Meni äyel körmegen bala dep tärbieleysiñ be, Küläş? - Men külip jibergende ol tömen qarap köz jasın tögip jiberdi. - Näzipanıñ qasına jatpadı dep jılap kelemisiñ öziñ?

- Ekeumizdi osınday sözge keltirgen tağdırğa jılaymın da!.. Näzipadan ne min taptıñ?

- Onda min joq, sırtınan işi körinip twratın gauharday äyel!..

- Olay bolsa, öziñe baqa ğana qajet bolğanı ma? - Saqıldap küldi Külän. Qarañğı köşemen jasırınıp kele jatqanımızdı eskertip külkiden silkilep toqtattım da, onıñ özi iismaylap bergen qol oramalın alıp, köz jası qolıma tamdı. Tağı da sürtip tastap, betinen şımşıp qaldım. Onıma qarsılıq bildirmegen soñ qwşaqtap tartıp, süyip almaq bolğanımda serpip tastadı.

- Menen aulaq bol, senen köri mağan bwlt jaqın! - Üniniñ qatqıl şıqqanın estigenim osı edi.

- Meni ras jaqtırmaymısıñ öziñ? - dep men de resmi swradım.

- Jaqtırmaymın!

Aralıq tastap, säl alıstay jürip edim. Özi jaqındap, qoltıqtay ayañdadı.

- Ras aytam! - dedi sonsoñ. - Men ejelden jarıñ emes, dosıñmın. Dosıñ bolıp qana ötemin!

Mwnan soñ söylespey, ünsiz qoltıqtasıp jettik üyge. Balalardıñ dayındap qoyğan şayın işip, tağı da qatarlasa jattıq. Wyıqtağanımızda tabısa qoyatın qoldarımız da jaqındaspaptı. Külän qızmetke ketetin balaların jöneltip, kişkene jienin juındırıp, kiindirip alıp kirgeninde oyandım.

- Twra ğoy, Biğaş, şay işelik! - dedi. Kiinip twrısımmen kündegi ädetinşe ornımdı jiıstırdı da, qolıma su qwyıp juındırıp, oramal wstattı. Kirbeñ qabaqtau körindi közime. Dastarqandı törge jasap, şay qwydı. Aramızdağı kişkene qızdıñ sözine birge külgenimiz bolmasa men de beyjay edim.

Keşe keştegi jasanğan qalpımen jaynap Näzipa kirip kelgende, ekeumiz de aşıla qaldıq.

- Kele ğoy, kele ğoy, Nazıkeş! - Ornımnan ıtıp türegelgenimde eki jesir qatar küldi. Qolınan tartıp äkelip, özimniñ tör jağıma zorlap otırğızdım. Näzipa beldemşe köyleginiñ etegi tarlığınan jaysızdanğanday, qızğış tarta bir jambastap, men jaqqa qisaya otırdı.

- Tünde bwl üyge tintuşi kirdi me? - dep swradı Külännan.

- Joq! - Külän oğan añıra qaradı.

- Olay bolsa, ağanıñ bizdiñ üyge qonbay qaytuı öte dwrıs bolıptı!.. Tün ortasına taman esik şaqıldatıp oyattı meni. Qızım şoşıp oyanıp meniñ irge jağıma kirip aldı. «Nwpos[1] tekseremiz» dedi sırttağılar. Şıraq jağıp türegelip, esik aşıp berip edim. Sanaq kineşkemdi swrap alıp kördi de stolğa tastay salıp, jük artına, üy bwrıştarına, stol astına deyin üñilip qarap şıqtı. Auız üydi de qaltarıs qaldırmay tekserdi de, şığıp jüre berdi. Türlerin bwzıp alğan ba, men tanımaytın üş sarı kiimdi, hanzu siyaqtı!

- Bizdiñ barğanımızdı Auqan bilip qoyğan eken ğoy! - dep Külän mağan üdireye qarağanda, Näzipa söylep ketti:

- Jalpılıq tekseru jürgizilmegenin qoşnalardan swrap bildim. Basqa üylerge kirmepti. Auqannıñ ğana isi, «Külänniñ üyine kelgen kim?» dep ärkimnen swrastırıp jürgen körinedi! - Bir şını şaydı asığa işken Näzipa Külänğa ımday türegelip, tereze jaq bwrıştağı orındıqqa barıp otırdı. Külän qasına barıp otırısımen sıbırlasa ketti ekeui.

- Meni jasırasıñdar ma? - jımiya qaradım.

- Qamsız bolıñız, ağa! - Näzipa jımiya qaradı mağan. - Sizdi eşkimge bere qoymaspız, alañ bolmañız!

Ekeui bir-birine kezek sıbırlap, nedäuir söylesip aldı. Bir sözderinen «qoyşı äpketay!» dep Näzipanıñ qızara qalğanın ğana bayqadım. Betin alaqanımen bir basıp, Külänniñ keyingi sözine moyınsal bolğanday bas izese de, tomsarıp, oylanıp qaldı. Onan soñğı sözderi basqa taqırıpqa auısqandığın da bayqadım. Sıbırlasa kürsinise berdi. Köp söylegeni Näzipa boldı. Jaysız habar estigen siyaqtı, öñderi swrlana tüsti. «Sodan tüni boyı wyıqtay almay şıqtım!» dep kübirledi soñında Näzipa.

Danışpan tergeuşim, «qılmıstınıñ artı quıs» bolatındığın öziñizge bwrın-aq mälimdep edim ğoy. Al, mına altın jesirlerimniñ artı tipti qaterli quıs ekendiginde söz bar ma. Erkekterin öltirip, erekşe qaterlige aynaldırıp otırğan sizderdiñ arttarıñız özderinikinen äldeqayda qaterli quıs ekendigin eskerip, qaltıray qopaqtaydı. Joydaqsız üñgirleriñizden äldeneleriñizdi tögip bastırıp tastar ma eken dep qorqadı. Bwl jesirlerdiñ quıstarın etekteriñizben jaba almay otırğandarıñızda mına beymälim qonaqtan qızğanıp, sonday soyqan tudıratındıqtarıñız ras qoy! Al, bwl qonaqtıñ qılmıs jidaşısı bolıp  jetilip alğan Biğabildiñ däl özi ekendigin sezseñizder, tipti, işek-qarındarıñızdı qosa töguden ayanarsızdar ma. Sasqalaqtağan şaqtarıñızda «dünie mülde malamatan bolıp ketti»[2] dep sasıta salmauşı ma ediñizder!

(Jalğası bar)

«Abai.kz»


[1] Nwpws - sanaq (jan sanı). Adam sanın tekseru tizimdigi.

[2] Mauzıdwñ sözi.

 

0 pikir