Beysenbi, 17 Qazan 2019
Jañalıqtar 3287 0 pikir 30 Qazan, 2012 sağat 10:09

Dos Köşim. Qazaqstandağı orıs tildi wyımdardıñ Birikken Wlttar Wyımına jazğan hatı

(Sayasi pamflet)


Qwrmetti BWW-nıñ Törağası,

Qwrmetti BWW-nıñ müşeleri!

Bizder, Qazaqstan respublikasında twratın san türli wlt ökilderi, orıs tildi azamattar,  memlekettik til mäselesine  qatıstı bolıp jatqan keleñsiz mäselelerdi Sizderge jetkizip, qazaqtar men Qazaqstannıñ bilik orındarınıñ bizderge (orıs tildi azamattarğa) körsetip jatqan adam aytqısız qısımdarı  men bizdiñ qwqıqtarımızdı bwzuğa bağıttalğan is-äreketterine araşa tüsudi swraymız. Ärine,  özimiz ömir sürip otırğan memleketimizdiñ bet beynesi, halıqaralıq arendağı bedeli qazaq halqımen birge bizdi de qattı alañdatadı, biraq bwdan artıq şıdau mümkin emes. Sizder aralaspasañızdar, birinşiden, orıs tildi twrğındardı topas, aqıl-esi tömen etip körsetu, ekinşiden, bizderge qazaq tilin üyrenuge mümkindik tudırmauğa bağıttalğan jwmıstar toqtausız jürgizile beredi. Sözimiz däleledi bolu üşin tömendegidey naqtı mısaldardı aldarıñızğa tartamız jäne osı qalıptasıp qalğan jağdaylardı tez arada özgertu üşin Sizderdiñ taraptarıñıdan kömek kütemiz!

(Sayasi pamflet)


Qwrmetti BWW-nıñ Törağası,

Qwrmetti BWW-nıñ müşeleri!

Bizder, Qazaqstan respublikasında twratın san türli wlt ökilderi, orıs tildi azamattar,  memlekettik til mäselesine  qatıstı bolıp jatqan keleñsiz mäselelerdi Sizderge jetkizip, qazaqtar men Qazaqstannıñ bilik orındarınıñ bizderge (orıs tildi azamattarğa) körsetip jatqan adam aytqısız qısımdarı  men bizdiñ qwqıqtarımızdı bwzuğa bağıttalğan is-äreketterine araşa tüsudi swraymız. Ärine,  özimiz ömir sürip otırğan memleketimizdiñ bet beynesi, halıqaralıq arendağı bedeli qazaq halqımen birge bizdi de qattı alañdatadı, biraq bwdan artıq şıdau mümkin emes. Sizder aralaspasañızdar, birinşiden, orıs tildi twrğındardı topas, aqıl-esi tömen etip körsetu, ekinşiden, bizderge qazaq tilin üyrenuge mümkindik tudırmauğa bağıttalğan jwmıstar toqtausız jürgizile beredi. Sözimiz däleledi bolu üşin tömendegidey naqtı mısaldardı aldarıñızğa tartamız jäne osı qalıptasıp qalğan jağdaylardı tez arada özgertu üşin Sizderdiñ taraptarıñıdan kömek kütemiz!

Birinşiden, qazaqtıñ barlıq eldi mekenderinde qala, auıl, köşe attarın eki tilde jazudı toqtatu kerek. Bwl - birinşiden, bizdi şettetudiñ naqtı körinisi bolsa (Memleket üşin - «Öskemen qalası», al orıstar üşin «Ust'-Kamenogorsk» degen siyaqtı), ekinşiden, bizdiñ aqıl esimizdiñ, qabiletimiz ben bilimimizdiñ tömendigin körsetu üşin jasalğanı anıq. «Bayzaqov köşesiniñ» ekinşi jağına «ulica Bayzakova» nemese «Jandosovtıñ» janına «Jandosova» dep jazu da, ädeyi bizderdi aqımaq etudiñ jolı. Sonda  Qazaq elinde qanşa jıl ömir sürip, «q» ärpin oqi almaytın topas emespiz ğoy. Älde «köşeniñ» «ulica» ekenin bilmeydi dep oylaydı ma eken?  Bizdiñ oyımızşa, älemniñ eşbir elinde joq bwl qorlıqtıñ astarında mazaqtan basqa eşteñe joq. (Eñ qızığı, Astana qalasınıñ köşeleriniñ atauları üş tilde beriledi. Meniñşe, bir ğana memlekettik tili bar Qazaq eli bwl jağınan tört memelkettik tili bar Şveycariyadan da asıp ketken siyaqtı. Olarda köşe atauları tek qana bir tilde jazıladı...)

Ekinşiden, ğimarattardıñ mañdayşasındağı  «düken», «nan», «şaştaraz»,  t.b. sözderdiñ janına onıñ orıs tilindegi audarmasın berip, «magazin», «hleb», «parikmaherskaya»,  dep jazu - bizderdi, basqa wlt ökilderin «mektepte on jıl boyı qazaq tilin oqıp, osı sözderdi de bilmeysiñder» dep qorlağanmen birdey. Qwdayğa şükir, jılına bes-altı söz üyrensek te 50-60 sözdi biletin aqılımız bar! Mümkin sol sözderdiñ mağınasın osı erejelerdi şığarğan, qabıldağan Qazaq eliniñ Parlament müşeleri ne olardıñ balaları tüsinbeytin bolar, olay bolsa äñgime basqa, biraq zañ şığaruşı organnıñ topas balalarına bola bizdi de topas etip körsetu jäne barlıq mañdayşalarğa eki tilde jazu - bizdi ğana emes, jalğız ğana memlekettik tili bar unitarlıq eldi masqaralaumen birdey.

Üşinşiden, Qazaqstannıñ aqşaları -teñgeniñ işine qazaq tilimen birge orıs tilinde nominalın körsetu - bizdi qorlaudıñ, tömendetudiñ tağı bir naqtı däleli. Eger bankiniñ bastığı orıs wltınan bolsa, onday aqımaqtıqtı eşqaşan istemes edi. Bizder, orıs tildi azamattar, teñgeniñ işindegi orıs tilindegi jazudı - «sender sandı da ayıra almaytın miğwlasıñdar, sondıqtan sanmen qatar orıs tilindegi nominal jazuğa tura keldi» degen mazaq retinde qabıldadıq. (Onı orıs tilinde jazbasa orıs tildi azamattar bes mıñnıñ ornına on mıñ teñge berip qoyadı dep oylağan bolar). Bwl ne degen qorlıq!

Törtinşiden, jinalıstar men konferenciyalarda bayandamanıñ basın qazaqşa bastap, negizgi mätinin orıs tilinde aytuda da ülken qulıq, bizge degen qarsılıq jatır. Olar qazaq tilinde söyley bastağanda, äyteuir bir-eki söz üyrenip alayıq dep, qwlağamız eleñ etedi de, keyin orıs tiline köşkende köñilimiz päs bolıp qaladı. Bwnı bireuler orıs tildilerge degen qwrmet dep te qabıldaydı, biraq bizdiñ oyımızşa, bwl ekijüzdiliktiñ artında bizderdi qazaqşa üyrenbesin degen pasıq maqsat jatır. Biz üşin orıs tilinde söyleytinderdiñ barlığı  - orıs tildilerdiñ ata jauı. Olardıñ tüpki maqsatı - orıs tildilerdi ömir boyı qazaq tilin tüsinbeytin, beyşara küyde qaldıru. Eger täuelsizdikti alğan kezeñnen bastap qazirge deyin barlıq jiındarda qazaqtar qazaq tilinde söylese, alğaşqıda şala tüsinsek te keyin taza tüsinip keter edik. Biraq qazaqtar qırsığıp, orıs tilinde söyleuin qoyar emes. Olar Prezidenttiñ «bes orıs otırğan jerde jüz qazaq otırsa da qazaqtar orısşa söyleydi eken. Biz sorlı halıqpız ğoy!» degen janayqayın da tıñdamay otır. Mümkin Sizder qazaqtardı barlıq jiındarda qazaq tilinde söyleuge mäjbürleytin halıqaralıq zañ qabıldarsızdar... Bwl - qazaqtardan bwrın, bizderge kerek.

Besinşiden, bizdiñ balalarımızdıñ bolaşağı - qazaq tilinde. Bwl - Prezidentimizdiñ auzınan şıqqan söz. Soñğı uaqıtta, eşqanday zañ qabıldanbasa da, (Konstituciyadağı oqu tilin ata-ananıñ özderi tañdap aladı degen baptı belden basa otırıp)  Qazaqstanda üş tildi engizu bastaldı. Bizdiñ büldirşinderi qazaq tilin endi ğana üyrenuge bet bwrıp, señ qozğala bastap edi, qazaqtar ağılşın tilin de üyrenudi mindettep otır. Ärine, bwl qazaqtar üşin onşa qiın emes. Olardıñ basım köpşiligi qazaq jäne orıs tilin biledi, demek, olar üşin üşinşi tildi meñgeru onşa qiındıq tudırmaydı. Al orıs tilinen basqa tildi bilmeytin bizdiñ balalarımızğa 6 jasınan bastap böten eki tildi üyrenu - aqılğa simaydı. Demek, bwnıñ barlığı keleşekte orıs tildiler qazaq tilin meñgermesin, ekinşi sorttı bolıp qalsın degen oymen jasalıp jatqan swrqiya ädis. Biz jiırma jıldan soñ esimizdi jiıp, qazaq tilin üyrenip, qazaqtardı quıp jetemiz be dep oylana bastağanda tağı bir tildi talap etip, şetke ısırıp tastauğa kirisken siyaqtı. Demek bwl bastama - orıs tildilerge qarsı jasalğan sayasi qadam.

Altınşıdan, Qazaq ükimeti bizderdi qazaq tildi mekteptermen qamtamasız etpey otır.  Memlekettik qızmetke qazaq tilin biletin adamdardı alu turalı talap jıldan jılğa küşeyip keledi, al qazaq biligi özbek, täjik, orıs, wyğır tilindegi mektepterdi şaşau şığarmay wstap otır. Bwl, söz joq, özderiniñ balalarınıñ qızmette ösu üşin jasalınıp jatqan tağı bir jımısqı täsil... Basqa elderdegi (onıñ işinde federativti elder de bar) mektepterdiñ barlığı memlekettik tilde.  Nelikten Qazaqstanda da Germaniya, Italiya, Angliya, Japoniya siyaqtı barlıq mektepter tek qana memlekettik tilde bolmaydı? Orıs mektebin bitirgen balalar, qorjındarın arqalap Mäskeu, Tomsk, Novosibir qalaların kezip ketedi, bwl da bizderdi  şettetudiñ naqtı däleli emes pe? Täjikter ğana köp jılğı kürestiñ nätijesinde, täjik tilindegi mektepterdi jabuğa jaqında ğana mümkindik aldı.  Eñ qızığı, qazaq tildi mektepterdiñ mañdayşasına «Qos til - qos qanatıñ» degen söz köp jazıladı  al orıs mektepterinde onday sözdi jazbaydı. Bwl da qazaqtardıñ bizdiñ balalarımızdı bir qanattı etu täsili dep bilemiz.

Ärine, qazaq tildi mektepte oqudıñ aldında bizderdiñ balalarımızdıñ qazaq tilindegi bala baqşadan ötkeni dwrıs bolar edi. Orıs tildi wyımdar, deputattar osı mäseleni birneşe ret köterdi, biraq orıs tilindegi bala baqşalardıñ aşıluı toqtalar emes.

Jetinşiden, memlekettik tildi qoğamnıñ barlıq salasında qoldanu mäselesin tübegeyli şeşu üşin - bärimiz de bir birimizben tek qazaqşa söyleuge tırısuımız kerek. 90-jıldardıñ basında, däl biz siyaqtı demografiyalıq jağdaydağı Pribaltika elderi orıs tilin qoldanudan bas tartıp, tek memlekettik tilde söyleuge köşti. Sol uaqıtta Pribaltikağa barğan adamdar «orıs tilinde söylegen adamdarğa ne latış (eston, litva) tilinde jauap berip, ne mılqau adam siyaqtı müldem jauap ta bermeydi eken», dep riza bolıp keletin. Bwnıñ barlığı sol jerdegi orıs tildilerdi memlekettik tilge üyretu üşin jasalğan naqtı täsil bolatın. Osı täsildiñ arqasında Pribaltikadağı orıs tildi azamattardıñ basım köpşilgi memlekettik tildi bir-eki jıldıñ işinde tolıq meñgerip aldı.  Orıs tildilerdiñ tez arada qazaq tilin meñgerip, özderimen teñ därejege jetetinin bilgen qazaqtar biz üşin asa tiimdi osı täsildi qoldanbay otır. Kerek deseñiz, Prezidenttiñ özi «Qazaq qazaqpen qazaqşa söylessin» dep, bizderdi miğwla etip, keudemizden iterip otır. Bizdiñ jağdayımızdı oylaytın Prezident «qazaqstandıqtar bir birimen qazaqşa söylessin» degen wran köterer edi ğoy.

Segizinşiden, Parlamentke Qazaqstan halqı Assambleyasınan toğız deputatttıñ baruı - adam qwqığınıñ, teñdiginiñ bwzıluı ğana emes, orıs tildi azamattardı kemsitudiñ tağı bir belgisi. Bizder, qazaq jerinde twratın basqa wlt ökilderi, özderimizdiñ biliktiligimizben, bilimimizben, aqıl-oyımızben kez kelgen okrugten deputat bola alamız. Toğız deputatqa kvota beru arqılı memleket qazaqtardı da qorladı (älemde «qazaqtar özderinen basqa wlt ökilderin deputattıqqa ötkizbeydi, olarğa dauıstarın bermeydi eken», degen oy tuğızdı), bizderdi, barlıq etnikalıq toptardıñ ökilderin de jer qıldı («Eger kvota bermese, eşqaşan Parlamenke bara almaytın sorlısıñdar» dep).

Eñ qorqınıştısı, memlekettik tildi bilmeytin jäne bilgisi de kelmeytin bilik basındağı qazaqtar osı jağdaylardıñ barlığın «orıs tildi azamattarğa kömek» degen wranmen  jüzege asırıp keledi. Olardıñ bizderdi, qazaq jerinde san jıldar boyı tirşilik etip kele jatqan basqa wlt ökilderin özderine qalqan qıludı toqtatatın uaqıttarı jetti dep bilemiz

Qwrmetti törağa mırza! Osı aytılğandardıñ barlığı  sizge ertegi siyaqtı bolar, biraq qazaqstandıqtar üşin kündelikti bolmıs, qarapayım şındıq. Bizderdi kemsituşilikti toqtatıp, qazaqtarmen birdey qwqıq pen mindetti qamtamasız etudi ötinip swraymız.

 

Qol qoyğandar:

1.      Qazaqstandağı orıstardıñ wlttıq Kongresi;

2.      Ukraina diasporasınıñ Wlttıq jiını;

3.      Qazaq jerindegi Evrey Birligi wyımı;

4.      Qazaqstandağı Wyğır Associaciyası;

5.      Özbek mädeni birlestigi;

6.      Korey wlttıq mädeni Ortalığı;

7.      Qazaqstandağı Tatar -Başqwrt wltı ökilderiniñ qwrıltayı;

8.      Kazak atamandarınıñ Associaciyası;

9.      Slavyan halıqtarınıñ Assambleyası;

Jäne tağı 121 wyımnıñ ökilderi

"Abai.kz"

0 pikir