Jwma, 22 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1731 0 pikir 3 Qañtar, 2013 sağat 14:40

Däulet Asau. Qazaqstan wlttar laboratoriyasına qalay aynaldı?

Qazaqstandı wlttar laboratoriyasına aynaldıru sayasatı 1868 jıldan bastaldı. Osıdan ğasır jarım uaqıt bwrın qazaq jerin mekendegen halıqtıñ tügelge juığı tek qana qazaqtar edi. Orıs mwjığı bizdiñ ata-baba mekenimizge Stolıpinniñ äygili jer reformasınan keyin, 140 jıl bwrın ğana ayaq basqan. Äytse de, qaraşekpenderdiñ ol jolğı qaptauı Qazaqstannıñ demografiyalıq ahualına onşa äser ete qoyğan joq. Sonday-aq patşalıq Resey men qızıl kommunisterden qwqay körgen orıs wltınıñ ökilderi ädette «jabayı dalağa» emes, örkenieti damığan Käri Qwrılıqqa qaray qaştı. Al, el işine kelip qaşqan-tığılğandarı qazaqqa siñisti bolıp, qazaqşa söylep, özderi de qazaq bolıp ketti.

Ekinşi nauqan - 30-50 jıldar işinde jürgizildi. Keñes ükimeti eş jazığı joq jeke azamattardı ğana emes, KSRO aumağında twratın twtas halıqtardı Odaqtıñ şığıs aymaqtarına, onıñ işinde Qazaqstanğa jappay jer audaru sayasatın jürgizdi. Tipti Ekinşi Düniejüzilik soğıs qızıp twrğan jıldarı, soğıstan keyingi uaqıttarda da jwrttı twrğılıqtı jerinen küştep köşirudi tolastamadı.

Qazaqstandı wlttar laboratoriyasına aynaldıru sayasatı 1868 jıldan bastaldı. Osıdan ğasır jarım uaqıt bwrın qazaq jerin mekendegen halıqtıñ tügelge juığı tek qana qazaqtar edi. Orıs mwjığı bizdiñ ata-baba mekenimizge Stolıpinniñ äygili jer reformasınan keyin, 140 jıl bwrın ğana ayaq basqan. Äytse de, qaraşekpenderdiñ ol jolğı qaptauı Qazaqstannıñ demografiyalıq ahualına onşa äser ete qoyğan joq. Sonday-aq patşalıq Resey men qızıl kommunisterden qwqay körgen orıs wltınıñ ökilderi ädette «jabayı dalağa» emes, örkenieti damığan Käri Qwrılıqqa qaray qaştı. Al, el işine kelip qaşqan-tığılğandarı qazaqqa siñisti bolıp, qazaqşa söylep, özderi de qazaq bolıp ketti.

Ekinşi nauqan - 30-50 jıldar işinde jürgizildi. Keñes ükimeti eş jazığı joq jeke azamattardı ğana emes, KSRO aumağında twratın twtas halıqtardı Odaqtıñ şığıs aymaqtarına, onıñ işinde Qazaqstanğa jappay jer audaru sayasatın jürgizdi. Tipti Ekinşi Düniejüzilik soğıs qızıp twrğan jıldarı, soğıstan keyingi uaqıttarda da jwrttı twrğılıqtı jerinen küştep köşirudi tolastamadı.

Stalinniñ jappay halıqtardı Qazaqstanğa jer audaruı Batıs Ukrainadan bastaldı. 1936 jıldıñ säuir ayında KSRO Halıq keñesi komitetñ «Sayasi senimsiz polyaktardı Ukrain KSR-nan Qazaq KSR-na köşiru turalı» Qaulı qabıldaydı. KSRO Ministrler Keñesiniñ 28 säuir 1936 jılğı № 776-120 «öte qwpiya» grifimen bekitilgen Qaulısına säykes Ukraina dan küştep köşirilgenderdi ornalastıru jöninde BKP(b) Qazaq ölkelik komiteti byurosınıñ josparı boyınşa Ukraina men Pol'şa şekarasınan Qarağandı oblısına15000 şaruaşılıq - 45000-ten astam nemister men polyaktar (polyaktar - 35820, nemister -10000) jer audarıladı. 1936 jılı 25 şildede Qazaqstanğa 25778 adam tiegen birinşi kezektiñ 40 eşelonı keldi.

1937 jıldıñ 21 tamızında osınday zar küy käristerdiñ basına tudı. KSRO HKK men BKP(b) OK-nıñ № 1428-326 «Qiır Şığıstıñ şekaralıq aumaqtarınan käris wltın köşiru turalı» Qaulısı şıqtı. Az uaqıttıñ işinde qazaq jerine 20141 otbası nemese 98474 käris azamattarı köşirildi. Olardı negizinen elimizdiñ oñtüstik aymaqtarına ornalastırdı. 1938 jıldıñ qazanında däl osı «öte qwpiya» bwyrıqpen «Azerbayjan KSR şekaralıq aymağınan irandıqtardı köşiru turalı» qaulı şıqtı. 1940 jılı köktemde Batıs Ukraina men Belorussiyadan köterilisşiler wyımdarına qatısuşılar, bwrınğı Pol'şa armiyasınıñ oficierleri, sottalğandar qonıs audarıldı.

Qazaqstanda 1941 jıldıñ basında 53772 polyak twrıp jattı. Sol jılı deportaciyalanğan halıqtar tarihındağı asa qayğılı tarihi qwjattardıñ birine qol qoyıldı. KSRO HKK men BKP(b) OK-nıñ 26 tamızdağı qaulısımen, yağni Ekinşi Düniejüzilik soğıs bastalısımen nemis twrğındarı tügeldey şpiondar, faşisterdiñ qolşoqparı dep jariyalanıp, orın tepken jerlerinen zordıñ küşimen köşirile bastadı. 1942 jılı Qarağandı oblısındağı nemis qonıstanuşılarınıñ sanı 350 mıñ jetti. Keñes ükimeti 1943-1944 jıldarı qazaq jerine qaraşaylardı, qalmaqtardı, çeçenderdi, wñğıştardı,evreylerdi, Qırımda twratın tatarlardı,  grekterdi, armyandardı, balkarlardı, bolgarlardı, türik-meshetindikterdi qaptattı. Olardıñ bäri satqındar, halıq jauları dep tanıldı.

KSRO NKVD arnayı qonıstandıru böliminiñ 1946 jılı qazan ayındağı anıqtamasında 2436940 adam esepte twrğan. Olardıñ 655674-si erler, 829084 -si äyel kisiler, 979182 -sı 16 jasqa tolmağan balalar. Osı jıldıñ dereginde Qazaqstanğa 890698 adam sırttan qonıstandırılğan eken. Soğıstan keyin Batıstan Ukrain wltşıldarı äskeri jasağınıñ sarbazdarı men olardıñ otbası müşelerinen 150 mıñ adam Odaqtıñ tükpir-tükpirine laqtırıldı. Ukrain wltşıldarınıñ bir böligi qazaq dalasına ötken ğasırdıñ basında, 20-30 jıldarı kulak retinde jer audarılğan. Stalin ölgen 1953 jılı KSRO İİM qadağalauşı organınıñ esebinde 2826419 arnayı qonıstanuşılar bolsa, sonıñ 1013610 adamı Qazaqstanda twrıp jattı. Deportaciyalanğan halıqtardıñ basım köpşiligi Qarağandı oblısınıñ aumağına ornalastırıldı. 1949 jılı 1 tamızdağı esebi boyınşa, oblısta jalpı sanı 39990 otbasını qwraytın 117043 arnayı qonıstanuşı bolğan. Olardı esepke alu üşin Qarağandıda İşki ister ministrliginiñ 113 arnayı komendaturaları qwrıldı.

Deportaciyalanğan jandar jaña jerlerinde aştıqqa, auruğa wşırap, köşip-qonıp jürgende otbası müşelerinen ayırılıp qalıp, basqa da twrmıstıq qiınşılıqtardı bastarınan keşirdi. Ükimet olarğa qazınadan zañ boyınşa bölinui tiis bolımsız materialdıq kömektiñ özin körsetpedi. Olardı ornalastıru üşin baspana saluğa qajet material men qarajattı, adam basına kündelikti bölinetin as-su normasın bermedi, jağday jasamadı. Köşip kelgender özderi zordıñ küşimen kürkeler qwrastırıp, jerkepeler saldı, saz-balşıqtan kirpiş qwydı. Olardıñ arasında aurular men üsikke şalınğandar, sodan qaza tapqandar köp. Degenmen, Qazaqstanğa jer audarılğan wlttardıñ jağdayı basqa respublikalarğa deportaciyalanğandarğa qarağanda köş ilgeri edi. Ejelden bauırmaldığımen, qonaqjaylılığımen atağı şıqqan qazaq halqı sırttan sorı qaynap jetken türli wlttardıñ bärin bauırına bastı, qolındağı nanın bölip berdi. Baspası joqtardı öz üylerine kirgizip, bir bölmesin wsındı. Büginde sol kelimsek wlttardıñ qay-qaysı da qazaqtıñ keñpeyildiginiñ arqasında aman qaldı, şırağın öşirip almay, soñınan wrpaq örbitti.

Qalay degenmen de, keñesterden qısım körip, böten jerde jergilikti wltqa küni tüsken bosqındar qazaqtıñ tilin tez üyrenip, el işine tez siñisti. Köpşiliginiñ özderi qazaq bolıp ketti. Jer auğan halıq ökilderi qiın-qıstau zamanda qanatınıñ astına alıp, qamqorlıq körsetken qazaqqa degen qwrmetterin osılay bildirdi. Sondıqtanda olardıñ kölemi qaraqwrım bolğanımen, bizdiñ wlttıq mentalitetke, mädenietke teris äserin tigizbedi.Qızıl kommunisterdiñ qalıñ bwqarağa qarsı ayausız küresu sayasatı twtas KSRO-nı, onıñ işinde Qazaqstandı arnayı qonıstanuşılar men sottalğandardıñ konclager'leri mekenine aynaldırıp jiberdi.

Üşinşi nauqan - qazaq üşin asa qasiretti bolğan - tıñ jäne tıñayğan jerlerdi igeru kezeñi. 1954-57 jıldarı 500 mıñnan astam slavyan wltınıñ ökilderi Qazaqstanğa kelip qonıs tepti. Elge kelip keri qaşqandarımen qosıp sanağanda olardıñ sanı 1millionnan asıp jığıladı eken. Mine, osı kezde jappay wlttıq mektepter jabılıp, wlttıq kadrlar bilik basınan şettetildi, is qağazdarı orıs tiline köşirildi. Eldiñ, jerdiñ mentalitetin, salt-dästürlerin sıylamaytın, tasır minez körsetetin kelimsektermen auıl jigitteri arasında wltaralıq qaqtığıstar köptep orın aldı. Ärine, bwl jayt keñestiñ nasihatına say kelmeytindikten aytılmadı, jasırıp-jabıldı. Wlttıq demografiyağa soyqan bolıp tigen nauqannıñ tüpkilikti maqsatında tek tıñ jerlerdi igeru ğana emes, Qazaqstandı wlttar laboratoriyasına aynaldıru, qazaqtı orıstandıru sayasatı jattı. Äytpese, otarlau sayasatınıñ nätijesinde Reseydiñ qaramağına ötken bayırğı qazaq jerleri - Orınbor, Ombı, Qorğan, Hajı Tarhan, Sarıtau, Tümen, t.b öñirdiñ qazaqtarı, aşarşılıq jıldarı Resey men Ukrainağa barıp twraqtap qalğan basqa qazaq (500 mıñday) atamekenge oraluğa, tıñ jerlerdi igeruge dayar otırğan eken. Biraq, keñes ökimeti Qazaqstanğa qandastardı emes, slavyandardı qaptattı. Sonıñ kesirinen Qazaqstanda twratın qazaqtıñ üles salmağı 29 payızğa deyin tömendep, wlttıq diasporalardıñ sanı 130-dan asıp barıp jığıldı. Söytip, Qazaqstan keñes ökimetiniñ qolımen jasalğan wlttar laboratoriyasına aynaldı.

«Abai.kz»

0 pikir