Jwma, 15 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1518 0 pikir 30 Qaraşa, 2012 sağat 08:26

El bolamın deseñ... QARTIÑDI TÜZE!

Men bwl «El bolam deseñ... qarttarıñdı tüze» degen jazbanı semeylik qayratker qız Mayra Äbenovanıñ Feysbuktegi paraqşasınan tauıp aldım. Däl aytılğan!

Aqtaulıq qırıq qariyanıñ Jañaözenniñ atın özgertu jaylı swrqiya wsınısı, basqanı qaydam, özimniñ osı kezge deyingi qazaq aqsaqaldarı jaylı ayta almay jürgen biteu jaramdı jarıp jiberdi...

Bügingi qazaq aqsaqaldarı kimder? Olardıñ abıroy-qadiri bar ma? Bar bolsa qanday deñgeyde? Arasında elge, halıqqa aqıl söz, danalıq naqıl aytatındarı tabıla ma? Bilikke, äkimge, basşığa jaltaqtamay öz pikirin qorıqpay ayta alatın qazaq aqsaqaldarı bar ma? Öz törin tömendetpeytin, adamgerşiligin alasartpaytın, sıyı men sının qaşırmay, öz sänimen ädemi qartayıp jatqan şaldar elimizde bar ma?

Keşegi Jañaözen tragediyası kezinde auızdarın buğan şaldar erteñgi wrpaqqa ne qaldırdım dep ayta aladı? Jañaözen tragediyasın ayğaylap ayıptaudıñ ornına, arı men wyatın jiıp qoyıp, onı wrpaqqa wmıttırudı maqsat qoyğan qariyalar erteñgi wrpaqtıñ özderi jaylı ne aytarın oyladı ma eken? Qazaqtıñ şaldarı nege jaltaq? Olar kimnen qorqadı? Tipti keñes zamanında qazaqtan bes adam qorıqpay Stalinge hat jazdı emes pe?! Qazir nege ondaylar tabılmay otır? Bwl swraqtardıñ jauabı bireuge ayqın, bireuge tüsiniksiz bolar.

Men bwl «El bolam deseñ... qarttarıñdı tüze» degen jazbanı semeylik qayratker qız Mayra Äbenovanıñ Feysbuktegi paraqşasınan tauıp aldım. Däl aytılğan!

Aqtaulıq qırıq qariyanıñ Jañaözenniñ atın özgertu jaylı swrqiya wsınısı, basqanı qaydam, özimniñ osı kezge deyingi qazaq aqsaqaldarı jaylı ayta almay jürgen biteu jaramdı jarıp jiberdi...

Bügingi qazaq aqsaqaldarı kimder? Olardıñ abıroy-qadiri bar ma? Bar bolsa qanday deñgeyde? Arasında elge, halıqqa aqıl söz, danalıq naqıl aytatındarı tabıla ma? Bilikke, äkimge, basşığa jaltaqtamay öz pikirin qorıqpay ayta alatın qazaq aqsaqaldarı bar ma? Öz törin tömendetpeytin, adamgerşiligin alasartpaytın, sıyı men sının qaşırmay, öz sänimen ädemi qartayıp jatqan şaldar elimizde bar ma?

Keşegi Jañaözen tragediyası kezinde auızdarın buğan şaldar erteñgi wrpaqqa ne qaldırdım dep ayta aladı? Jañaözen tragediyasın ayğaylap ayıptaudıñ ornına, arı men wyatın jiıp qoyıp, onı wrpaqqa wmıttırudı maqsat qoyğan qariyalar erteñgi wrpaqtıñ özderi jaylı ne aytarın oyladı ma eken? Qazaqtıñ şaldarı nege jaltaq? Olar kimnen qorqadı? Tipti keñes zamanında qazaqtan bes adam qorıqpay Stalinge hat jazdı emes pe?! Qazir nege ondaylar tabılmay otır? Bwl swraqtardıñ jauabı bireuge ayqın, bireuge tüsiniksiz bolar.

Özimdi, qwrbı-qwrdas zamandastarımdı auıldıñ qariyalarınıñ sözimen, ğibrattarımen, jır, äñgimelerin estip öskender, solardan tärbie alğan wrpaq dep sanaymın. Ar, namıs, abıroy, iman degen wğımdardı zamanımızdıñ qariyalarınan alıp östik.... Al, bügin şe? Qazirgi jastarımız tälim-tärbieni bügingi aqsaqaldardan alıp otır dep ayta alamız ba?

Ärine, aqılgöy dana, öz ornımen, sänimen qartayıp jatqan qazaq aqsaqaldarı qazirgi zamanda joq deu - künä bolar. Biraq, olar az bolar. Bar şığar, biraq ondaylardı bağalaytın, qadirleytin qoğam, bilik, ükimet bügin joq ekeni ayqın...

Meniñ bügingi aytpaq äñgimem osı at töbelindey az ğana, közge körinbey jürgen qariyalar men aqsaqaldar turasında emes... Meniñ äñgimemniñ bügingi keyipkerleri - azğan, tozğan, qadirsiz, biliktiñ aydaşabına aynalğan, şapan japsa eken, arqamnan qaqsa eken dep, äkimder men qaltalılardıñ, lauazımdılardıñ quırşağına aynalğan, bata berudiñ ornına tost aytatın, tilek aytudıñ ornına «alıp qoyayıq» deytin biliktiñ sayqımazağı, jezökşesi, sıldırmaq temir men jalğan ataqtıñ qwlı, şendilerge jarısıp maqtau aytatın aljığan qarttarı jaylı, keşirersiz, qırttarı haqında. Meyram, mereke, käsibi mereke, mereytoylar sayın ärtürli as, jiındar sayın sıy-siyapat alıp üyrengen, saqalın, qariyalılığın satqan asırandı şaldar jaylı. Sol marapattarğa şaqırılmay wmıt qalsa, sıy-siyapattardan bayqausızda tasa qalıp qoysa, äkimder men basşılardı jağalap, ökpe-nazın jır etip aytpasa, tamaqtarı siñbeytinder jaylı.

Osınşama jaman teñeulerdi qariyalarğa ayamay tögetindey sen kimsiñ, sonşama olarda qanşa aqıñ qaldı dersiñ, oquşım. Sökkim joq, biraq sökpeske amalım joq. Özim de şalmın, mağan da qatısı bar, mağan da tiip jatqan jan auırtatın isterdi körip twrıp qalay ündemeyin. Qarttardıñ abıroyı - meniñ de abıroyım. Qarttardıñ abıroyı - elimizdiñ, bolaşaqtıñ, jas wrpaqtıñ abıroyı. Bügingi keybir qariyalardıñ biliktiñ tabanın jalap, qadirinen ayrılıp jatqanın jas wrpaq körip otır, olardıñ las, jiirkenişti isterin ülgi dep qabıldap otır. Osı «ülgini» jastar erteñ qaytalaydı, qazir de qaytalap («jasotandıqtar») otır. Sonday bağıtta memlekettik tärbie jürip jatır. Ötken zamanda jarısa maqtağan kün kösemderdiñ bügin tarihtıñ batpağında, şañınıñ astında qalğanınan nege sabaq almaymız? «Qart jañılmasın, qatesin jöndeuge uaqıtı jetpeydi» degen söz bar. Käri qoydıñ jasınday ömiri qalğandar osını nege oylamaydı?

Qazaq qariyalarınıñ swrqiya jaramsaqtığın, qolpaş süygiştigin körip: «Sender aqşa, mansap quğan äkimderdiñ, balalarıñnıñ mazağına, quırşağına aynalıp barasıñdar!» dep ayqaylağıñ keledi.

Osındayda bir äkimniñ aytqanı esime tüsedi. «...Ülken mereke bolatın künniñ qarsañı edi. Tañ atpay qaladan äkimniñ orınbasarı telefon soğıp: «Bügin äkim baradı, dereu jüzge kelgen aqsaqaldı tap, söz söyleytin bolsın» dep sart etkizdi. Ne isteymin, ayaq astınan jüzge kelgen şaldı qaydan tabamın? Toqsanğa kelgen bir şal bar edi, balası qaramağımda mekeme bastığı. Balasın şaqırıp alıp, jaqsılap qwlağın bwradım. Şalmen de söylestim, jüzge keldim dep aytıñız dep qayta-qayta tapsırdım, ekeuine de. Sonımen şaldıñ söyleu kezegi kelip, ortağa şığıp alıp «jasım toqsanğa kelip twr» demesi bar emes pe!? Äkim bolsa meni közimen tesip jep baradı.

«Jäke, aljığan şal ğoy, jasın wmıtıp qalğan» - dep basımdı äreñ araşalap qaldım».

Bir biznesmen arnayı tapsırıspen anasınıñ Prezidentpen birge suretke tüsken «kezdesuin» beynelegen bilbordtı saldırıp, sol arqılı öziniñ mereyi men biznesin kötermek bolğan äreketiniñ keyin jalğan ekendigi aşılıp, külkili jağdayğa tap bolğanı jwrttıñ esinde.

Prezidenttiñ, äkimniñ aldına şığıp, bata beruge, maqtau öleñ oquğa jarısıp talasu - osı mazaqtıñ tağı bir körinisi. Elbası bir audanğa kelip, halıqpen kezdesuge jinalğan jerde bir toqsandağı qariya (keñes zamanında Eñbek eri degen atağı bolğan): «Men qaytsem de, Elbasığa arnağan öleñimdi ol kisiniñ özine oqımasam bolmaydı» dep qoymaydı. «Bolmaydı» degenge tüsinbey ezeuregen şaldıñ isi aldın ala eskertilmegen şara bolğandıqtan, qariyanıñ «men geroymın» degenin oqqağarlar tıñday ma, toqsanğa kelgen şaldı Elbasınıñ küzetşileri jwrt közinşe silkilep, mazaq qılıp öñmeninen iterip tastaydı.

Atın tarihta qaldıruğa, köşe t.b. ataular üşin talasıp, onıñ ayağı adam kületin, halıqtı jikke böletin, arazdastıratın jağdaylarğa duşar etip jatır. Bir auılda ağayın, tuğandarı, balaları dünieden ötken bir aqsaqalğa sol auıldan bir köşe atın alıp beruge qoldarın jetkizedi. Bäri jinalıp, bir kündi belgilep, arnayı taqta dayındap, sol taqtanı iluge arnalğan jiın ötkizbek boladı. Şaranıñ aşılar uaqıtına az qalğanda auılğa eki djip mingen bir top adam sau ete qalıptı. «Ne istep jatırsıñdar! Dereu toqtatıñdar bwl is-şaralarıñdı! Bwl köşege pälenşe degen bizdiñ adamımızdıñ atı berilmekşi. Ol jaylı audan äkimi men mäslihatpen kelisimimiz bar, beretinderin berip qoyğanbız!! - dep atoy saladı. Ne kerek, bwl dau-janjal birazğa sozılıp, sol auıldıñ, ağayınnıñ berekesin alıp tınadı.

Şaldardıñ ekijüzdiligi, düniege aşközdigi ärtürli saylau kezderinde, qaltalı ümitkerlerdiñ kämpit-şäyin qaytsem alıp qalamın dep, ar-wyattan bezui jii körinis tauıp jatır. J. degen ügitşiniñ äñgimesi: «Qazalı audanında mäjilis deputattığına saylau aldı nasihatınıñ kezi. Eki mıqtı ümitkerdiñ küresi. Bir abıroyı bar degen aqsaqaldıñ üyine arnayı barıp, beretinimdi berip, aqsaqaldan kimge dauıs beretinin swradım. «Mına twrğan nemeremniñ ömirimen ant eteyin, seniñ adamıña dauıs beremin» - degende sonşama emeşesi mağan bwrılmay-aq, nemeresiniñ atımen ant bermey-aq qoysa qaytedi dep ıñğaysızdanıp qalğan edim. Süytsem, keyin bildim, jañağı şalım bizdiñ qarsılasımızdıñ ügitşisine de solay ant beripti».

Ärine, bwl sözderimizden bügingi qarttardı sıylama, olar öñşeñ alayaq, öñşeñ ekijüzdi degen pikir tumasın demekpin. Onday maqsatım da joq. Maqsat - qazaq jwrtınıñ şaldarınıñ bügingi zamanğa kelispeytin isterin aytu, onı boldırmau. Aytu parızımız. Jastarğa aytarımız: «Qarttı sıyla, ol bügingi äkeñ, erteñgi öziñ» desek, qarttarğa aytarımız: «Qartayğanda qwr madaqqa jelpildeme, qwr qolpaşqa elpildeme. Öz ornıñdı bil, sänimen qartay!».

* * *

Qazaqtar jaylı anekdottardıñ bastı mağınası - köbinese qazaqtardıñ maqtanşaqtığı, qazaqtıñ barlıq zattı, eldi öz wltına, ruına tuıs etip qosıp alğıştığı jaylı ekenin bilemiz. Solay desek te, qazaqtar jaylı nağız anekdottar bügingi ömirimizde, kündelikti jergilikti ükimettik BAQ pen telearnalarımızda körinis tauıp jatır. Bwl anekdot körinisterdi memlekettik sayasat, memlekettik ideologiya desek qatelespeymiz.

...Teledidardan köşesin asfal'ttağanı üşin äkimdi aynalıp, tolğanıp söylep jatqan qariya - bügingi memlekettik sayasatımızdıñ swrqiyalıq masqarağa tolı simvolı, bet perdesi desek boladı.

Sağat JÜSİP

"Obşestvennaya poziciya"

(proekt "DAT" № 44 (172) ot 29 noyabrya 2012 g.

0 pikir