Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1621 0 pikir 30 Qaraşa, 2012 sağat 08:24

Däuren QUAT: «Müyiz taraq» äñgimesin bäyge üşin jazğan joqpın

Däuren QUAT, jurnalist-jazuşı,
«Abai.kz» aqparattıq portalınıñ bas redaktorı:

- Men bwl şığarmanı atalğan bäyge üşin jazğan joqpın. Köpten kökirekke baylanıp, iştey jetilip, jazudı tilep jürgen taqırıp edi bwl. Säti keldi, jazıldı. Köñilimnen şıqtı. Sol eki arada M. Qaşqari atındağı bäyge jariyalanıp, onıñ alğaşqı aynalımı qazaq qalamgerleriniñ arasında ötetin bolğandıqtan, şığarmaşılıq quatımdı sınap körgim keldi. - Jaqında ğana ötken Türki älemi ädebietiniñ Mahmwd Qaşqari atındağı halıqaralıq bäygecinde top jarıp, jeñip şıqtıñız. Sizdi osı jeñisiñizben qwttıqtaymız!

Däuren QUAT, jurnalist-jazuşı,
«Abai.kz» aqparattıq portalınıñ bas redaktorı:

- Men bwl şığarmanı atalğan bäyge üşin jazğan joqpın. Köpten kökirekke baylanıp, iştey jetilip, jazudı tilep jürgen taqırıp edi bwl. Säti keldi, jazıldı. Köñilimnen şıqtı. Sol eki arada M. Qaşqari atındağı bäyge jariyalanıp, onıñ alğaşqı aynalımı qazaq qalamgerleriniñ arasında ötetin bolğandıqtan, şığarmaşılıq quatımdı sınap körgim keldi. - Jaqında ğana ötken Türki älemi ädebietiniñ Mahmwd Qaşqari atındağı halıqaralıq bäygecinde top jarıp, jeñip şıqtıñız. Sizdi osı jeñisiñizben qwttıqtaymız!

- Rahmet! Rahmet dey otırıp aytayın, men bwl şığarmanı atalğan bäyge üşin jazğan joqpın. Köpten kökirekke baylanıp, iştey jetilip, jazudı tilep jürgen taqırıp edi bwl. Säti keldi, jazıldı. Köñilimnen şıqtı. Sol eki arada M. Qaşqari atındağı bäyge jariyalanıp, onıñ alğaşqı aynalımı qazaq qalamgerleriniñ arasında ötetin bolğandıqtan, şığarmaşılıq quatımdı sınap körgim keldi. Öytkeni, aldımen qazaq prozaşılarınıñ ara-sındağı dodadan sürinbey ötip alu kerek. Bwl dodadan qanatı qayırılmay, qabırğası sögilmey, «aman-esen» ötken jazuşı älem ädebietiniñ dübirine köz sala berse boladı. Al, qazaq ädebieti degenimiz - älemdik ädebiettiñ ozıq ülgisi, tañdaulı mektebi. Jüsipbek Aymauıtov, Mwhtar Äuezov, İliyas Jansügirov, Mağjan Jwmabaev, beriden qayırsaq Täken Älimqwlov, Asqar Süleymenov, Jwmeken Näjimedenov, Mwhtar Mağauin, Äbiş Kekilbaev, Tölen Äbdik, Qabdeş Jwmadilov, Sayın Mwratbekov, Talasbek Äsemqwlov, Didar Amantay t.b. siyaqtı sañlaqtarı bar ädebietti kimnen kem dey alamız? Ärine, äzirge qazaq ädebieti twtas şoğırımen älemge tanıla qoyğan joq. Mwnıñ sebebi - qazaq ädebietiniñ naşarlığında emes, qazaq qoğamınıñ älemnen ğasırlar boyı şettep qa¬luında. Otarşıldıqtıñ oñaşası bolıp älem ädebietiniñ maydanına aralasa almauında. Sonıñ özinde Mwhtar, Ğabit, Säbit degen alıptarımız alıs-jaqınğa qazaq ädebietiniñ keñ tınısın, Asekeñniñ - Asqar Süleymenovtiñ tämsiline salsaq, «şelektey tanauımen emes, twyaq-twyağımen dübir salıp şabatın» düldül ekendigin añğartıp ketti.

Bäygege keleyik. Endi bwl bäygeniñ qorıtındısı Türkiyada şığarıladı. Oğan öz elinde oza şapqan qalamgerler qatısadı. Qazir «Müyiz taraq» (meniñ bäyge alğan äñgimem) türik tiline audarılıp jatır. Köremiz, qalay bolar eken. Tili orısşa bolğanımen, tegi türki äri soñğı kezde jaqsı jazıp, auızğa ilinip jürgen birer jazuşını sırttay bilemin. Alayda, menimen zamandas häm öz tilinde (äzirbayjanşa, qırğızşa, özbekşe, malqarşa, başqwrtşa, tatarşa, qaraşay tilinde, t.b.) jazatın bauırlarımnıñ şığarmalarınan habarım solğın. Nege? Sebebi, bizdiñ aramızda ädebi, mädeni baylanıstıñ altın bauı boluğa tiis sabaqtastıq üzilip qalğan. Endi solay eken dep ädebietşiler memleketaralıq qarım-qatınastıñ deñgeyine qarap otırmauı kerek, özara tanı¬sıp-bilisip, hat-habar alısıp, şığarmaların audarıp, twtas türki äleminiñ ortaq abıroyı üşin jwmıs jasay berui kerek. Onıñ üstine qazir älemdik deñgeyde mädeni almasular kezeñi jürip jatır. Sonı köre, bile twra bizdiñ tomağa-twyıq küyde, tım-tırıs otırğanımız jaraspas. Meniñ keyingi jıldardağı tilegim türki jastarı aralasıp bir-birimizdi bile tüssek eken, tani tüssek eken degenge sayadı. Biz biriksek qana türki örkenietin jañğırta alamız. Körpeni ärkim özine tarta bergenimen, kögerip kete almaydı.

- Qazirgi qoğamda qazaq prozasınıñ küni battı dep jatatındar bar. Öziñiz qalay oylaysız, qazaq prozası qazir qanday deñgeyde?

- Bwl - wşqarı pikir. Äytkenmen de mülde jansız pikir de emes. Ras, bwl künderi prozalıq şığarmalar bwrınğıday jii jazılıp, apta, ay qwrğatpay jariyalanıp jatqan joq. Onıñ üstine, ilgeride jazuşı atanıp kelgen qalıñ şoğırdıñ qoğam azat, taqırıp erkin zamanğa köşken twsta qarım-qabiletteriniñ qanşalıqtı eke¬ni belgili bolıp qaldı. Belgili bolıp qaldı deuime sebep, sovet ökimetiniñ kezindegi şığarmalarğa qoğam ömiri men qatar körkemdik talap teñ qoyılıp otırdı. Baspağa wsınılğan şığarmanıñ tiline, ideyasına, qwrılımına bas redaktorlar qatañ jauaptı boldı.

Wzaq jıldar baspalarda qızmet istegen Baybota Serikbaywlı Qoşım-Noğay ağammen äñgimelesip otırğanımda, sol kisi aytıp edi: «Däuren, osı küni börki qazanday bolıp jazuşı atanıp jürgenderdiñ şığarmaların şimaqtap otırumen jartı ğwmırımızdı tügestik», - dep. Kördiñiz be, ilgeride jarıq körgen dünieler mıqtı qalamgerlerdiñ süzgisinen ötip, söytip bas-ayağı büp-bütin dünie bolıp oqırmanğa jetken. Keyin olardıñ şığarmaların tüzep-küzeytin baspalarda mümkindik qalmadı. Ne bolsa, sol şıqtı. Söytip, kitaptardan oqırman qauımnıñ köñili qaldı.

Sapasız jazarmandar jazudıñ qadirin ketirdi. Osı künderi eki sözdiñ basın jöndep qwrap bilmeytin, ädebi körkem tili joq jandar da jazıp jür. Jazuşı atanıp jür. Men biraq onı sonşalıqtı qauip-qater sanamaymın. Osımen «qazaq prozasınıñ küni battı» dep eseptemeymin. Öytkeni, oqırmanda talğam bar, tañdau erki bar. Jaqsı dünie me - oqidı. Oqidı da, wqıptap kitap söresine jinap qoyadı. Jasıq dünie me - paraqtap qarap şığadı da, tastay saladı. Sondıqtan ädebiettegi kem darın nemese «halturşik» degenderden qorıqpau kerek.

Tipti «halturşik» izdep, onıñ atı-jönin jariya etip äurelenudiñ de qajeti joq. Qaybir jıldarı «Qazaq ädebieti» gazeti «Ğasır halturşigi kim?» degen taqırıptı biraz qauzadı. Tanımal jazuşılarımızdıñ atı-jönderin naq¬tı aytpasa da, «osı halturşik» degendi emeurinmen bildirdi. Al, sodan ne şıqtı? Solar halturşiktigin qoyıp ketti me? Joq. Men sizge aytayın, ülken ädebiet bolu üşin de «halturşikter» kerek. Grafomandar kerek. Grafomandar - jazbasa otıra almaytın adamdar, şın qalamgerdiñ işindegisin jazuğa itermeleydi. Bäseke tudıradı. Ötkende bir baspadan otızğa juıq jas aqın jazuşınıñ kitabı jarıq köripti. Meniñşe, sonıñ bäri şedevr emes. Alayda, oylandırdı. «Men nege jazbaymın, nege meniñ kitabım jarıq körmeydi?» degen oyğa qaldırdı. Meyli, şığa bersin. Qağazğa obal, äytse de şığa bersin. Onıñ üstine qazir baspalardıñ zamanı tuıp twr.

Baspalar tenderge qatısadı, özderine tiesili lottardı wtıp aladı. Sosın memleket tarapınan bölingen qarjını igeru üşin al kep kitaptardı bwrqıratıp şığaradı. Ol oqırmanğa jete me, ol ädebiettiñ sapasına ıqpal ete me, oqırmannıñ talğamın ösire me, joq pa - onda eşkimniñ şaruası joq. Toqsanınşı jıldarı qalamgerler «kitaptarımızdı şığara almaymız» dep jılaytın, qazir baspalar şığaratın kitap tappay jılap jür. Bılayşa aytqanda, sovet ökimetiniñ ädebietke jasağan qamqorlığı qazirgi jağdaymen salıstırğanda jayına qaldı dese boladı. Ökinişke qaray, jazarman jwrt sonday mümkindikti paydalana almauda.

Eger baspalar arasında şınayı bäsekelestik bolsa, kitap memleket bölgen qarjını igeretin qwral emes, narıqtağı swranıstıñ ölşemine aynalğan «önim» bolsa, şığarmalardıñ sapası artar edi. Bas-pager darındı jazuşılarmen kelisim-şarttarğa otırıp, önimdi jwmıs jasar edi. Mwnı men baspalardıñ jwmısına baylanıstı qalıptasqan älemdegi ozıq täjiribelerden aytıp otırmın. Mäselenki, özimiz biletin orıs baspagerleri kitap şığaru önerinde tağı da alğa ketti. Olar oqırman swranısın zerttey otırıp, jazuşılarğa tapsırıs beretin boldı. Ärine, oqırman ortası är deñgeyde. Bireuler şım-şıtırıq oqiğalı kitaptardı ğana oqidı. Endi bireulerge romantikalıq şığarmalar wnaydı. Tağı biri tarihi körkem tuındılardı oquğa äues degendey.

Osı taqırıptardıñ auqımında orıs jazuşıları qazir jemisti eñbek etip jatır. Sonday-aq, orıs tilinde audarılğan şığarmalarğa qarap otırıp ta älem oqırmandarınıñ talğamın, dästürli ortasın añğaruğa boladı. Ädebi ortada jaña intellektualdar, körkem dünieler jazudıñ jaña ülgileri, eksperimentteri payda bolıp, damıp jatqanımen, bayağı klassikalıq nwsqanıñ des bermey twrğanın orıs tiline audarılğan keyingi-soñğı şığarmalardan bayqaymız. Mäselen, 2010 jılı Nobel' sıylığın alğan perulik Vargas L'osa qarapayım ğana jazu täsili bar qalamger siyaqtı. Biraq taqırıbınıñ auqımdılığı jäne sol taqırıptı biik deñgeyde alıp şığuı jazuşığa älemdegi eñ ozıq sıylıqtı tartu etti. Demek, jazuşı jazuı kerek. Qazaq prozası turalı joğarıdağıday pikir basımıraq aytılğanımen, ädebiet mülde qarañ qalğan joq. Esesine qay¬ta örleu bar, iştey ösu bar.

Asılbek Iqsan, Talasbek Äsemqwlov, Nwrğali Oraz, Di¬dar Amantay, Duman Ramazan, Aygül Kemelbaeva, Mädina Omar, Serik Sağıntay osı uaqıtqa deyin tük bitirgen joq, eş när¬¬¬se bere alğan joq dep belden sıza alasız ba? Joq. Endeşe qazaq prozası qayta örleu kezeñine qadam basıp kele jatır degen jön. Osınau mıqtı şoğır-dıñ şığarmaların taldau, saraptau - öz aldına bölek äñgime. Onı reti kelgende ayta jatarmız. Men osı bir tolqınnıñ (bwl arada jazuşılardı jas jağınan qaraylas, bir buın dep otırmağanımdı eskertemin) şığarmaların qazaq prozasınıñ qazirgi deñgeyi dep bilemin. Bwlar - işki dayındıqtarı kemel jazuşılar.

- Älem ädebietine qosılatın jaña zamanğı bizdiñ jauhar dünielerimiz dep qanday ädebi şığarmalardı aytar ediñiz?

- Älem ädebieti degendi körip jürmiz. Soñğı kezderi jazılıp, jarıq körip jwrt auzında jürgen şığarmalarmen mümkindigimizşe tanısıp otıramız. Sondıqtan salıstırıp ayta da alamız. Mısalı, Nobel'di alıp jatqan şığaramalardıñ avtorları Joze Saramago, Orhan Pamuk, Mario Vargas L'osalarmen bizdiñ Talasbek pen Didardıñ iığı teñ dep senimdi türde ayta alamın.

- Qazaq aqparat keñistiginde internettiñ kirigui arqasında jaña mazmwn, jaña sapa payda boldı. Qazaq jurnalisteriniñ internetti igeruine qanday bağa beresiz?

- Qazaq jurnalistikası internetke tez beyimdelip ülgerdi. Endi qazaq qalamgerleri de internettiñ igiligin bilui kerek, soğan ikemdelui kerek. Menen qalamgerler arasında «internet degen ne?» dep swraytındar bar. Men olarğa ünemi aytamın: «Internet degenimiz - bilim, ğılım, mädeniet, ozıq oylardıñ toğısı», - dep. Osınday paydalı dünieden şet qalıp habarsız jüru - sıpayılap aytqanda - nadandıq. Internetti qaramaymın, oqımaymın dep maqtanu - «nadanmın» dep maqtanumen teñ närse. Ärine, internette adamnıñ jan-düniesin ezgige salatın, qwlqın bwzatın qorqau dünieler de bar. Biraq, sen onı oqıma. Öytkeni seni zorlap, qıstap jatqan eşkim joq. Al, kerektiñdi izdeseñ - tabasıñ. Sonı oqı, jetil, ös, kemelden. Qazir şetel jazuşıları internette otır. Şığarmaların internette jariyalaydı. Solar, mäselen, tua salıp komp'yuterdiñ aldına jügingen joq qoy. Komp'yuter, internet degen endi damıp keledi. Sondıqtan qatardan qalıp, qalğıp jüru - qate närse. Qazir internettegi ortaq ruhani igilik üşin jwmıs jasaytın qarapayım adamdar da bar. Olar özderine wnaytın kitaptardı, öleñder men äñgimelerdi köşirip internetke salıp jiberedi. Onı ğalamtordı twtınatın jwrt tegis oqidı. Osı rette aytarım: «Körkem tuındılar oqılmaydı, köpşilik kitap oqudı qoydı» degen söz beker. Kitap bwl zamanda jaña mümkindiktiñ şeginde oqılatın boldı. Oqılıp jatır. Oqırman qay elde de bar. Bizdiñ kisiler bilsin-bilmesin Batıs-tı, AQŞ-tı jamanday beredi. Osıdan biraz jıldar bwrın Amerikada boldım. Sonda qarapayım amerikalıqtardıñ kitap satatın dükenderden arılmaytındığın bayqadım. Sonıñ män-jayın swrağanımızda bizdi AQŞ-pen tanıstırıp, ertip jürgen tübi piterlik evrey jigit: «Statistika älemde ameri¬kalıqtardıñ köp oqitındığın jıl sayın däleldep otıradı», - degen edi.

- Gazettiñ internetke auısu procesi jürip jatqan zamanda siz «Abai.kz» internet portalın aştıñız. Az uaqıtta tanımaldılıqqa äkelgen ne närse?

- Gazetterde qızmette bolğan kezdegi täjiribem men eñbegim. Aydos Sarım siyaqtı arğı-bergiden deregi mol, isker azamatpen tize qosıp qimıldauımnıñ nätijesi dep bilemin. Äri bwğan oqırman men meniñ jurnalistika salasındağı äriptesterimniñ belsendiligin qosıñız. Biz «Abai.kz» internet portalın aşqan kezde dostarımızğa «Bwl - bizdiñ ortaq igiligimiz, ortaq keñistigimiz. «Abaydıñ» jaqsı bolmağı bärimizge baylanıstı» degen edik. Sol sözimizden aynığan emespiz, aynımaymız da. Qısqası, qazaq jurnalisteri, ğalımdar, tarihşılar, bir auız sözben aytqanda, avtorlar men oqırmandar bärimiz birigip, «Abai.kz» degen aqparat älemin, jaña medianı jasay aldıq. Osı bir senim meniñ işimdi ünemi jılıtıp jüredi. 

Zañğar KÄRİMHAN

"Wlt Tayms" gazeti

0 pikir