Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 2290 0 pikir 30 Qaraşa, 2012 sağat 08:29

QAZAQTA WLTTIQ MÜDDE BAR MA? Nemese Nazarbaevtan keyin keş boladı.

Biz şın mäninde täuelsizdik alğannan beri, egemendi el retinde özimizdiñ wlttıq müddemizdi belgilep, wlttıq maqsatımızdı anıqtağan joqpız. Sonıñ saldarınan mwhitqa kompassız şıqqan kemege wqsap, memleketimizdi qay bağıtta damıtudı bilmey, jiırma jıl boyı adasıp keldik. Endi aldağı uaqıtta mwnday jağday qaytalanbas üşin, biz wlttıq müddemiz ben maqsatımızdı teoriya jüzinde ayqındap alıp, onı ömirde qalay iske asırudıñ jolın qarastıruımız kerek. Ol üşin, äueli qoğamnıñ damuında şeşuşi röl atqaratın sub'ektilerdiñ müddesi men maqsatın der kezinde bilip, onıñ işindegi sayasi, äleumettik, mädeni qayşılıqtardı beybit jolmen şeşip otıruğa tiispiz. Sonda ğana qoğam progressivti jolmen damıp, adamdar arasında tüsinuşilik payda boladı.

Qoğam işindegi bastı sub'ektilerge - tituldı wlttı, dini qauımdastıqtı, äleumettik toptı jäne jeke twlğalardı jatqızğan dwrıs. Osı sub'ektilerdiñ işinen memleket qwruşı tituldı wlt, yağni qazaq halqınıñ wlttıq müddesi men maqsatı elimiz egemendigin alğannan beri qoğamımızda qalay qorğalıp, damıp otır? Osı swraqtıñ astarına üñilu kerek.

Biz şın mäninde täuelsizdik alğannan beri, egemendi el retinde özimizdiñ wlttıq müddemizdi belgilep, wlttıq maqsatımızdı anıqtağan joqpız. Sonıñ saldarınan mwhitqa kompassız şıqqan kemege wqsap, memleketimizdi qay bağıtta damıtudı bilmey, jiırma jıl boyı adasıp keldik. Endi aldağı uaqıtta mwnday jağday qaytalanbas üşin, biz wlttıq müddemiz ben maqsatımızdı teoriya jüzinde ayqındap alıp, onı ömirde qalay iske asırudıñ jolın qarastıruımız kerek. Ol üşin, äueli qoğamnıñ damuında şeşuşi röl atqaratın sub'ektilerdiñ müddesi men maqsatın der kezinde bilip, onıñ işindegi sayasi, äleumettik, mädeni qayşılıqtardı beybit jolmen şeşip otıruğa tiispiz. Sonda ğana qoğam progressivti jolmen damıp, adamdar arasında tüsinuşilik payda boladı.

Qoğam işindegi bastı sub'ektilerge - tituldı wlttı, dini qauımdastıqtı, äleumettik toptı jäne jeke twlğalardı jatqızğan dwrıs. Osı sub'ektilerdiñ işinen memleket qwruşı tituldı wlt, yağni qazaq halqınıñ wlttıq müddesi men maqsatı elimiz egemendigin alğannan beri qoğamımızda qalay qorğalıp, damıp otır? Osı swraqtıñ astarına üñilu kerek.

Ol üşin, äueli wlttıq müdde degenimiz ne jäne onıñ qanday belgileri bar - sonı anıqtap aluımız qajet. Wlttıq müddege - täuelsizdigimizdiñ nığayuın, jerimizdiñ twtastığın, tilimizdiñ damuın, dinimzidiñ saqtaluın, salt-dästürimizdiñ örkendeuin jatqızamız. Bwlar ärbir wlt üşin bastı qwndılıq jäne memleketimizdiñ qalıptasıp, wltımızdıñ saqtaluınıñ mañızdı kepili.

Eger osı bes belginiñ biri joq nemese jartıkeş bolsa, ol halıq tolıqqandı wlt bolıp, täuelsiz memleketi men wlttıq bolmısın saqtay almaydı. Olay bolsa, bügingi küni bizdiñ wlttıq müddemizdiñ jağdayı qanday jäne qoğamımız täuelsizdik alğannan bergi uaqıt işinde onı äri qaray damıtuda bilik nendey äreket jasadı?

Ärine, bwl problema jöninde qoğamımızda sociologiyalıq zertteu jwmıstarı jürgizilmegennen keyin, bizdiñ qolımızda ol jöninde mälimetter joq. Sol sebepti özimizdiñ kündelikti ömirden körip, estip jürgen täjiribemizge jäne qoğamdıq aqparat qwraldarına jüginuge tura keledi.

Biz joğarıda wlttıq müddemizge birinşi kezekte täuelsizdigimizdiñ nığayuın jatqızdıq. Onıñ sebebi - täuelsizdik ärbir wlt üşin birinşi qajettilik. Jeke adamdarğa bostandıq qanday qajet bolsa, ärbir wltqa da täuelsizdik sonday qajet. Täuelsizdik bolmasa - til de, din de, salt-dästür de damımay, aqır ayağında wltpen birge öz-özinen joyıluı mümkin. Sondıqtan qazirgi täuelsiz memleketi bar wlttarğa onı saqtap, äri qaray damıtu - bastı parız.

Täuelsizdikti negizinen «de-yure» jäne «de-fakti» dep eki türge böluge boladı. Bizdiñ qazirgi Qazaqstan jağdayında «de-yure» tolıq mağnasında bar dep aytuğa qwqığımız bar. Biraq, ol täuelsizdik kündelikti ömirde «de-fakti» men bekimese, ol jartıkeş, formal'di, bılayşa aytqanda täuelsizdiktiñ sırtqı körinisi bolıp tabıladı jäne onday täuelsizdik erte me, keş pe - öziniñ küşin joğaltadı. Sondıqtan biz täuelsizdigimizdi saqtap, onı äri qaray nığaytu üşin, küş-jigerimizdi «de-faktini» iske asıruğa jwmsauımız kerek.

«De-fakti» öz kezeginde - sayasi, ekonomikalıq, ruhani bolıp, üş salağa bölinedi. Osı üş salanıñ är qaysısına taldau jasau arqılı qazirgi täuelsizdigimizdiñ is jüzinde qanday därejede ekenin bilemiz.

 

Eger elimizdiñ sayasi täuelsizdiginiñ qazirgi jağdayına keletin bolsaq, halıqaralıq qağida boyınşa, memleketti qwraytın - tituldı wlt. Sondıqtan ärbir memleket wlttıq sipatta boluı kerek. Al tituldı wlt öz memleketinde tolıqqandı wlt bolıp damuı üşin, onıñ tili memlekettik til mindetin atqaruı tiis. Qazirgi Qazaqstan jağdayında qazaq tili Konstituciya boyınşa memlekettik til bola twra, osı kezge deyin qoğamımızda is jüzinde öziniñ zañdı rölin atqara almay otır. Onıñ bastı sebebi - bilik basındağı sayasi elita negizinen orıs tildiler. Sol sebepti olardıñ toqsan payızı qazaq wltınıñ ökili bola twra, qazaq tiliniñ damuına müddeli emes. Olar söz jüzinde qazaq tilin memlekettik til dep aytsa da, is jüzinde onıñ jwmıs isteuine kedergi keltirip bağadı. Ondağı maqsatı - uaqıt wtu arqılı qazirgi jastardı orıs tiline assimilyaciyalau. Osınday täsilmen qazaq wltın «qazaq tildi» jäne «orıs tildi» dep eki topqa bölip, «bölip al da biley ber» principimen özderiniñ üstemdigin onan äri jalğastıru.

Elimiz täuelsizdigin alğannan beri jiırma jıl boyı bilik qazaq wltınıñ wlttıq sanasınıñ qalıptasuına jol bermes üşin Qazaqstan «köp wlttı memleket» degen jeleumen qazaqtardı basqa wlt diasporalarınıñ qatarına qosıp qoydı. Eger kimde-kim bwl teoriyamen kelispey, memleket qwruşı qazaq wltınıñ müddesin qorğağısı kelse, ol adamğa wltşıl, yağni memlekettiñ sayasatına qarsı, wlt aralıq arazdıq tudıruşı ekstremisttik element dep, oğan qoğamdıq pikirdi qarsı qoyuğa tırısadı.

Sayasi bilik elimiz täuelsizdik alğannan beri wltaralıq qatınasta Keñes Odağı kezindegi internacionaldıq ideologiyanı basşılıqqa alıp keledi. Biraq, kommunisterdiñ maqsatı internacionaldıq ideologiya arqılı wsaq wlttardıñ wlttıq sanasın joyıp, orıstardıñ wlıderjavalıq şovenistik sayasatına bağındıru edi. Al, bizdiñ bilik bolsa sol sayasattı jalğastırıp memleket qwruşı, tituldı wlt qazaq wltın öziniñ täuelsiz memleketinde, öz otanında zorlıqpen orıs mädenietine assimilyaciyalau sayasatın jürgizip otır. Onıñ sebebi olardıñ özderi orıs mädenietine assimilyaciyalanğan jäne qazaq halqınıñ atınan respublikamızdıñ sayasi biligimen baylığına qoja bolıp keledi. Endi osı baylıq pen bilikten ayırılıp qalmas üşin, qazaq halqınıñ müddesi men memleketiniñ täuelsizdigin qwrbandıqqa şalıp, qayta Reseydiñ bodanı jasamaq.

Ärine olar biz bodandıqqa kiruimiz kerek dep halıqqa aşıq ayta almaydı. Sondıqtan «ekonomikalıq integraciyanı» sıltaurap, halıqtı aldap, birte-birte ekonomikalıq, ruhani täuelsizdiginen ayırıp, aqır soñında «Euraziya odağı» degen sayasi odaqqa kirgizip, qaytadan Resey imperiyasınıñ otarı jasau.

Qazirgi sayasi elitanıñ mwnday qadamğa baruınıñ eki sebebi bar. Birinşi, bolaşaqta Qazaqstanda qazaq halqınıñ sanın tabiği jolmen jäne oralmandardıñ esebinen köpşilikke aynaluı mümkin. Onday jağdayda orıs tili älsirep orıs tildilerdiñ üstemdigi joyılatını anıq. Ekinşi, jekeşelendiru kezinde halıqtıñ eñbegimen jasalınğan baylıqtı zañsız jolmen ielenip alğan şeneunikter erteñ sol baylıqtarınan ayırılıp qalmas üşin orıs şovenisteriniñ köleñkesine panalağıları kelediBwl aytılğandar bizdiñ qazirgi sayasi täuelsizdigimizdiñ körinisi.

Endi ekonomikalıq täuelsizdigimizdiñ jağdayına keler bolsaq resmi mälimetterge qarağanda ekonomikamız jıldan-jılğa qarqındı damıp, halıqtıñ äleumettik twrmısı künnen-künge jaqsarıp keledi eken. Biraq, ekonomisterdiñ aytuınşa mwnıñ bäri tabiği baylığımızdı tonap, şiki zattı şetke arzan bağağa köptep satu arqılı bolıp otır. Olay bolsa biz qaytadan ornına kelmeytin ken baylıqtı talan-tarajğa salıp, bolaşaq wrpağımızdıñ ülesine qıyanat jasap onı özimizdiñ qwlqınmızğa paydalanıp otır ekenbiz. Mwnday jolmen ekonomikanı damıtu madaqtan göri qılmısqa köbirek wqsaydı.

Ruhani täuelsizdik turalı söz etudiñ özi qiın, sebebi ruhani mädenietimizdiñ kilti bolıp tabılatın wlttıq tilimiz jwmıs istemegennen keyin halqımızdıñ ğasırlar boyı jasağan ruhani baylığı qazirgi jas wrpaqqa tüsiniksiz, yağni jat bolıp,olardıñ dünie tanımı, ömirge közqarası batıstıñ mädenietine auıp baradı. Bwl degeniñiz bolaşaqta qazaq halqı öziniñ wlttıq qwndılıqtarınan ayırılıp, wlttıq bolmısın joğaltadı degen söz. Mwnıñ bäri biz özimizdi täuelsiz memleketpiz dep sanağandağı qazirgi körinis. Erteñ «Euraziya odağı» arqılı bwrınğı metropoliyanıñ qoynına qayta ensek, memlekettik täelsizdigimiz ben wlttıq bolmısımızdı joğaltqanımızğa eşbir kümän joq. Olay bolğan jağdayda biz qolımızdağı egemendikke ie bola almay, ğasırlar boyı täuelsizdikti armandap ötken ata-babamızdıñ aruağınıñ aldında kinäli bolıp, bolaşaq wrpağımızğa bodandıqtıñ qamıtın öz qolımızben kigizetin bolamız.

Biz jemqorlıq pen paraqorlıq turalı söz qılğanda pälenşe şeneunik mwnşa million qarjını işip-jep qoyıptı dep jatamız. YAğni onıñ qılmısınıñ ölşemi bar jäne ol materialdıq qılmıs bolıp sanaladı. Al, milliondağan halqı bar bükil memleketti sayasi, ekonomikalıq, ruhani täuelsizdikten ayırıp, onı bodandıqqa aynaldırsa, mwnı eşqanday materialdıq ölşemmen ölşeu mümkin emes. Sondıqtan ol sayasi qılmıs bolıp sanaladı jäne ol materialdıq qılmıstan äldeqayda auır. Onday qılmıstıñ bir-ğana atı bar, ol - Otanına opasızdıq.

Bwl jerde äñgime jer kölemi jöninen dünie jüzi boyınşa alğaşqı ondıqqa, halqınıñ sanı jöninen alğaşqı jüzdikke kiretin bir memlekettiñ bolaşaq tağdırı turalı bolıp otır. Sondıqtan bwl aytılğan pikirmen kelispeytin nemese onı jala dep sanaytın adam bolsa, onıñ da pikirin tıñdauğa dayınmın. Aqiqat pikir talasınan tuındaydı, onıñ üstine men sol memleket basqarıp otırğan joğarğı basşılardan bastap, ondağan mıñ şeneunikterdi özderiniñ jeke basınıñ müddesin halıq müddesinen joğarı qoyıp, satqındıq jasadı dep ayptap otırmın. Sondıqtan, meniñ aytqandarım şındıqqa kelmeytin jala bolsa, öz sözim üşin zañ aldında jauap beruge dayınmın.

Endi biz adamzat qauımdastığınıñ bir müşesi retinde aldımızğa qanday maqsat qoyıp, oğan qalay qol jetkizuge boladı degen swraqqa jauap izdeuimiz kerek.

Tarihta qazaq halqınıñ tağdırı öte kürdeli boldı. Biz XIX ğasırdıñ ayağına deyin negizgi käsibimiz mal şaruaşılığı bolıp, köşpeli ömir saltımen ömir sürip keldik. Sondıqtan jerimizde qalalar salıp, önerkäsippen aynalısuğa bizdiñ mümkindgimiz bolmadı. Sol sebepti otırıqşılıqqa qarağanda köşpeli ömir saltınıñ özine tän twrmısında, psihologiyasında, mentalitetinde ülken ayırmaşılıqtar boldı.

XX ğasırdıñ bas kezinde qazaqtar otırıqşıldıqqa köşirilgenimen olar auıldıq jerde ornalasıp öziniñ qala mädenietin jasay almadı. Al qalağa kelgen jastar bolsa, olar orıs tilimen, mädenietimen ömir süruge mäjbür bolıp, assimilyaciyağa wşıradı. Onıñ üstine Keñes ükimetiniñ jürgizgen «Sovettik ömir saltı» men kommunistik partiyanıñ internacionaldıq ideologiyası az wlttardıñ wlttıq sanasın joyıp, olardı orıstandıru sayasatı bolatın. Sonıñ kesirinen qazirgi qazaq wltı öz aldına täuelsiz el bola twra, öziniñ otanında wlttıq müddesin qorğay almay, qoğamımızda äleumettik jağınan bolsın, mädeni jağınan bolsın basqa diasporalarğa qarağanda eñ artta qalğan marginaldı wltqa aynalıp otır. Oğan qosa qazirgi sayasi biliktiñ jürgizip otırğan sayasatı da qazaq wltınıñ müddesine ziyanın tigizude.

Osı tığırıqtan şığu üşin qazaq halqı öziniñ bolaşaq maqsatın belgilep alıp, soğan qol jetkizuge wmtıluı kerek. Biz qazirgi bilikti qazaq wltınıñ müddesin qorğamaydı dep qanşa sınap, qarğap-silegenmen onan jağday özgermeydi, eger biz alğa qoyğan maqsatımızğa jetu üşin özimiz wmtılıp, kerek jerinde zañdı qwqığımızdı bilikten talap etip otıruğa tiispiz. «Halqı qanday bolsa, biligi de sonday boladı» degen mätel bar, sondıqtan bilikti tüzeu üşin halıq sayasi sauattı bolıp öziniñ wlttıq müddesin qorğay bilui kerek. Biz osı kezge deyin jiırma jıl boyı bilikti imandılıqqa şaqırıp, olarğa moral' aytıp keldik, biraq onı tıñdağan bilik bolğan joq. Endi zañdı qwqığımızdı bilikten talap etuge bizdiñ zañdı qwqımız bar. Aldağı uaqıtta onan nätije bolmasa, bizdiñ sayasi küreske şığuımızğa tura keledi. Ol üşin bizdiñ wlttıq müddemiz ben maqsatımız anıq boluğa jäne sayasi sauattı boluımız kerek. Onıñ üstine osı küreske bizge bağıt-bağdar körsetip otıratın wlttıq ideologiyamız boluğa tiis.

Ärine ömir bolğannan keyin, ol qanday ädil qoğam bolsa da, onıñ işindegi bastı sub'ektilerdiñ arasında är kez tüsinbeuşilik, qarama-qayşılıqtardıñ bolıp twratını zañdı qwbılıs. Ol sayasi ma, äleumettik pe, qwqıqtıq pa sonı der kezinde anıqtap, soğan baylanıstı tiisti şaralar qoldanu arqılı onı rettep otıruğa boladı. Bwl jerde bir närseni eskeruimiz kerek. Qoğam işindegi qayşılıqtı eki kategoriyağa böluge boladı. Biliktiñ bilmestikten istegen qateligi, ol - kemşilik. Sanalı türde istegen qateligi bolsa, ol - qılmıs. Osı qatelikter men kemşilikterdi beybit jolmen tüzep otıru üşin qoğamımızdıñ qwrılımı demokratiyalıq princippen damuı qajet. Al qazrgi bizdiñ jağdayımızda qoğam işindegi qayşılıqtarda beybit jolmen şeşu mümkin bolmay twr. Sebebi bizdiñ qoğamnıñ sayasi qwrılımı avtoritarlıq jüye arqılı qalıptasqan. Sonıñ saldarınan barlıq qayşılıqtar sub'ektivti qaraladı da oğan birden sayasi sipat berilip, onı ob'ektivti beybit jolmen şeşudiñ ornına, ol onan äri kürdelenip, şielenise tüsedi.

Ärine, biz äueli bir äreketke barmastan bwrın aldımen ne isteu kerektigin anıqtap aluğa tiispiz. Biz köbine anau kerek, mınau kerek degendi jii aytamız da toq eterge kelgende neden bastaudı bilmey abdırap qalamız. Sondıqtan men wlttıwq müddemiz ben maqsatımızdı söz etkende bwl qwr uağız bolmas üşin wlttıq müdde turalı «Täuelsizdik - bizdiñ tağdırımız» jäne wlttıq maqsat turalı «Salauattı ömir saltı - wlttıq ideologiyamız» degen eki kitap jazdım. Sol kitaptarda bwl problemalar jöninde, ne isteu kerektigi jöninde keñinen talqılanğan.

Qazir qazaq halqınıñ tağdırı öziniñ şeşuşi kezeñine tap bolıp otır. Eger biz bwrınğı metropoliyağa qaytadan bodan bolsaq, onan endi qaytıp şığu mümkin emes. Sondıqtan prezident Nazarbaev «Euraziya odağın» qwru ideyasınıñ qate ekenin tüsinip, onan bas tartatın bolsa, halıq onıñ osı kezge deyingi qatelikteri men kemşilikterin keşirip tarihta Abılay han siyaqtı qazaq halqınıñ basın biriktirip, memleket qwruşı birinşi prezident bolıp qaladı. Al eger kerisinşe qazirgi sayasatın jalğastırıp Qazaqstandı «Euraziya odağına» zorlap kirgizse, Äbilhayır han qwsap qazaq halqın täuelsizdiginen ayırıp, qaytadan Reseyge bodan jasağan prezident bolıp tarihqa enedi. Sondıqtan bügingi küni qazaq halqınıñ bostandığı men memleketimizdiñ täuelsizdiginiñ tağdırı prezident Nazarbaevtıñ qolında, yağni onıñ nieti men jigerine baylanıstı bolıp twr. Eger biz osı şındıqtı qazir aşıq aytpasaq, erteñ Nazarbaev ketkennen keyin keş boladı.

Ermek

MWQANĞALIEV

"Obşestvennaya poziciya"

(proekt "DAT" № 44 (172) ot 29 noyabrya 2012 g.

0 pikir