Senbi, 19 Qazan 2019
Jañalıqtar 2701 0 pikir 30 Qazan, 2012 sağat 09:41

Darhan Qıdıräli: «EURAZIYA DEGENNİÑ ÖZİ TÜRKİLİK KEÑİSTİK»

Darhan  Qıdıräli, Türki keñesi Bas hatşısınıñ orınbasarı:

Jaqında ğana Türkiyada Qazaqstannıñ bastamasımen qwrılğan Türki keñesiniñ Tuı köteriledi. Osığan oray, Türki keñesi Bas hatşısınıñ orınbasarı Darhan Qıdıräli mırzamen äñgimelesken edik.

«Wlt Times»: - Darhan Quandıqwlı, Keñestiñ tuın köterdiñizder qwttı bolsın!

Darhan Qıdıräli: - Rahmet. Iä, Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev pen Türkiya Prezidenti A.Güldi Keñestiñ kök bayrağın köterip, ğimaratımızdı resmi türde aştı. Bılayşa aytqanda, Stambul köginde tügel bolğan törteudiñ tuı tigilip jatır. Sonımen qatar, Keñestiñ keñsesinde müşe elderdiñ de tuları resmi türde köterildi. Endi Stambulda Qazaqstannıñ tuı twraqtı jelbireytin tağı bir mekeme bar dep aytuğa boladı.

«Wlt Times»: - Tularıñız kök tüsti eken, bwğan ne sebep boldı?

Darhan  Qıdıräli, Türki keñesi Bas hatşısınıñ orınbasarı:

Jaqında ğana Türkiyada Qazaqstannıñ bastamasımen qwrılğan Türki keñesiniñ Tuı köteriledi. Osığan oray, Türki keñesi Bas hatşısınıñ orınbasarı Darhan Qıdıräli mırzamen äñgimelesken edik.

«Wlt Times»: - Darhan Quandıqwlı, Keñestiñ tuın köterdiñizder qwttı bolsın!

Darhan Qıdıräli: - Rahmet. Iä, Qazaqstan Prezidenti N.Nazarbaev pen Türkiya Prezidenti A.Güldi Keñestiñ kök bayrağın köterip, ğimaratımızdı resmi türde aştı. Bılayşa aytqanda, Stambul köginde tügel bolğan törteudiñ tuı tigilip jatır. Sonımen qatar, Keñestiñ keñsesinde müşe elderdiñ de tuları resmi türde köterildi. Endi Stambulda Qazaqstannıñ tuı twraqtı jelbireytin tağı bir mekeme bar dep aytuğa boladı.

«Wlt Times»: - Tularıñız kök tüsti eken, bwğan ne sebep boldı?

Darhan Qıdıräli: - Jalpı, kök bayraq - külli türkiniñ rämizi. Köne türikter de özderin sondıqtan kökten tarağan kök türiktermiz dep atağan. Onıñ üstine, kök - Qazaqstan bayrağınıñ tüsi. Qazaqstan - Keñeste jetekşi el, Elbası da Keñestiñ qwruşısı. Osığan baylanıstı tudıñ tüsine müşe memleketter qarsılıq tanıtqan joq. Kök tuda kün ornalasqan, bwl - Qazaqstan men Qırğız Respublikasınıñ tuınan alındı. Onıñ ortasında ay men jwldız beynelendi, bwl da Türkiya men Äzirbayjan Respublikalarınıñ tularınan alındı. Keybir kisiler «tağı da müşe memleketter ense, Keñestiñ tuı özgere me?» dep swraydı. Meniñşe, özgermeydi, sebebi bwl rämizder külli türkilerge ortaq rämizder. Ol tek tört eldiñ ğana bayrağınan alınğan joq, bükil türkilerdiñ ortaq simvoldarın boyına jinaqtadı dep oylaymın.

«Wlt Times»: - Aşılu räsimine kimder qatıstı?

Darhan Qıdıräli: - Aşılu saltanatına eki eldiñ prezidentterinen özge Keñeske müşe memleketterdiñ lauazımdı twlğaları, elşiler, diplomattar, ziyalı qauım ökilderi, türki älemine eñbegi siñgen, türki jwrtınıñ tarihı men mädenietin zerttep jürgen körnekti ğalımdar men jurnalist-qalamgerler qatıstı. Jalpı, biz 3 qazan küni arnayı şara ötkizudi josparlağanbız. Degenmen, bwl saltanattı räsim Qazaqstan Prezidentiniñ Türkiya Respublikasına jasağan resmi saparına oraylastırıldı.

«Wlt Times»: - Keñestiñ qwrılğanına 3 qazan küni üş jıl tolıptı. Tarihına qısqaşa toqtala ketesiz be?

Darhan Qıdıräli: - Iä, 3 qazan künin Keñestiñ tuğan küni deuge boladı. Keñestiñ 2009 jılı 3 qazanda Nahçıvan kelisimi negizinde qwrılğanın bilesiz. Sondıqtan 2010 jılı Stambulda qabıldanğan Deklaraciya boyınşa bwl kün türki äleminiñ ortaq merekesi dep jariyalanğan. Öziñiz bilesiz, kez-kelgen tarihi qadamnıñ alğışarttarı boladı. Türki keñesiniñ tamırı da türki elderi, sonıñ işinde Qazaq jwrtı täuelsizdik alğan toqsanınşı jıldarğa barıp tireledi. Alğaş bwl ideyanı marqwm Twrğıt Özal kötergen edi. Degenmen, äli eñse tiktep ülgermegen, halıqaralıq deñgeyde tanılmağan, bwğanaları bekimegen, jas täuelsiz memleketter mwnday qadamğa barğan joq. Bwdan keyin de är jıldarı türki memleketteriniñ Elbasıları bas qosıp, uaqıt talabına qaray ıntımaqtasuğa qadamdar jasadı. Nätijesinde 2009 jılı Türki keñesi qwrıldı. Onıñ ortalığı Stambulda jwmıs isteytin bolıp kelisildi. Büginde Türki keñesine Türkiya, Qırğızstan, Äzirbayjan jäne Qazaqstan müşe. Uaqıt ötken sayın bwl Keñestiñ aldındağı mindeti men maqsatı wlğayıp keledi.

«Wlt Times»: - Bişkek sammiti Keñes jwmısına qanday özgeris äkeldi?

Darhan Qıdıräli: - Bişkek sammitinde köptegen mañızdı qwjattarğa qol qoyıldı. Solardıñ biri - Türki akademiyasına halıqaralıq märtebe beru turalı kelisim boldı. Türki akademiyası türki integraciyasındağı negizgi qwrılımdardıñ biri dep oylaymın. Ol türki halıqtarı arasındağı tamırlastıqtı, bauırlastıqtı ğılımi twrğıda negizdep, bükil türik elderindegi ğılımi jwmıstardı jüyelep, osı baylanıstı damıtatın ülken qwrılımğa aynaladı degen ümittemiz. Jalpı tarihi sananı qalıptastıru üşin türki älemindegi tuıstıqtı ğılımi negizdeu mañızdı bolsa, sol mindet Türki akademiyasına jüktelgen.

«Wlt Times»: - Endi «halıqaralıq» degen status alğan Türki akademiyası basqaşa jwmıs istey me?

Darhan Qıdıräli: - Kelisim boyınşa Keñeske müşe tört memleket qarjılandıratın boladı. Onda halıqaralıq jobalar boyınşa jwmıs jasaladı. Sondıqtan jasaytın jwmısı da öte auqımdı boladı dep oylaymın. Türki akademiyası bükil türki düniesine qatıstı zertteulerdi üylestiretin ülken qwrılım boladı dep kütilude. Ekinşi bir mañızdı şeşim, Bakude bükil türki älemine ortaq «Mädeni mwra» qorı qwrıldı. Bwl qordıñ maqsatı osı türki älemindegi mädeni mwralardı qarjılandıru, «TÜRKSOY» jwmısına, Türki akademiyasına qoldau körsetu. Bwl ideya da Qazaqstan Prezidenti Nürswltan Nazarbaevtan şıqtı. 2006 jılı Antaliyada ötken sammit kezinde Nwrswltan Äbişwlı Qazaqstanda «Mädeni mwra» bağdarlaması bar ekenin aytıp, onıñ jwmısı barısınan mağlwmat bergen. Söytip, «osı bağdarlamanı türki älemine ortaq bağdarlama retinde wyımdastırayıq, bwl bizdi jaqındastıradı» degen ideya aytqan bolatın. Osı bastama qoldau taptı. Ötken jılı Almatıda ötken Sammit kezinde Äzirbayjan Prezidenti osı qordı Äzirbayjanda qwru turalı oyın bildirdi. Söytip, bir jıldıñ işinde osı qordı qwru turalı qwjattar äzirlenip boldı da, Bişkekte kelisimge qol qoyıldı. Tağı bir ayta keterlik jayt, Sammittiñ aldına birneşe ministrliktiñ kezdesui bolıp ötken edi. Onda da mañızdı şeşimder qabıldandı. Mäselen, müşe memleketterdiñ Bilim jäne ğılım ministrleriniñ keñesinde twraqtı komitet qwrıldı, universitetter odağın qwru turalı ideya qoldau taptı. Osı arqılı ortaq jobalardı birigip jasau, diplomdardı tanu sekildi jwmıstar jüzege asatın boladı.

«Wlt Times»: - Universitter odağına bizden qanşa oqu ornı kirip otır?

Darhan Qıdıräli: - Tört oqu ornı. Olar - L. Gumilev atındağı Euraziya wlttıq universiteti, äl-Farabi atındağı Qazaq wlttıq universiteti, Nazarbaev universiteti jäne Qoja Ahmet YAssaui atındağı halıqaralıq qazaq-türik universiteti. Bolaşaqta bwl universitetterdiñ sanı artatın boladı. Biraq, odaqqa belgili, bedeldi, halıqaralıq reytingide ornı bar universitetter ğana kiredi. Olardıñ arasında ortaq portal jwmıs jasaytın boladı. Mäselen, bir universitette bolğan jañalıqtı basqa eldegi universitetter bilip otıradı. Sol sekildi magistranttar, doktoranttar almasıp, wstazdar täjiribe bölisuge mümkindik aladı. Tağı bir jayt - Türki älemine ortaq tarih oqulıqtarı men türki älemine ortaq ädebiet oqulıqtarın dayarlau, olardı pän retinde oqıta bastau turalı şeşim qabıldandı. Bwl bizdiñ elderdiñ ruhani tuıstığın moyındap, jaqınday tüsuine ıqpal etetin boladı dep oylaymın.

«Wlt Times»: - Basqa ministrlikter arasındağı baylanıs qanday?

Darhan Qıdıräli: - Jalpı, müşe memleketterdiñ tiisti ministrlikteri arasında tığız baylanıs ornağan. Sırtqı ister, Ekonomika, Kölik jäne tasımaldau, Mädeniet ministrlikteri arasında da türli deñgeyde jiındar ötti. Mäselen, Mädeniet ministrlikteri ökilderi bas qosqan alqalı jiında Türki keñesine müşe memleketterdiñ Jazuşılar odağın qwru ideyası köterildi. Qazir Jazuşılardıñ odaqtarı bwl ideyanı qoldap otır. Alayda, bir bayqağanım, Qırğızstan, Äzirbayjan, Türkiya elderindegi Jazuşılar odağında ülken ğimarat joq eken. Olarda jalpı jazuşılardıñ ortaq bas qosatın ornı da saqtalmağan. Sondıqtan Türki älemine ortaq jazuşılar odağı qwrılıp jatsa, onıñ ortalığı Qazaqstan Jazuşılar odağı boluı äbden mümkin dep oylaymın.

«Wlt Times»: - Bwl odaq qwrılsa qalamgerler qauımına qanday serpin boluı mümkin?

Darhan Qıdıräli: - Ärine, Keñeske müşe elder arasında alıs-beris, ortaq qwndılıqtar payda boluı mümkin. Bir eldiñ tuındıları ekinşi bir eldiñ tiline audarılıp, nasihattaladı. Şın mäninde 200 millionnan astam oqırman auditoriyası bar türki älemi qazaq jazuşılarınıñ da älemge keñinen tanıluına jol aşadı. Biz öz qazanımızda özimiz qaynamay, sırtqa şığatın bolamız. Mäselen, bir ğana Türkiyanıñ özinde 70 millionnan astam halıq bar. Audarma arqılı bizdiñ jazuşılardıñ tuındıları sol oqırmanğa jetetin bolsa, ol ülken jaqsılıqtıñ nışanı. Onıñ sırtında, älbette, türki älemindegi dramaturgiya, balalar ädebieti degen siyaqtı keleli taqırıptarda seminarlar, simpoziumdar, basqosular wyımdastırılıp twratın şığar dep oylaymın. Sonımen qatar, ortaq serialdar tüsiru, ortaq mul'tfil'mder şığaru, ortaq telearna qwru ideyaları da aytılıp jatır. Ol endi aldağı uaqıttıñ enşisinde.

«Wlt Times»: - Türki keñesine müşe boluğa ınta bildirip otırğan elder bar ma?

Darhan Qıdıräli: - Türikmenstannıñ, beytarap wstanımı bar ekenin öziñiz bilesiz. Degenmen, bwl eldiñ lauazımdı twlğaları keyde Sammitke qatısıp twradı. Mäselen, biılğı sammitke Türikmenstan ğılımdar akademiyasınıñ prezidenti kelip qatıstı. Bwl olardıñ Türki akademiyasına da qoldau bildiretinin körsetedi. Negizinde Türikmenstan da, Özbekstan da TÜRKSOY-ğa müşe elder. Demek, bwl elder Türki keñesiniñ mädeni, ağartu, bilim salalarınan sırt qalmaydı degen söz.

«Wlt Times»: - Reseydiñ qwramında da türki halıqtarı az emes. Sizder qızmet barısında olardı qamti alasızdar ma?

Darhan Qıdıräli: - Türki keñesi tek täuelsiz türkitildes eldermen şekteledi. Öytkeni, Nahiçevan kelisiminde bwl mäsele ayqın körsetilgen. Ekinşiden, avtonomiyalıq respublikalar bir memlekettiñ qwramında bolğandıqtan, Türki keñesi bir memlekettiñ işki isterine aralaspaydı. Bir wyım retinde qwrılımdarğa qarsı jwmıs jasamaydı. Türki halıqtarınıñ mädeni, ruhani mäselerine qatıstı qızmet etetin TÜRKSOY bar. Türki keñesi külli türkiniñ tağdırına qatıstı mäselede 20 jıldıq tarihı bar, büginde ülken ister atqarıp jatqan osı TÜRKSOY-ğa qoldau bildiredi.

«Wlt Times»: - Türki keñesiniñ jaqın arada jüzege asıratın qanday josparları bar?

Darhan Qıdıräli: - Birinşi kezekte, ärine, Bişkek sammitinde qabıldanğan şeşimderdi jüzege asıru mindeti twr. Sonımen qatar, kelesi jılı Äzirbayjanda ötetin sammitke dayındıq jwmıstarın jürgizedi. Olardıñ arasında tağı da tiisti ministrlikterdiñ keñesi ötedi. Biıl qabıldanğan kelisimderdiñ ratifikaciyalanuına ıqpal etetin boladı. Onıñ sırtında bälkim su probleması töñireginde osı türki elderiniñ arasındağı ıntımaqtastıqqa ıqpal etetin jiındar ötui mümkin. Sonımen birge, kölik tasımalı mäselesi boyınşa keñes ötui mümkin.

«Wlt Times»: - Äñgimeñizden bayqağanımız, türki halıqtarı tarihi tamırlastığın ayşıqtay tüsuge wmtılıp otır. Al, soñğı kezde aytılıp jürgendey türki halıqtarına ortaq til qalıptastıru mäselesi nazarğa alına ma?

Darhan Qıdıräli: - Jalpı, ortaq til mäselesin tarihta kötergen twlğalar bar. Öziñiz bilesiz, Ismayıl Ğaspıralı, öz sözimen aytqanda «Stambuldağı balıqşı da, Sibirdegi tüyeşi de tüsine biletin ortaq til jasau» üşin «Tärjiman» gazetin şığarıp, ülken qızmet atqardı. Tipti, osı «Tärjimanda» şıqqan bir maqalada «bolaşaqta ortaq türik tili qalıptassa, ol ne Anadolı türkileriniñ tili, yaki qazaqtardıñ tili negizinde qalıptasuı mümkin» dep jazılğan edi. Odan keyin Keñester odağı bwl mäsele boyınşa jüyeli jwmıs jasadı, wlttardıñ ädebi tilderi naqtı qalıptastı. Meniñ jeke pikirim, tildegi türliligimiz - bizdiñ ülken baylığımız. Tipti, tilderdiñ işindegi dialektilerdiñ özi - ülken qazına. Al, negizinde, türki tilderi bir-birinen asa alşaq jatqan joq. Qwlaq üyrenise kele, tübir sözge den qoysa, bauırlas, tamırlas jwrt bir-birin tüsine ketedi.

«Wlt Times»: - Al, ortaq älipbi mäselesi köterildi me?

Darhan Qıdıräli: - Qazir Türkiya, Äzirbayjan, Türikmenstan, Özbekstan - latın älipbiine köşken. Degenmen, olardıñ arasında birizdilik joq. Mäselen, Özbekstandağı latın älipbiinde keybir dıbıstar eki tañbamen berilse, Türkiyada dıbıs tañba üstine nükteler qoyu arqılı türlenedi. Türikmenstan men Äzirbayjanda da keybir erekşelikter bar. Degenmen, jalpı bwl elderdegi älipbiler negizi bir bolğandıqtan, olardı ajıratıp, oqu qiın emes. Sondıqtan latın qarpi türki äleminiñ jaqındasuına qızmet etui mümkin.

«Wlt Times»: - Ğalım retinde jeke pikiriñizdi aytıñızşı, Qazaqstan latın älipbiine köşui kerek pe?

Darhan Qıdıräli: - Eñ äueli, älippe, tañba - tek örkeniet pen mädeniettiñ rämizi ğana emes, memlekettiñ täuelsizdigin de bildiretin ayrıqşa simvol ispetti. Ol memlekettiñ öz jolı, öz tañdauı jüzege asıp otırğanın körsetedi. Bizdiñ eldiñ de özindik älippesi, tasqa basılğan tañbası bolğan. Keşe ğana aramızdan ayrılğan akademik, marqwm wstazımız Amanjolov ağay türki jazuınıñ tek türkilerge ğana tän jazu bolğanın däleldegen edi. Latın tañbası büginde jahandıq qoldanısqa ie boluda, sondıqtan ol qazaq halqınıñ älemdik ürdiske aralasuına da ülken serpin beredi. Qazirgi qarippen qoğam ekige jarılıp otır. Mäselen, qazaq tilinde «Mäskeu», «Qarağandı» dep jazsaq, orıs tilinde «Moskva», «Karaganda» dep jazıp jürmiz. Al latın qarpi arqılı emleni qazaqşalandırsaq, bwl mäsele de birizge tüser edi. Bwl el azamattarınıñ qazaq tilin tezirek üyrenuine de öz septigin tigizer edi. Sondıqtan älippe auıstıru bir jağınan sananı silkindirip, qoğamdı biriktirip, el täuelsizdigin nığaytsa, ekinşi jağınan jahan jwrtşılığımen baylanısın da arttıra tüsedi. Biraq bwl tereñ zertteudi, erekşe elep-ekşeudi qajet etetin ürdis. Sondıqtan bwl mäselemen Türki akademiyasınıñ töñireginde toptasqan tilşi ğalımdar jiti aynalısıp jatır dep oylaymın.

«Wlt Times»: - Türkistandı Mağjan aqın «Er Türiktiñ besigi» dep atap ketse, Astana qazir türki äleminiñ mädeni astanası atalıp otır. Euraziyalıq keñistik qwru ideyasın jüzege asıruğa türtki bolıp otırğan Astananıñ türki älemi üşin mañızı qanday?

Darhan Qıdıräli: - Türki keñesi de Euraziyalıq integraciyanıñ bir bölşegi. Öytkeni, Euraziya degenniñ özi - türkilik keñistik. Türki mädenietinsiz, türkilik sanasız, türki tarihınsız Euraziya keñistigin elestetu mümkin emes.Ejelgi türkiler, saqtar men skifter, ğwndar men qıpşaqtar Euraziyanıñ en dalasın erkin qonıstanğan. Bügingi tüsinikpen alğanda, Altın Ordanı da Euraziyalıq memleket dep atauğa boladı. Bizdiñşe, Şıñğıshan ideyalıq twrğıda wlı türkilik ideyanı köterip, qos mwhittıñ arasın mekendegen halıqtıñ jadındağı tarihi sananı qayta jañğırtqan. Mwnda tarihi sabaqtastıq jatır. Elbasımızdıñ elordada «Mäñgilik el» qaqpasın ornatıp, bwl jerdi Euraziya keñistiginiñ ortalığı dep atap otırğanı da sondıqtan dep oylaymın.

«Wlt Times»: - Äñgimeñizge rahmet!

Äñgimelesken Näzira Bayırbek

«Wlt Times» gazeti

0 pikir