Seysenbi, 22 Qazan 2019
Jañalıqtar 4426 0 pikir 28 Qırküyek, 2012 sağat 17:14

28 qırküyek: M.Äuezov, Ş.Mwrtaza, O.Bökey

28 - nşi qırküyek - Mwhtar Äuezov, Şerhan Mwrtaza, Oralhan Bökey - üş birdey wlı qalamgerdiñ tuğan küni. Üşeuiniñ ärbiri kökte künmen tildesken ädebiettiñ wşar biik şıñ-qwzdarı. Qazaqtıñ är buın wrpağınıñ qiyalın äueletip, köñilin terbetip, oyın tereñdetip, örisin keñeytken wlı tuındılardıñ avtorları. Mwhtar Äuezov, Şerhan Mwrtaza, Oralhan Bökey - büginniñ, bolaşaqtıñ keler mıñjıldıqtardıñ da oy besigin terbetip mäñgilik qala bermek.

«Abai.kz»


Mwhtar Äuezov. Qaralı swlu.
(Novella)

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Altı jıl qaralı, qayğılı altı jıl ötti. Ärbiri bir-bir ömirdey sarılğan wzaq. Qara jel üzilmey soqqan küzdiñ suıq künindey quarğan jüdeu jıldar... Sodan beri Qaragöz - qaralı tor bwlbwlınday, bwl tösektiñ iesi.

28 - nşi qırküyek - Mwhtar Äuezov, Şerhan Mwrtaza, Oralhan Bökey - üş birdey wlı qalamgerdiñ tuğan küni. Üşeuiniñ ärbiri kökte künmen tildesken ädebiettiñ wşar biik şıñ-qwzdarı. Qazaqtıñ är buın wrpağınıñ qiyalın äueletip, köñilin terbetip, oyın tereñdetip, örisin keñeytken wlı tuındılardıñ avtorları. Mwhtar Äuezov, Şerhan Mwrtaza, Oralhan Bökey - büginniñ, bolaşaqtıñ keler mıñjıldıqtardıñ da oy besigin terbetip mäñgilik qala bermek.

«Abai.kz»


Mwhtar Äuezov. Qaralı swlu.
(Novella)

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Altı jıl qaralı, qayğılı altı jıl ötti. Ärbiri bir-bir ömirdey sarılğan wzaq. Qara jel üzilmey soqqan küzdiñ suıq künindey quarğan jüdeu jıldar... Sodan beri Qaragöz - qaralı tor bwlbwlınday, bwl tösektiñ iesi.

Sansız köp künder ötip jatsa da, ne bir jaña ümit äkelip sergitken, ne bolmasa jüdeu köñildi bir sağatqa bolsa da selt etkizip alañdatqan mezgil bolğan emes. Qaragöz bwl ömirdi äbden moyındap bolğan. Köp jıl boyına sozılğan qaralı küy Qaragöz ömiriniñ qalpı bolğan. Kündegi dağdısı, saltı bolıp ketken... Küzdiñ aysız qarañğı tüninde, tünğatıp jürgen jolauşı wzaq qarañğılıqqa qalay moyındap bağınsa, Qaragöz de sonday moyındap, könip bolğan... Sodan bölek haldi köksetetin özge türli oy kelse, onı köñiline darıtpay, öşiruge asığadı.
Sol Qaragözdiñ auılı bügin qalıñ taudıñ işimen jaylaudağı kök şalğındı, salqın sulı şalqar qonısqa köşip kele jatır. Tañ qılañdap kele jatqannan jügin arta bastağan auıl jazdıñ küni jaqın belden jaña qızarıp şığıp kele jatqanda eski jwrtınan jönelgen...
Qazir de köş jarım jolğa kelip qaldı. Bügin tau asa qonbaqşı bolğan auıl qalıñ taudıñ işimen jartastı, toğaylı, şalğındı ezekpen şwbatılğan şwbar top bolıp, dabırlap, şulap kele jattı...
Köş aldında aydap kele jatqan tört-bes jüzdey jılqısı bar, basqa iri qarası da mol bay auıldıñ köşi jıl boyı iesiz twrğan taudıñ tusıp ketken şöbin japırıp, qızuı mol tirşilikti köşirip kele jatqanday boladı.
Köştegi köñildi qatın-qalaş, jelikti qız-kelinşek mañaylasqan jigittermen qaljıñdasıp, külisip-oynaydı. Arqırağan semiz, swlu asaulardı mingen jas jigitter üyirine qaray jwlqınıp, alaswrıp jer süzgen ayğırların qwtırtıp-oynaqşıtıp kelip, qalıñ jılqını dürildetip, jeldirtip aydaydı... Dündünie mastıq toyınday buı aspanğa şığıp, qwtırınıp jeligedi. Şulağan jelikti keş, tañerteñgi köleñke basqan qara jartas pen qalğığan özekti de oyata sergitkendey. Bwl keşke tabiğat ta jıldıq wyqısınan oyanıp, eleñ bildirgendey.
Tañerteñgi köleñkeli özekten şıqqan salqın samal soğadı.
Jıl boyı twl bolıp twrğan jaylau bügingi kün jıl qwsınday bop qiqulap, jeñkilip kele jatqan eldi jaña körip sergigendey.
Qazirgi barlıq suret, barlıq dünie adamdı qızıq dumanğa, sağımdı tüspen zor tilekke qol bwlğap şaqırıp twrğanday. Bwl qızuğa jelikpegen jan joq... Eñ ayağı şal qoyşı Bolat ta üstinen keş ötip bara jatqanda, qwla şolaq bieni tırañdatıp şauıp kelip, köş janında kele jatqan twrğılas äyelder arasınan kelip kiligip, jauırının qiqañdatıp, qaljıñdasa küledi. Ärqaysısına közin qısıp, iek qağıp, izdenip soqtığadı. Qızıl şıraylı kelinşektiñ qwla bieni qamşılap oynağanına emeksip, jigitimsip şirenedi.
Üş at jekken päueskeniñ işinde kele jatqan Qaragöz Bolattıñ qasınan arbası ketip bara jatqanda az sergip külip:
- Bolat-au, seniñ de bazarıñ tarqamağanı ma, janım-au! - deydi...
Bolat bwl sözdiñ tükpirin tüsinedi. Qaragöz ne dese o desin, üzeñgisine şirenip külip:
- Nesin aytasıñ, qarağım!.. Qız-kelinşek tal boyımdı wyıtıp keledi... İşimdegi janğan ot qız-qız qaynaydı, - dedi.
Bwl köşte jalğız jüdeu, jalğız jabırqağan qayğınıñ twsauında kele jatqan - sol Qaragöz... Osı köp mal men bay auıldıñ iesi bolğan, mına dırdulı köştiñ basşısı bolğan jalğız jesir äyel - Qaragöz.
Qaragöz - 32-aq jasta. Qaralı jaulıq salınıp, qızulı bazar esigin japqanına altı jıl boldı... Odan bwrın Qaragöz tirşilik bazarında erkin jüzip jürgen erkemin deytin. Bwnıñ ömiriniñ üstinde külimsirep twrğan künşuaqtı, bwltsız, aşıq kök aspan bar-dı. Sonday aşıq künniñ ortasında bir-aq sağat işinde tüsi suıq, şoq qara bwlt oynap şıqqan. Ayaqastınan kelgen bir qaza bir-aq künniñ işinde Qaragözdi qaralı ğılıp, qañğırtıp ketken... Sodan beri alıstağı sağımday bolğan jar jetkizbey, belgisizdikke batıp joğalğan.. Oğan däl altı jıl boldı...
Qaragözdiñ küyeui Äzimhan ol kezde 28 jasta, özi bir atadan jalğız jigit bolatın. Basqa atalas ağayındarı bolsa - barlığı da bölek auıl bolıp, böten siyaqtanıp, öz tilegi, öz ömirimen bwlardan alıstap ketken. Ağayındarınıñ keybiri qartañ tartqan adamdar bolğan. Äzimhannıñ tuısqanı, jalğız süyenişi jetpis jasqa kelgen käri äkesi - Üsen. Äzimhan jalğız jigit bolsa da, az atanıñ baskötereri atanıp, Irğaylı bolısındağı edäuir elge belgili bolğan.
Bir jıl däl osı jaylauğa köşip kele jatqan kezde, bügingi keş kele jatqan özektermen Üsen aulı köşip kelip, Qayıñdığa qondı. Qayıñdı - tau aralağan şalğındı, toğaylı özen. Japırlap qonğan köp auıl mañayındağı şwbırtqan köp malımen Qaragözdiñ ol künderiniñ körki siyaqtanatın.
Irğaylı köp jıldan kele jatqan dağdı boyınşa Qoñırtau bolısımen qattı jwlısqan, araz bolatın. Sol jılı da jaz şıqqannan beri qaray künde qiqu, künde «attan», jağalay şabıs bolğan.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Irğaylınıñ üstemdigin özge el juandarımen birge joqtap jürgen Äzimhan sol juandardıñ jeliktiruimen Qoñırtauğa keyde özgelerden jırılıp barıp ta soqtığatın. Qoñırtau bir kezde özgeden erekşe Üsenge kijinuli desken. Bwl habar bir emes, äldeneşe ret kelgen-di.
Biraq onımen Äzimhandı da, barlıq Irğaylını da toqtata alğan joq. Qoñırtau bir alsa, bwlar keyde eki-üşten alıp jiberetin. Qoñırtaudıñ Äzimhanmen erekşe jauığuına bir sebep Qaragözdiñ bası edi. Äuelde Qaragöz Qoñırtau eliniñ jesiri bolğan. Sol eldiñ bir bay auılı - Sıbanbay. Jas kezinde Qaragözdi Sıbanbaydıñ nemeresine ayttırısqan.
Beri kelgende Qaragözdiñ küyeui ayağı aqsap, kem bolıp ketti. Onıñ üstine, özge balalarınıñ işinde äke-şeşege qadirsiz bala boladı eken.
Boyjetuge aynalğan kezde swlu Qaragözden narazılıq sözder şığa bastağan.
Qaragözdiñ äkesi jas kezinde ölip edi. Jesir qalğan şeşesi Üsenniñ nemere qarındası bolatın. Ol Üsen auılın törkin qılıp, ılği aralasıp jüretin. Qaragöz de kişkene küninen Üsen auılın nağaşı etip, köñiline erekşe jaqın tartıp, keyde şeşesimen, keyde jalğız özi de kelip, key uaqıttar jatıp qaytıp jüretin. Sol halmen jürgende, Äzimhannıñ bwrınğı alğan kelinşegi qaytıs bolğan. Qaragözdiñ Sıbanbay auılına barğısı kelmey jüretini köp jwrtqa paş bolıp qalğan. Basında Qaragözdiñ sözderine eleusiz qarap, «kezinde körermiz» dep, iştegi nıq baylaumen jürgen şeşesi Äzimhannıñ kelinşegi ölgen soñ, balasınıñ narazılığına tüzu qarap, oylana bastağan.
Sol haldiñ üstinde dorgumanda jürgende, bir küni Qaragözdiñ auılına amandasıp qaytqalı Äzimhan kelgen. Äzimhannıñ ne oymen kelgeni bwl auılğa da, anasına da belgisiz. Äzimhan özi de anıq, aşıq baylaumen kelgen joq-tı. Biraq üyge kelip kirgen jerde ol bwrınğıdan köp özgerip ketken Qaragözdi körgen.
Bwl uaqıtqa şeyin bala qalpında jürgen Qaragöz endi şiratılğan näzik, wzın boylı, qınay beldi, tolqındı qara şaşı bar twñğiıq swlu qara közdi boyjetken bolıptı. Körmegenine bir-aq jıl şaması ötken Äzimhannıñ endi alğaş kelgen sätte jüregi lüpildep soğıp, köz aldında säuleli swlu jardı körip qalğanday bolğan. Äldeneden ekeni belgisiz, bwrın bwl jaydan bir auız söz estimese de, qazirgi halde Äzimhannıñ jüregin soqtırğan belgisiz sezim Qaragözge de sol seköntte bilingendey. Äzimhan anasına amandasıp, endi Qaragözge qarap:
- Esen-saumısıñ, qalqam? - degende, wyalıp qarağan Qaraközdiñ jüzinde ıstıq qan oynadı.
Bwl künge şeyin jüris körmegen bala jüzi ömirinde alğaş ret äldeqanday kömeski tüs siyaqtı oymen qızarıp, tömenşiktep qısılğanday boldı.
Eki jas ünsiz belgi beriskendey. Eki köñil bir-birine wyalıp, bwğıp twrıp, ım qaqtı. Bası - osı.
Azdan soñ arada söz jürdi. Süyek jañğırtu Qaragözdiñ basqa ağayındarına da teris körinbedi. Äsirese bwl künge şeyin öziniñ jesirliginde erekşe süyenişi siyaqtanıp otırğan Üsenmen qaytadan üy işinen üy tigip, jaqın bolu Qaragözdiñ şeşe­sine kerek körindi. Süytip az kün işinde astırtın qwdalıq sözin baylasıp qoydı...
Biraq bwl - alıstağı tileu. Ol qiın asu, biik asqardıñ ar jağında jatqan qiın tüyin. Sıbanbay böget şığarmay qoymadı. Qoñırtau jwlqıspay, jesirin jibermeydi... Üsen jaqtıñ habarı jansızdanıp, Sıbanbayğa barıp qalğanda, olar küpildep, kijine bastadı. Biraq aşıq söz, anıq baylauğa eki jağı da jete almay, endi jaqındap kele jatqanda, Sıbanbaydıñ nemeresi ölip qaldı. Bwdan keyingi söz wzaqka bara alğan joq. Sıbanbaydıñ özge balalarınıñ barlığında da ne ayttırğan, ne alıp otırğan äyel bar. Bwrın wstanğan söz boyınşa Sıbanbay: «Qaragözdi keyingi balalarğa qaratamın... Qwdamnan qol üzbeymin!» degen boldı.
Biraq bwl söz wzaqqa barmadı. Üsen Sıbanbaydan alğan barlıq maldı tügendep qayırtıp, özi Qaragözge qwda tüsip, arada bir jıl ötken soñ ırğap-jırğap kelinin alğan...
Bwl oqiğa öz kezinde Irğaylı men Qoñırtaudıñ arasına köp salqındıq saldı. Köp ırğasıp tartısumen barıp, eki jaq zorğa tınğan. «Üsen köbinşe mal küşimen jeñip aldı» degen söz el ortasına jayılğan sayın, Sıbanbay bolımsızdı sıltau qılıp, Irğaylığa soqtığa beretin bolğan.
Biraq arada birer jıl ötken soñ, jesir dauınıñ kızuı solğındap kelip basıldı. Söytse de basında bir şielenisip kalğan elder endi jaña dau, jaña arazdıqqa jol tauıp alıp, kezek alısıp wstasıp jürdi.
Beri kelgen soñ Sıbanbay Üsen basındağı kekti özgertip, özi Irğaylınıñ basqa elimen, basqa juandarımen köbirek wstasıp ketti. Arazdıq sebebi jañadan tuıp, jaña söz, jaña istermen qayta qozğan soñ, Üsen köp elinen qalıspay, 'İrğaylınıñ basqa elimen birge Qoñırtaumen anda-sanda alısıp qalıp, wstasıp jürgen. Osı halde Qaragöz ben Äzimhannıñ qosılğanına jeti jıl tolğanda, Üsenniñ auılı jaylauına köşip kele jatıp, Qayıñdığa qondı.
Jaña qonısqa jayğasqan küni tünde auıl mañında jatqan jılqığa jau tigen. Köpten saqtanıp, Qoñırtaudan kezek kütip jürgen Üsen auılı künde keşke eki-üş senimdi at-ayğırdı auılda wstaytın. Bügin köşip kelgen el qiray jığılıp, şırt wyqınıñ işinde jatqanda, taudı qaq jarıp şıqqan «Attan!» dauısına özgeden bwrın oyanıp, asığıp qamdanğan Äzimhan boldı.
Äzimhan arqandaulı twrğan bäygi jirendi alıp kelip, asığıp erttep jatqanda, Qaragöz jüregi dirildep twrıp, ürikken pişinmen qasına kelip:
- Basqalardı jiberseñizşi! Tau işi şabuğa jaman, - dep edi. Biraq  jarıq aylı tınıştıq tüni jas jigittiñ twla boyın ısıtıp, bir qızu qan alıp wştı.
Auıldan Äzimhannan basqa da üş-tört jigit şaptı. Bwlardıñ bäri tastaq töbelermen satırlatıp şulap jöneldi... Bwl kezde auıl da azan-qazan bolğan. Atsız qalğan jayaular bosqa dırdu jasap ayğaylasıp, ärli-berli jügirisip jürdi.
Äzimhandar sol bette barıp, jılqını äketip bara jatqan jauğa jetip aralasqan... Jılqışılar köp jaudan qaymığıp, batıp wrısa almay, keyin kele jatır eken. Köp jılqını qalıñ jau wzın özekpen dürildetip, qiqulap äketip bara jatır.
Sol kezde quğınşınıñ aldımen jetken Äzimhan tosqauıl qılğan köp jaudıñ ortasına kelip kirip ketti. Äzimhan qorıqpaytın er jigit edi. Biraq bwrın köp soğısta bolıp töselgen emes. Onıñ üstine bir kisige äli jeterlik mıqtı da emes-ti.
Jiren attı quğınşı ekilenip kelip, eki-üş ret arasına kirip şığıp, aldın oray bergen soñ, jau işinen soğısqa ıñğaylanıp alğan eki mıqtı barımtaşı artın aynalıp kele jatqan Äzimhandı körgende:
- Küreñ attı tağı keledi... Ortağa ala ber... ortağa al! - desken.
Äzimhan eki jaudıñ ortasına solardıñ tileginşe ekpindep kelip kirgen... Bwl kire bergen betinde oñ jağındağı boz attı eñgezerdey jaudı jelkeden qağa wrıp jiberdi... Biraq däl sol seköntte öziniñ de jelkesinen sol jağındağı sarı ayğırlı jaudıñ qara soyılı mıqtap tidi. Bwl soyıl Äzimhanğa dene tauıp, qattı soğıldı. Alğaşqı soyıl tiip ketkende, qolındağı ağaşı wşıp tüsip, özi eñkeyip, atınıñ jalın qwşıp qaldı. Däl osı uaqıtta bwrınğı ağınmen kele jatqan bäygi jiren boz attı jaudan qiıs ötip bara jatır edi. Oğan Äzimhannıñ soyılı tise de, älsiretken joq eken. Janınan qiıs ötip bara jatqan Äzimhan attıñ jalın qwşıp qalğanda, anau aq soyıldı şır aynaldırıp kelip, mañday twsınan qağıp-wrıp jiberdi... Äzimhan bir-aq sekönttiñ işinde jüreginen oq tigendey bolıp, attıñ artına wşıp tüsti. Mañdaydı megzep wrğan küşti soyıl däl qwndızdıqtan tiip, bastı ayırıp ketken  eken...
Äzimhan attan tımaqşa wşıp tüskende, bwrın talay soğısta bolıp, qolı auırlığınan talaydı sorlı qılğan boz attı jau artına bwrılıp qarap:
- Qap, jığıluı tım jaman boldı-au!.. Jazım bolmasa igi edi!.. - dedi. Jazım bolğanı şın! Äzimhannıñ bası tört elidey ayırılıp ketken eken. Keyingi jwrt şulap jılap, üstine kelip üyilgen uaqıtta, Äzimhan üzilip jüre berdi. Swlu jarğa aqırğı ret «qoş» deuge de tili kelmedi...
Äzimhandar attan salıp jönelgende, şoşınıp jılap, tileu tilep qaltırap twrğan Qaragöz üyine kirip jata almay, jılqı jaqtan habar kütip twrğanda, jwmbaqqa tolğan mwñlı tünniñ ortasında auılğa qaray şulap kele jatqan qaralı ayğaydı estigen. Bwl şu - auılğa qaray at qoyıp, «oy bauırımdap» kele jatqan jılqışılar men quğınşılar şuı.
Alğaşqı jılau, alğaşqı qaralı qayğı osı tünnen, osınday haldiñ ortasında bastalğan-dı.
Bügingi köş sol adıra qalğan Qayıñdığa tağı qonğalı kele jatqan päueskeniñ işindegi Qaragöz alğaşqı qaza tünin esine alıp, ıstıq jalınmen jii kürsinedi.
Äzimhannıñ ölimin Irğaylı joqtausız qaldırğan joq. Ol jaqtan jılqı alamız dep barıp, kisi de öltirdi... Kegin de aldı... Äzimhan basına jüz tüyeniñ qwnın da aldı. Qoñırtaudı jasıtıp, ıqtırdı. Biraq onıñ bäri süygen jarmen bir auız sözge kelmey, armanda qalğan qayğılı swluğa tük jwbanış bolğan joq. Alğaşqı bir jıl boyında oyına eşnärse tiyanaq boluğa jarağan joq...
Iesiz qalğan mol dünie, auır däulettiñ ortasında jetpis jastağı käri atası men Qaragöz qaldı. Onan soñ bwl ekeuiniñ de, barlıq ağayınnıñ da ümiti siyaqtanıp, eki jasqa kelgen kişkentay Mwqaş qaldı. Qaragöz ben Äzimhannıñ alğaşqı körgen balası - osı. Bwdan basqa bala joq... Äkesi ölgen soñ, kişkentay da bolsa, Mwqaş «öli arıstannan - tiri tışqan» degizip, Äzimhannıñ artındağı qaralılardıñ süyeniş tilegi boldı.
Äzimhannıñ qırqı ötken soñ, jalğızdıñ kayğısın kötere almay, bwrın käriliktiñ özi de jeñuge aynalğan Üsen de qaytıs boldı.
Mañayı twldır bolıp, qwlazığan jalğızdıq jas swludıñ bir öziniñ basında ğana qaldı. Künde tirşiligine ırza bolğan jwrt wyqıda jatqan qwlqın säride, mwñayıp batqan beyuaqta Qaragöz qaralı jaulığımen betin jauıp otırıp, zarlanıp dauıs aytatın.
- «Jalğız bitken bäyterektey» armanda ötken «alğanın» qayğılı swlu «altın terek - arısım» dep, añırap joqtaytın. Közinen tamşılap aqqan jaspen birge, şınımen egilgen qayğınıñ sözderin aytıp, tıñdağan adamnıñ say-süyegin bosatatın. Qaragöz qayğı işinde kekse tartıp, wlğayıp ketkendey boldı. İştegi jalın men kürsingen jüzi Qaragözdiñ basqa tirşilikti talaq qılıp wmıtqanın bildirdi. Qaralı tor twtqının jwrt: «Jarın joqtay bildi» desti. Qaragözdiñ joqtauı men dauısın barlıq Irğaylı jattap alıp, änge salıp aytıp ta jürdi. Kempir-şal Qaragözdi auzınan tastamay maqtap: «bayınıñ artın bwnday jaqsı qılıp kütken äyel bolğan emes» dep añız qıldı.
Sonday jılau, joqtau işinde Qaragöz barlıq ümitti, jastıq düniesin körge kömdi. Ol Mwqaştıñ tileuin tilep, endi erge timeytin twl qatın bolıp otırıp qaluğa özine-özi sert berdi.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Düniesin bilep, auılına, atası men jarınıñ ornına ie bolıp otırıp qaldı... Endigi jalğız ümiti, jalğız jwbanışı - kişkentay Mwqaş. Süyenişi men ermegi bir sonıñ tärbiesi boldı.
Ağayın ortası bwl künge şeyin Qaragözdi qadirlep, kütuden qalğan joq... Wzaq qayğını ömiriniñ mäñgilik şer küyi qılıp saqtap, Qaragöz äli künge keledi...
Bügingi köşti bastap kele jatqan qaralı swludıñ jayı - osı.
Biraq bwl künderde Äzimhannıñ qayğısı jalğız Qaragözdiñ ğana köñilinde qalğan. Özge mañaydağı adamdar men jelikti dünie Äzimhan ölmegen kündegidey äli de qızıqtı, jelikti. Bwl künde segiz jasqa kelgen Mwqaş Qaragözdiñ janında keledi. Onıñ da köñili qazirgi tirşilikke mäz! Ayğaylap quanadı. Arbanıñ işinde işi pısıp sekirip, dauıstap külip, mañaylasqan kisilermen oynaydı. Bwl da buını bekip, deni sau bolıp, erjetuge taqadı. Qaragözdiñ qaralı altı jılı ötti. Sol jıldardıñ işinde köldeneñ qarağan köz qanşalıq qadalsa da, Qaragözdiñ sırtına şıqqan ne älsizdik, ne qobaljudı köre alğan joq. Biraq sol uaqıttarda Qaragöz körgen azaptı bilse edi jwrt!..
Köp jas qırşınınan qiıladı. Tirşiligin qarğap etedi. Köpşiliginiñ sınığı jamalıp, qayta tüzelip, el qatarına qayta qosıladı... Al Qaragöz qayğısı bir aluan wzaq, mwñlı jır bolıp, äli ketip baradı.
Twñğiıq qara közderinen swlu ajar ketken joq. Jas denesi äli de uızday appaq, tolıq, sau. Biraq ne kerek, barlıq oyı, barlıq tilegi bir-aq jerge şegelendi. Ayası azğantay orınğa bwl özin-özi sıyğızdı. Qaralı künge şeyin tasqındap kelgen sezimdi twsadı, budı... Sonımen, birneşe jıl ötti.
Qaragöz küyeui bar, bala tauıp otırğan äyel edi... Qayrattı tirşilik üşin jaralğan jas dene men tilek üşin qaynağan ıstıq qan, şoyın esikti twtqın ornına qanağattanu qiın boldı.
Qaragöz ol qiındıqtı tistenip şıdap, basın jeñip jürse de, keybir kezderde tañdı-tañğa wrğızatın azaptar bolatın.
Jas äyeldiñ bwl tünderi kör azabınday qinau tüni... Üy işi qarañğılanıp, bwl tösekke jatqanda, äldeqanday jılanşa iirilgen sezim tolqındarı tamır-tamırın qualap, öne boyın bilep ketetin. Tistenip, şıdap, «qwtılar ma ekem» dep, dwğa oqısa da, sol jılandar auır basıp, aqırındap jıljıp kelip, aq tösine oralıp, aq tamağınan süyip, barlıq  denesin şıdamınan ayırıp, ısıtıp, dirildetip jiberuşi edi.
Şoşınıp, qabağı tüyilip, dir-dir etip jatıp, körpeni şiırşıqtap, qısıp qwşaqtaytın. Şoqtay ıstıq-ıstıq oyı tañ ağarıp atqanşa, bir minutke bosatpay, janın jey, dozaqqa salıp şığatın...
Talay tünder Qaragöz şıday almay, qasına qızmetker kempirdi şaqırıp alıp, denesin sipatıp, jarıq jağıp qoyıp, kürsinip, jüdep otıratın. Ol bwnıñ işinde tirşilikke wmtılğan jaña ömir wrığınıñ jarıq düniege şıqqısı kelip, közana tilegeni edi.
Sol küş Qaragözdi köp zaman qinap jürdi... Äli künge şeyin mezgil-mezgil asau sezim qwtırtıp kelip, bir toñdırıp, bir qızdırıp, ısıtıp, qaralı Qaragözdi otqa salatın.
Barlıq wzaq qaralı künderde oylap ötken qayğı men älgi siyaqtı azaptar Qaragözdiñ minezin de özgertti... Ol erekşe sezimdiliktiñ sebebinen dertti siyaqtandı. Bwrınğığa qarağanda, qanı bwzılğanday: tez aşulanıp, tez jılap, tez külip jiberetin küyip-janğıştıq payda boldı... Keyde jadırap otırğan qabağı qazir şıtınap tüyilip, bolımsız närsege qinalıp ketedi. Ökinip qayğırıp, şıdamsızdıqpen twtanıp, wyqı-twyqı bop qaladı.
Tündey twñğiıq közderi endi ıstıq jas üşin jaralğanday boldı. Biraq sonda da Qaragöz bir baylauına jabısıp, tastay mıqtı bolıp kele jatır. Özge düniede öz köñilinen azğantay teris şıqqan närse qinap jibergendey bolsa, ömirindegi eñ auır, eñ qayğılı tüyinge kelgende, Qaragöz özin ayamastan qattı wstap, qanday qiın azapqa bolsa da köndirip keldi.
Bügingi köş boyında birtalaydan wmıtılıp ketken azap Qaragözdi qayta qinap, tolqıtıp kele jatır edi...
Qaragözdiñ sopılığı bwrınğı molşılıq, bwrınğı qızıqtı dünie ortasında ötip keledi. Kündegidey ıstıq jarıq küni tuıp, sezim tünderi ötedi... Jaz jasarğan tabiğat ta - mineki jeligip eliredi... Jan kirgendey bop, qızulı tirşilikti köksegendey mastanadı... Jüz bwraladı.
Bozbala asaumen teñselip, qwtırıp şabadı. Qız-kelinşek nazdanıp küledi... Özgeniñ bäri öz betinde, alpıstağı qoyşı Bolat ta Qaragözdiñ esine jılanday sumañdağan sezimderdi keltirip, jelige mastayaadı...

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

Istıq sezim bwğan Qaragöz köşten ozıp kelip, jılda auıl qonatın Qayıñdınıñ özegine jetti. Özen boyı qayıñdı, moyıldı jas toğay... Sıldırap su ağadı... Tañerteñgi köleñkeden şıqqan toğay salqını, samalı Qaragözdiñ betine şiratılıp kelip soğıp ötedi.
İşte - ıstıq sezim, qarsı soqqan salqın lep... Päueske iesiz jwrtqa kelip toqtağanda, Qaragöz öz üyin jıldağı qonıp jürgen jwrtına tikkizbekşi bolıp, arbadan tüsip, sol jerdi izdedi. Aqırı tauıp toqtap, aynalağa qarağanda, tömengi jaqta - özen boyında, bir toğaydıñ köleñkesinde doğarulı twrğan traşpeñkeni kördi. O da osı jerge köşip keletin bir auıldıñ aldın ozıp kelgen adamdarı bolu kerek. Qaragöz wyıqtap jatqan Mwqaştı oyatpay, jalğız özi ayañdap, ärli-berli jüriñkirey tüsti; ayağı älsiz... Denesin zorğa alıp jüredi. Belgisiz tilek qinağan köñil toqtalmay, jiñişkelep şanşadı. Eski jwrttı özen jağasına jaqınday barıp, tegis körip, endi arbağa qaray jüruge aynalğanda, Qaragöz art jağında, toğay arasında saqıldap külgen jas dauıstı estidi. Bwrılıp biraz twrıp, toğayğa qaray jürdi.
Köleñkeli biik toğaydıñ işi raqattı... Swlu... Jas toğaydıñ salqını jaylı tınıştığımen deneni mas qılıp sendeltkendey. Toğaydıñ şetine kirgende, Qaragöz jılda osı qonısqa kelgende, estip jüretin dağdılı bwlbwl dausın estidi... Bwğan şeyin jiñişkelep estilse de, eleñ qıla qoyğan joq edi. Endi tıñdadı: elsiz taudıñ işinde, iesiz qonısta mäñgi jastıq, mäñgi jarastıq jırşısı - kişkene bwlbwl sayraydı... Jaratılıstıñ qızığına qoşemet aytumen birge, jayın tau, jaralı jartastıñ jalğızdıq küyin de şerlendirip qosadı. Key kezde iesizdik pen qwlazığan tınıştıqtıñ küyi siyaqtanadı. Keyde özek boyında kürsinip soqqan jeldey, jibek jibi siyaqtı jiñişke dausın jüz bwraltıp suıldap, ısqıradı... Tilsiz tabiğattıñ jüregin üzgendey bolıp, şanşılıp qadaladı. Bir kezek jarıq aylı tün ortasında qalıñ taudıñ işinde alıstan estilgen köp kişkene qoñıraularday bolıp, jartaspen jañğırığıp dirildeydi. Tağı bir sätte Qaragöz jüreginiñ qayğısın aytqanday bolıp, wzaq mwñmen ırğalıp, şwbatılıp tamıljidı. Elsizde jalğız özi jüz tolğanıp jırlağan bwlbwl Qaragözdiñ wzaq jılğı qayğısı men jayın tabiğattıñ iesizdigin jır qılğanday. Qaralı äyeldiñ swlulığın qoşemettegendey. Bw da sezim küyin şertedi. Onsız da qaynap jürgen qandı bir toñdırıp, bir ısıtıp, Qaragözdiñ jüregin qısıp entiktiredi.
«Ätteñ, qara jılanday näpsi!.. Ne küyge wşıratasıñ? Qayda aparasıñ?» dey tüsip, Qaragöz bwlbwldı tıñdap, toğaydıñ işine kirip qalıptı. Bir mezgilde bağanağı estilgen aşıq külki tağı estildi... Bwl uaqıtta jaqınnan şıqtı... Eki külki... Biri - jas äyel, biri jigit boluğa kerek.
Qaragöz jañılğan joq. Aldında - qalıñ ağaştıñ sayasında jiñişke özektiñ qasında Qaragözge sırtın berip, bir qız, bir jigit qwşaqtasıp oynap otır... Bwlar qattı daurığıp küledi. Qwşaqtasqan qalpında qatar jığıla ketip, qwmarlıqpen süyisedi. Qaragözdiñ eki közi tünjırap, jasqa tolıp, eki betin erekşe ıstıq qan basıp ketti. Tamağı kebirsip, qılğınıp jwtınadı.
Taza appaq  köylektiñ sırtınan qara jeletke kigen jas jigittiñ wzın bwyra şaşı bar. Sonday jarastıqpen kiingen qwmar jas qız. Ekeui qwşaqtasıp jantayğanda, jalañaş ayaqtarı özen suına malınıp, salqın sumen şalpıldatıp oynaydı... Bwlar Qaragözdiñ ağayını Ismağwl auılınıñ jastarı. Jas jigit - qızdıñ qayındap kelip jatqan küyeui... Oqığan, swlu jigit. Jazday osı elde bolatın... Bwlardı ataları erkimen jiberip, jalğız qızdıñ qızığın erkinşe qızıqtaytın.
Qaragöz tanıdı. Biraq iştegi qara jılan (Qaragöz bwl sezimine osınday at qoyğan) ömirinde bwl künge şeyin bolmağan asaulıqpen jüz tolğanıp iriledi... Boyı wyıp ketti. Qalıñ japıraqtıñ arasında ündemey, közin ala almay qatıp twrğanda, ıstıq jas ağıp-ağıp baradı... Birtalay twrdı. Deneni erekşe ıstıq sendeltip ketkende, dünie qarauıtıp, aynalıp bara jatqanday boldı... Biraq qwlağan joq. Zorğa esin jiıp, qayta tüzelgende, işinde küşti namıs pen jiger qaynağanday bolıp, älsirep, wyıp ketken denesin qayta jiıp, bilep aldı. Közdiñ qwrtı siyaqtanğan mas jastardı sol ornında qaldırıp, qayta aynalıp jürip ketti.
Auıl qondı. Bwrınğısınşa jaña qonğan el köp äbigerdiñ artınan tınıştıq alıp jaylandı. Jarıq aylı tün jıljıp keldi.
Kündizgi tolqıntqan oy bir basılıp, bir köterilip tünge jetken. Basılğan uaqıtında Qaragöz: «Bwl eki jıldan beri büytip qinağan soqtı... Äli de qayta aynalıp soqqanı şığar. Öleyin - ölsem de şıdayın!..» dep kürsingen qayğı işinde tağı bekindi.
Tösekke jatısımen qarañğılıq qayta oynadı. Qaralı küñgirt köñildi, kündizgi körgen suret neşe türli qızıldı-jasıldı pişinge minip kelip, mazaqtap qinay bastadı. Ärbir jaña suret jaña kelgen azaptay jandı qısıp, jürekti inemen şabaqtağanday boladı. Sağımdı tilektiñ qara jılanday jat bolıp ketken sezimi, birese belgisiz swlu jigitke Qaragözdi qattı qısıp, qwşaqtatqanday boladı. Mas qılıp eltitip, tamağınan süygizgendey. Birese üstine, barlıq denesine auır salmağın äkep salğanday. Birese dirildegen dämdi, tätti swlu sıbırdı estirtkendey. Şıdam bitkendey... jürek ezilip bara jatqanday... Qaragöz körpesin silkip tastap, qattı kürsinip dauıstap:
- Allay, twnşıqtım ğoy!.. Qwday-au, mwnşa nege sorlı ettiñ?! - dep, qaynap qızğan qanmen, qayda bararın bilmese de, üyden atqıp şığıp ketti.
Auıl wyqıda. Jarıq aydıñ qalğıtqan säulesinde jeñil kürsinip, tınıs aladı. Jandı jegen azappen qinalıp şıqqan Qaragözdi bilgen jan joq... Ol jalañ ayaq qalpında üstindegi jalğız köylegimen, tarqatılğan qara şaşı arqasına jayılğan qalpınşa, toğayğa qaray jüredi. Bwl uaqıtta Qaragöz erekşe swlu. Onı qinağan dert äli de basılmay, qaynap keledi. Jürekten şıqqan jauız dwşpannan qwtılu üşin, jas äyel belgisiz em izdeydi... Qazirgi tün salqını ıstıqtap, küygen denesine azğantay da sezilmeydi. Qaragöz kürsinip, jılap kelip, eki ayağın tizesine şeyin jalañaştap, suıq suğa batırıp, jiekke jarım denesimen qwlay ketti. Aq denesi aşılıp, qara şaşı tegile jayılıp jatır. Jürekte belgisiz qwmarlıq qarauıtıp şığıp, jüz tolqıtıp baradı. Sol müynette bas jağınan:
- Qarağım, Qaragöz, nemene? - degen ün şıqtı. Sözin wqqan joq, kimniñ üni ekenin de añğarğan joq. Betine de qaramastan, qolın şalqasınan sozıp, bwlğağanday bolıp:
«Kelşi beri!» dedi. Kele bergen kisini özine qaray jığa qwşaqtap, qwşırlana tistep süye bastadı...
Dünie qwmarlıq mastığına batıp, közden öşip baradı...
Denedegi jılandar endi quana oynaq saladı. Bwl küydiñ kinälisi Bolat edi...
1925 jıl.

 

 

Şerhan Mwrtaza. 41 JILĞI KELİNŞEK

 

-  Sen meni tanımay qaldıñ ba, nege ündemeysiñ, Maqswt?

Ol til qatpadı. Bosağada twrdı da qoydı.

-  Bir-birimizdi körmegeli otız jılğa juıq boldı, Maqswt. Sen soğısqa ketkende, men jiırma segizde edim ğoy.

Ol ündemedi.

-  Qartaydım, Maqswt. Al sen däl osıdan otız jıl bwrınğı qalpıñda qalıpsıñ.

Ol ündemedi.

-  Tanımadıñ ba, Maqswt? Men Hadişamın ğoy! Seni äne keledi, mine keledi dep otır edim. Jwrt körse, seni meniñ balam der. Sen, sirä, sol sözden qorqıp twrsıñ ğoy.

Ol  ündemedi.

-  Bosağada twrğanıñ qalay, Maqswt! Törge şıq, öz üyiñ ğoy.

Hadişa Maqswttı qolınan wstap törge alıp şıqpaq «bolıp, ilgeri attayın dep edi - ornınan qozğala almadı. Arada eki adım jer, biraq alıpbas asu siyaqtı. Jilik-jiligine qorğasın qwyıp, jerge qağıp qoyğanday tırp etuge därmen joq.

Al Maqswt tabaldırıqta äli twr.

-  Seniñ kelgeniñ jaqsı boldı, Maqswt,- deydi Hadişa.- Tuısıñ Şalabaydıñ qorlığına şıday almay, seni ayqaylap twrıp şaqırıp em, estigen ekensiñ... Şalabaydıñ bıltır küyeuge tigen qızı törkinine tüse kelipti. Ol qızdı sen körgen joqsıñ, mwnda tuğan bala ğoy. Qağınıp, bıltır bayğa qaşıp ketken. Şalabay qızına: «Endi seniñ öligiñdi ğana köreyin»,- dep edi, bä-

leni me, qwdası bahuat neme eken. Şalabaydıñ kömeyine tas tığılğan kasqırday boldı da qaldı. Tas qauıp, tapqanıñdı it jegir. Meyli ğoy, qız - jat jwrttıq. Küläy twrmaq, seniñ jalğız qızıñ Janar da äldeqaşan twrmıs qwrıp, balalı-şağalı bop ketken. «Qolıma köşip kel, jalğızdan-jalğız qaytip otırasıñ» dep mıñ aytıp jalındı - barmadım.-«Maqswttıñ üyiniñ tütini öşpesin - otıramın osında»,- dedim.

Oy, aljığan basım, birdi aytıp, birine ketkenim... Bäri anau Şalabaydıñ qızı Küläydan şıqtı ğoy. Küläy küyeuimen kelip tüsti. Auıl bolıp jiıldıq. Küyeu men Küläy alıp kelgen qorjınnıñ auzın aşamın ğoy dep otırğanmın. Ata jağınan alğanda, menen jaqın kimi bar Şalabaydıñ? Atalastan osı Maqswttıñ üyinen jaqın eşkimi joq qoy, bile-bilse. Bilmedi. Aydaladağı Aqşay kempir wstadı qorjınnıñ auzın. Aqşay kempirdiñ büginde mwrnınan esekqwrt tüsedi. Şalı qasında, üş birdey kelini qızmetin istep twr. Şifrlep segiz bölmeli üy saldırğan, balalarınıñ bas-basına motocikli bar. Şalabay şirkin, seniñ iniñ, meniñ qaynım ğoy, qayın bolmay qata qalğır, qorjındı mağan wstatuğa jaramadı.

Bwrın bir qwdaydıñ basqa salğanına könip, joqşılıqtı da, toqşılıqtı da körip, köndikken bas qoy mına bas. Biraq anau qorlıqqa şıdamadım:

-  Äy, şıraq,- dedim Şalabayğa,- aruaq atıp ketpesin,- dedim.- Eger Maqswt bolsa, men kimmin? Hadişa bolar edim, aldımnan köldeneñ jürmes ediñ sen şirik,- dedim. Maqswt joq bolğan soñ, men siyaqtı jetim kempirdi elemeysiñ,- dedim. Aruaq atqır bolmasañ, anau Aqşay kim, men kim?- dedim.- Jön bilmeytin qanday körgensiz ediñ,- dedim.- Twqşiıp, tömen qarap, jer şwqılaydı, jerge kirgir.

Al, älgi Aqşay qwtırsın.

-  Aldı-artınıñ bärin jalmağan qaqbas,- dedi meni.- Ölip qalmay japadan-jalğız neğıp otırsıñ. Qorjınnıñ auzın wstağan seniñ ne teñiñ, qaqbas,- dedi.

-  Äy, Aqşay,- dedim men de. Qanım qarayıp ketti.- Aldı-artımdı jalmap, jalmauız bolayın dep qwdaydan tilegen joqpın,- dedim. Maqswt köppen birge äsker ketti. Seniñ bayıñ Qwraqbas qwsap äskerden qaşıp, üş jıl boyı tauda tağı bop jürgen joq dedim. Qızım Janar bolsa, twrmısqa şıqtı, qwdayğa şükir, qazir balalı-şağalı,- dedim. Özim bolsam, Maqswttıñ otın öşirmey, tütinin tütetip   otırmın.   «Qırıq  jıl qırğın bolsa da - ajaldı öledi». Kebenek kigen, äyteuir, bir keledi. Maqswt üyden kebin kiip attanğan joq qoy,- dedim. Onı men semiz dep soyğan joqpın, etti dep satqan jokpın, men qaydan qaqbas bolamın,- dedim. Söytip em:

-  Sorlısıñ, sorlı,- dep Aqşay ernin şığardı, erniñe küydirgi şıkqır.- Tağı otız jıl küt, keledi Maqswt,- dep keketti.

-  Kütemin,- dedim.- Jüz jıl kütemin,- dedim. Söyttim de, ızağa şıday almay, ayqay salıp dalağa atıp şıqtım.

-  Qaydasıñ, Maqswt!-dep aykayladım. Üyge endi kirip otırğanım da osı edi, sen kelip qaldıñ, Maqswt. Aqşay endi ne betin aytar eken, bälem. Kisimsip, qızdan kelgen korjınnıñ auzın wstap, därejege jetip, jetisip edi, endi qarabet boldı, qarañ qalğır...

Ol ündemedi.   Bärin ünsiz   tıñdap bosağada   äli twr:

-  Nege ündemeysiñ, Maqswt?!-dep Hadişa soñda şıñğırıp jiberdi.

* * *

Hadişa öz dausınan özi şoşıp oyandı. Kädimgi üyi. Üyde jalğız özi. Tañ atıp qalıptı. Siırdı sauıp, tabınğa qosatın uaqıt bolıptı.

-  Şınnan tağı da tüs pe?-dedi özine-özi.-Şınnan Maqswt bir til qatpadı ma?- dedi özine-özi.

Al, şındığında, Hadişa Aqşaydan körgen qorlığın arız etip aytqanda, sol tüste Maqswt say-süyegi sırqırap egilip edi. Qanşama jwbatu sözder aytıp edi Hadişağa.

Biraq ölgenderdiñ közinen eş uaqıtta jas şıqpaydı. Ölgenderdiñ sözin tiriler eş uaqıtta esite almaydı.

Al Hadişa bolsa:

-  Maqswt tım bolmasa tüsimde körgende nege bir til qatpadı?- dep äli añ-tañ.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

BİR NÄZİK SÄULE

Keltesay raz'ezine jolauşı poezı bir-aq minut ayaldaydı. Al, ekspress toqtamaq twrmaq, ekpini bäseñdetpey, jwldızşa ağıp ötedi.

Hadişa wzatılğan qızınıñ üyinde qıstay jatıp, endi auılına qaytpaqşı bolğan. Qızı Janar men küyeu balası Jeken:

-  Äli bola twrsañızşı, auılıñızğa barğanda ne bitiresiz japadan-jalğız,- degen.

-  E, şıraqtarım, tiri adamnıñ tirşiligi tausıla ma. Köktem bolsa şığıp qaldı. Kök siırdı Şalabay körşige: «Äueli qwday, odan soñ öziñe tapsırdım» dep ketip em, bwzaulaytın kezi edi, ol ne boldı eken? Şalabayı tüskirdiñ qarasanı süzegen edi, kök siırdı süzip bwzau tastatıp qoydı ma - qaydan bileyin.

-  Apam-ay, äyteuir. Sol siırdı satıp jiberip, birjolata kelseñizşi, ne bar qartayğanda jalğızdan-jalğız. Bas auırıp,   baltır     sızdamay   ma   eken,- deydi

qızı.

-  O, sorlı qar, meni aruaq atsın dep jürsiñ ğoy. Aruaqtardı qayda qoyasıñ? Seniñ äkeñ bar emes pe edi, babalarıñ bar emes pe edi? Olardıñ aruağı tütin şıqpağan üyden bezbey me eken? Küyzelmey me eken? O düniege barğanda men olarğa ne betimdi aytam? O nesi-ey!--degen şeşesi.

Sodan Hadişanı qızı men küyeu balası Keltesay raz'ezinen poezğa şığarıp salıp twrğan. Şoq taldıñ tasasınan kök poezd qırıqayaq jwldız qwrttay ireleñdep şığa keldi. Keltesayda bilet tek jalpı vagonğa sa-tıladı. Sol jalpı vagondı izdep Janar men küyeu bala äri-beri alaq-jwlaq jügirdi. Jazğıtwrımda jau alatınday barqıt şapan kiip, kündikti şalqaytıp, şañıraqtay etip orağan Hadişa qızınıñ soñınan bir küyeu balasınıñ soñınan bir jügirip esi ketti. Aqırı jalpı vagon tabılıp, onıñ twtqasına jarmasa bergende, poezd jılji bastadı.

Küyeu bala qorjındı tamburğa laqtırıp jiberip, enesiniñ qoltığınan demedi.

-  Oybu, mına janıñ şıqqır qaytedi-ey,- dedi Hadişa poezğa wrsıp.- Toqtay twr-äy... Pastoy!

Täñiri jarılqap, tamburda twrğan tämpiş mwrın bir qara qız kempirdiñ qolınan tartıp, işke endirip aldı. Hadişa poezğa ilingenine şükirşilik aytudıñ ornına, bwrqıldap wrsıp jür:

-  Oybu, mına janıñ şıqqır qaytedi, soñşa äkesi ölgendey asıqqanı nesi... Äy, Janar, Jeken-ay, aman bol, aynalayın, aynalayın, qaraqtarım äşeyin, sadağañ bolayın, şıraqtarım äşeyin...

Keltesaydıñ qızıl kirpişten sokqan   raz'ezi   tağı bir top taldıñ tasasında qaldı.    Öziniñ  dausın  endi Janar men Jeken esti qoymaytının Hadişa soñda barıp tüsindi.

Qızın qimay, tumasa da tuğanday bolğan küyeu balasın qimay, kömeyine bir tüyin tığılıp, közine möltildep jas irkildi.

«Qal, qal» dep jalınğanda, nege qala qoymadım, dep ökingenin bayqadı.

«Joq,- dedi tağı da  özine-özi.- Qaytqanım dwrıs.

Bir kün öter. El bar, jwrt bar - jalğızsıramaspın».

-  Apa, qayda barasız?

Hadişanıñ tars esinen şığıp ketipti. Älgi özin tamburğa qolınan tartıp şığarıp alğan qızdı mülde wmıtıp ketipti.

-  Qwday tileuiñdi bersin, sen bolmağanda iline almaytın ekenmin,- dedi Hadişa beytanıs qızğa jalbañdap, rizalığın bildirip.- Borantauğa baramın, şırağım. Öziñ qayda barasıñ?

-  Men be?-dep qız öziniñ qayda bara jatqanın jaña oylağanday dağdarıñqırap qaldı.- Dana-Atağa baramın, apa.

-  Onda Borantaudan arı ketedi ekensiñ ğoy. Mına poezı tüskir Borantauğa toqtar-toqtamastan jürip kete me dep qorqamın.

-  Qorıqpañız, kömektesemiz ğoy,- dep küldi beytanıs qız.

Söytip, Hadişa kempirdiñ qorjının köterisip, öz kupesine ertip bardı. Bir-birine qarama-qarsı jayğasıp otırıstı. Vagonnıñ terezesinen iir-iir aqbas tau poezben jarısıp jöñkilip jattı. Osı bir basına bwyra bwlt qonıp, atlas kök aspanmen aymalasıp jatqan tau mına qızğa körgen bir tüstey ıstıq, biraq bwlıñğır.

Nege ıstıq - özi de bilmeydi. Osınau tausılmas taudıñ bir tükpirinde öziniñ şeşesi jürgendey körinedi de twradı. Al, tauı tüskir söylemeydi, tası tüskir söylemeydi. Wlı jwmbaq. Osı ma, osı jer emes pe? Osınday kölbeñdegen tau ma edi, sağım ba edi? Temir joldıñ boyı siyaqtı edi. Öytkeni anasınıñ arqasında wyqtap kele jatqanda parovozdıñ qışqırğan dausınan şoşıp, jılağanı esinde. Şeşesiniñ özin köterip kele jatqanı anıq. Onı biledi. Onan keyin sol şeşesiniñ arqasında kele jatıp tağı wyqtap ketken boluı kerek, arğısın bilmeydi. Sodan soñ apatayın körgen emes. Sodan beri talay jıl ötti.

-  Äke-şeşeñ bar ma, qarağım?-dedi Hadişa.

-  Bilmeymin.- Qız iığın qiqañ etkizip küler-külmes ezu tarttı.

«Bilmegeni nesi? Deni sau ma öziniñ?»- dedi işinen Hadişa. Biraq dauıstap:

-  Bilmeyminiñ ne?- dedi.- Öziñ qaydan kelesiñ? Üyiñ bar ma?

Qız tömen qarap, terezeniñ jaqtauın sausağımen sürtkiley berdi. Hadişa soñda bayqadı, qızdıñ ädemi moyıl közine jas tolıp, şüpildep twr eken.

«Qu basım, qarap otırmay, bayğwstıñ jarasın qasıp aldım ba?»

-  Men detdomda östim, apa,- dedi qız endi ezu tartpaq bolıp.

- E, bayğws-ay,- dedi Hadişa köñiline keledi-au dep oylap jatpay. Soñan soñ esine birdeñe tüskendey, lezde qatqıl ünmen, jwlıp alğanday:

-  Qay jerdiñ jetimhanası?- dedi.

-  O apa, köp. Dana-Atada da boldım, Jasılkentte de boldım, Mäuelide de boldım. Köp...

Hadişa endi mına qızdı jaña körgendey, ejireye qarap:

-  Atıñ kim?-dedi.

Qız bwl swraqqa jauap bergisi kelmegendey, qasın köterip, sızdañqırap qaldı da, ülken kisiniñ saualın jauapsız qaldırmastan:

-  Valya,- dedi.

-  Tek, «Bälesi» nesi?!

-  «Bäle» emes, Valya,- dep küldi qız.

-  Jetimhanada orısşa bop ketkensiñ ğoy, äytpese äke-şeşeñ qoyğan qazaqşa atıñ bar şığar?

Şi barqıttı üstine qabattap kie bergen mına kempir endi Valyağa wnamay qaldı. «Älginde men bolmasam, poezğa ilinbey de qalar edi, endi öktem-öktem söyleuin»,- dedi işinen.

Al, Hadişa qızğa swqtana qarağanın qoymadı. Valya mwnısın wnatpay terezege bwrıldı. Basına şaraday aq şañqan kündik orağan mına kempir qadalıp qaray bergen soñ: «esi dwrıs pa öziniñ?» degen küdik te keldi.

Valya şıday almay ornınan twrıp ketti. Vagonnıñ qarsı jaq terezesine barıp, äynekke betin basıp Şaqpaqtau jotasınan arı aspanğa nayzaday şanşılğan Alatauğa qaradı. Jüregi dir etti.

Poezd Şaqpaqtaudıñ biiginen eñiske qaray eñirey jöneldi. Hadişa şi barqıt beşpentiniñ qaltasınan papiros alıp, koridorğa şıqtı. Şılımdı twtatın, söngen şırpını     şişaqpaqtıñ     qorabına   qayta salıp qoydı.

«Kempir basımen temeki şeguin»,- dedi teris aynalıp.

Hadişa    qızdı    iığınan    tartıp,   özine   qaratıp aldı.

-  Äy, Bäle.

-  Bäle emes, Valya.

-  Uäliya bolsañ bola ğoy. Kempir basımen şılımı nesi dep twrsıñ ba? German soğısınan beri tapqan öner ğoy. Qazir Borantauğa kelemiz. Bizdiñ Öjette Zuayda degen kempirdiñ bayağıda jetimhanağa ötkizgen qızı joğalıp ketip edi. Sen sol emes pe ekensiñ dep kelemin. Biraq onıñ atı basqa siyaqtı edi.

-  Meniñ şın atım belgisiz,- dedi qız jwlıp alğanday.-Valya dep detdomda qoyğan. Zuayda, Zuayda... Estimegei siyaqtımın.

-  Zuayda bayğws anau bir jılı qızın Dana-Atadağı jetimhanağa aparıp ötkizgen eken, qaytıp barsa - basqa qalağa auıstırıp jiberipti. Sodan köz jazıp qaldı ğoy. Tiri bolsa, sen siyaqtı boyjetken şığar.

-  A, sizdiñ auıl qayda?

-  Bizdiñ «Öjet» pe? Mına taudıñ etegi ğoy. Borantaudan rovnay on şaqırım. Osı sen bizdiñ Zuayda bälege wqsaytın siyaqtısıñ-ey?

«Qwday-au,- dedi qız,- şınımen osınıñ sandırağı kelseşi».

-  Äy, Uäliya,- dedi kempir papirostan soñ dausı aşılğanday sañqıldap.- Osı sen şaytan bizdiñ Zuaydağa wqsap bara jatqan siyaqtısıñ. O da jas kezinde sendey qara domalaq edi. Qazir wrısqaq qara kempir boldı ğoy. Sen ädirisiñdi jazıp berseñşi, Zuayda seni özi izdep barsın. Mojit' bit', soñıñ joğalıp ketken qızı şığarsıñ. Biraq onıñ atı basqa siyaqtı edi...

Qız tağı da tau jaqqa qaradı. Tanıs siyaqtı. «Qaşan körip edim?- dedi. Älde jay eles şığar. Eş uaqıtta mwnday tau körmegen şığar. Qiyalda ne körmeysiñ, qiyalda bwdan da biik taular boladı. Al anası maska kigen adam siyaqtı. Bet-auzı aq jaulıqpen şandulı ma edi - eş belgi esinde joq.

-  Apa, men sizben birge baramın «Öjetke»,- dedi Valya.

Hadişa senerin de, senbesin de bilmey, qızdıñ betine bağjiya qarap säl twrdı. Soñan soñ:

-  Alda, aynalayın-ay, sağınğan ekensiñ ğoy,- dedi.

* * *

Olar Borantau raz'ezine tüsip, «Öjetke» baratın kölik qarastırıp edi, eşteñe tabılmadı.

-  Apa, on kilometr degen ne, jayau kete bereyik, qorjındı mağan beriñiz,- dedi Valya.

-  Alda, aynalayın-ay! Tüñilmegen ekensiñ ğoy. Soğıs basılğalı qanşa jıl - men de tüñilgen joqpın. Bizdiñ üydiñ qojayını ketkeli qaşan! Äldeqaşan süyegi qurap qaldı ma deyin deseñ - köz körgen joq, köñil suığan joq. Mojit bit', tiri şığar...

Raz'ezdiñ qızıl üyi - aydarlı äteş siyaqtı. Aynalasın qorşap şoğırlana qalğan alasa aq üyler - aq mekiender artta qaldı. «Öjetke» qaray bwralañdap, sayğa tüsip, saydan şığıp qara jol jattı.

Saylardıñ betegeli bwlımdarı bir jeri taqır, bir jeri aşañ jasıl - tozğan doqabaday. Bäyşeşek jwmırtqa jarıp şıqqan balapanday qaydan, qayda kelgenin bile almay, añ-tañ qalıp twrğan siyaqtı. Qartañ-qwlaqtıñ japırağı tırbiıp-tırbiıp, ölermenşe tırısıp, özge şöptiñ örisin tarıltıp, jayılıp baradı eken.

Aspanda boztorğaylar, töskeyde traktorlar bir-birimen aytısıp twrğan kez eken.

Köktemniñ saumal auası tınısın kernep ketkendey, Valya tüşkirip-tüşkirip jiberdi.

-  Aqqwş järekim-alla!- dedi Hadişa.- Qorjın dauay, sen şarşağan, qızımkä.

Limon tüstes sarı köbelek bwlardan ozıp ta ketpey, qalıp ta qoymay, qaptaldasıp, qalt-qwlt etip wştı da otırdı. Anasın izdegen adamğa jol körsetip, serik bolğısı kelgendey.

Saydıñ qabağında qarındarı şeñbirek atıp, jelinderi jer sızıp, siırlar jayılıp jür eken. Jüni äli tüspegen jüdeu kök esekke mingen baqtaşı raz'ezden jayau kele jatqan eki äyelge közin qolımen kölegeylep köp qaradı.

«Osınıñ bärin men bir kezde körip em,- dedi qız özine-özi.- Mına şarbı bwlttı, kögildir aspandı, mwnarlı biik taudı, qıltiğan bäyşeşekti, mañqiğan siırlardı, tereñ saylardı bwrın bir körgen siyaqtı. Sirä, tüsinde şığar?»

Qızdıñ keudesi dürsildep, älgi «Öjetke» tezirek jetkisi keldi.  Qodas jündi kök esek mingen baqtaşı tımağın basa kiip alıp:

-  Ou, Hadişamısıñ? At-kölik aman ba?-dedi.- Kök siırıñ bügin-erteñ boşalaydı-au, sirä. Qasıñdağı qay bala?

-  Bwl - bayağı Zuaydanıñ joğalıp ketken qızı körinedi.

Baqtaşı endi tımağın joğarı köterip qoyıp qaradı.

-  O, aynalayın,- dedi,- tiri, bar ekensiñ ğoy. Qayran, Mämbet jäkemnen qalğan jädiger ekensiñ ğoy.

«Men bir kezde bwl şaldı da körgenmin»,- dedi Valya.

-  Zuaydanıñ bayağıda joğalıp ketken qızı tabılıptı, Hadişa alıp kele jatır eken,- degen habar «Öjetke» lezde jetip, tarap ketti.

Zuaydanıñ üyine kempirler men balalar tolıp qaldı. Zuayda qızın körmey jatıp añıradı-ay deysiñ.

-  Ölgenim tirilip, öşkenim jandı ma, jwrtım-au! Aynalayın, Şämşiya-au, adasıp qalğan anañdı aqırı taptıñ ba, qwlınım?!.

-  E, bayğws, qaytsin,- dedi kempirler.

-  Oybay-au, qızınıñ atı Şämşiya ma edi?

-  Apır-ay, wmıtıp ta qalğan ekenbiz ğoy.

Valya özine qwşaq jaya, közin tars jwmıp alıp, añırap kele jatqan aq kimeşekti kişkentay qara kempirge qarap sostiıñqırap qaldı.

Kempir kelip, bas salıp, qos iığınan ayqara qwşaqtap, betine-betin taqap, teñselip bir twrdı dersiñ. Onıñ közinen domalağan jas moynına tamğanda, Valyanıñ da köñili bosap, öksip-öksip jiberdi.

Hadişa maqtanıp, papiros alıp twtattı,

-  Janardıñ apası-au, qaydan taptıñ bwl qızdı?- dep abısındarı jabıla swrap jatır.

Hadişa qalay tapqanın qaytalap şıqqan. Bwl kezde köziniñ jasın sürtip, jılauın qoyğan Zuayda bir sät Valyağa ünsiz tüyile qarap twrdı da, jügirip barıp qızdıñ basındağı jasıl ala üşkil oramaldı jwlıp aldı. Adamdar añ-tañ. Valya da sasıp qalğaN. Zuayda onıñ qırqılğan tolqın qara şaşın sausağımen arı-beri aşıp körip, basınan küdikti birdeñe izdegendey tintkiledi.

Zuayda sälden soñ qolın kimeşeginiñ astına jasırıp, tömen qarap, kübijiktep qaldı.

-  Bäse, qaydan bolsın,- dedi kemseñdep.

-  Äy, bayğws-au, mwnıñ ne?- dedi Hadişa.

-  Meniñ Şämşiyamnıñ töbesiniñ oymaqtay jeri eki jasında otqa küyip qalıp edi-au...

-  O, twqımıñ qwrımasın, twqımıñ qwrımağır. Jwrt balşıqtan bala jasap ala almay jürse, bauırıña kelip tığılğan qızdı keudesinen itergeniñ ne, sorlı! Äy, Uäliya, jür beri, şeşe bolmay qalsın, bwl şeşek alğır Zuayda!

Hadişa Valyanı qolınan jetektep, qıstay qwlıptaulı twrğan öz üyine qaray asığa adımdadı. Asıqpasa, adasıp barıp tapqanınan ayrılıp qalatınday.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

 

 

Oralhan Bökey. MINAU APPAQ DÜNIE

 

 

"...On ni v çem ne vinovat!

Proşu vas, vernite emu

svobodu"

(Luiza)

1

Wlı Otan soğısınıñ jeñispen ayaqtalğanına on jıl tolıp, eldiñ ırsiğan arqası, tırtiğan qabırğasına şır biteyin dep qalğan kez edi. Büginde mıqtap toyınıp köz eti öse bastağan jwrttıñ  täubesi äli boyında,- erteñdi-qarakeş itırıqtatqan jwmıstan zärezep bolıp şarşau, jüyke tozdırıp jalığu degendi bilmeytin jankeşti uaqıttıñ öz qızığı - özinde: bala sekildi añqau aldanğış, essiz ilanğış; ie-ie, jürektiñ soğıs salğan jarası eptep jazıla bastağan-dı. Kirşeñ köñildiñ qaytıp ağarmastay bolğan, qaytıp jañarmastay bolğan jaulığı uaqıt jeline qayta jelbirep, batsayıday qwlpırğan, qızıqqa tolı şuaqtı da, şattıqtı şaqtarınıñ biri edi. Soğıstan soñğı on jıl - osına tım az äri wzaq mezgildiñ enşisine, qirağan, bülingen dünieni qalpına keltiru ğana emes, jılap-sıqtağan jetim men jesirdiñ bayağıda, sol ornı tolmastay bolğan, auır qayğınıñ, ahlap-uhlegen ökiniştiñ öksigi basılıp, uanuı da tigen. Jau salğan jara tırtıqqa aynaldı, jırtılğan jerimiz jamalıp, auzımız aqqa ilindi. Sonau aza men qazağa tolı jıldardağıdan göri aynalayın tabiğat ta jasap-jasarıp, tülep-türlenip totı qwstay sılanğan. Qar erte erigen; köktem erte şıqqan; kök tez köktegen; jıldağıday emes 1955 jıldıñ qwsı tım-tım erte oralğan; al, tau basınıñ qarı äli erigen joq, küni keşeleri ğana dümbilez jatqan qıstıñ ızğarın eske salğanday kün säulesimen oynap, aynaday şağılısadı äne.

Biıl Bwqtırma özeni şanağınan asıp, doldanıp, qattı tasıdı. Auızdığımen alısqan aq ezu tentek, köbik tükirgen tolqındar jağalaudı bar pärmenimen wrğılağanda asau tepkige şıday almağan jarqabaq gürs-gürs omırıladı. Äsirese, qwla tüspen şoqtığı eñselene möñkip aqqan tau özeniniñ jal-jal tolqınına jarmasıp, qalqıp bara jatqan beyşara salındılardan: qayıñ,

terek-taldardan su beti körinbeydi - atköpir. Endi-endi ğana bürşik atıp, japırağın jaya bastağan ağaştıñ tüp-tamırımen qoparılıl, tirşilikten mülde qoştasuı, mäñgi solıp, semip, jağalauda quarıp qaları ayanıştı edi. Qar qalıñ jauğan jılı Bwqtırma  bayıp, mäyektenip  jetisip qalatın. Al, tau özeniniñ tasığanın köru - äldebir ulı-şulı küy tıñdağanday ayızıñ qana quattanıp, köñiliñe jelik payda bolıp, ağızıp-ağızıp alar arğımaq izdegendey elegizip, taqımıñ qışırı jäne ras.

Sonımen 1955 jıldıñ köktemi keldi. May merekesin wlan-asır toylap, endi Jeñis künine qam jasağan Şıñğıstay auılı ülken bir qarbalasta. Äsirese birinşi Maydı jaqsı qarsı aldı. Qolına qızıl tu wstap qazday tizilgen kolhozşılar, mwğalimder men mektep oquşıları bükil auıldı aynalıp, demonstraciyağa şıqtı. Qwndızday şwbağan qızıldı-jasıldı şerudiñ soñınan ala auıldıñ tamam bala-şağası erip, qılayağı auıldıñ qayqı qwyrıq itine deyin erkelep ermek taptı. Än aytıldı: Otan turalı, Wlı jeñis, Birinşi may turalı. Bwdan soñ ağaştan qiıp salınğan eski klubtıñ aldında, aşıq aspannıñ astında joyqın miting ötti. Audannan kelgen kitel'di, hrom etikti appaq sazanday swlu ökil söyledi, sonda ökildiñ qağazğa qaramay tez-tez söylegen sözin şıbınnıñ wşqanı bilinbestey tınıştıqpen wyıp tıñdadı: artınan auıl jastarınıñ küşimen dayındağan koncert boldı. Tipti sol küni soğıstan qaytqan soldattardıñ da arqası qozıp, Soltaqan degen eludegi azamat altaydı jañğırıqtırıp, än şırqadı. Boztorğaydıñ ünindey şırıldap şığatın jiñişke dauıs kökpeñbek aspanda dirildep, ilinip twrıp qalğanday, jalğız noqat bolıp mäñgige qatıp qalğanday edi. Bwdan soñ qabırğası qausağan jaman klubtıñ şirigen edenin tepkilegen „Qırıqayaq", „Saratov", „Pol'ka" degen bi bastalğan. Wzın köylekti, tik iıqtı qızdar şalbarınıñ balağı jer sızğan, şaşın şalqayta qayırıp, jıp-jılmağay qırınğan jigittermen wzaq bilegen. Aylı aspannıñ astında wzaq qıdırıp, sıbır-sıbır sırlasqan. Bwl küni är üyde qazan köterilgen, şırmauıq salıp, qoldan aşıtqan bal sıranı ölerdey işip, mas bolğan jäne osına mastıq özderine sonşalıq jarasqan. Öytkeni eşkim eşkimniñ jağasına jarmasıp, ata babasınan tüsip balağattamağan edi-au. Bar bolğanı azdap ötirigin qosıp, soğısta nemisti qalay qırğandarın, tırqırata Berlinge deyin quğandarın, jeñiske qalay jetkenderin jır qılıp aytısqan... ol kezde aytar äñgime qanday köp edi...

Sol küni Nwrlan da tañ atqanşa köz ilmegen: äueli elmen birge demonstraciyağa şıqqan, sodan keyin appaq sazanday ökildiñ sözin auzın aşıp tıñdağan, sodan soñ sahnağa iegin tirep qoyıp oyın körgen, bi bastalğanda sıqsima terezeden sığalap twrğan, bwdan soñ auıl ğaşıqtarınıñ tüngi oñaşa jorığın andığan, jortuıl tañ qılañ bere ayaqtalıp, jau tüsirip kelgendey tösegine jığılğan; şeşesi wrısqan, wrısıp jürip üstine öziniñ şapanın japqan, jan-jağın qımtağan, mañdayınan süygen: „azamat bolıp qaldı, qwlınım", dep süysine kübirlegen. Tabaldırıqqa kelip qalğan boz-balalıq şaq Nwrlanğa da öziniñ alañsız künderin ala kelgen. Qızılasıqtan qar keşken, qandı jıldardıñ auırtpalığı bälkim eresekterden göri balalarğa köbirek battı desek, toyıp tamaq işip, jarıtıp kiim kimegen qara domalaq qazaq wldarınıñ biri Nwrlan-tın. Eseymey twrıp es kirdi, mınau dünieniñ aşısı men twşısın ülkendermen birge tattı. Er-azamatınan ayrılğan är üy „tileui teris jalmauız, äkesin qwrtqan qu jetim" dep tayaqqa jıqtı. Künmen birge şığıp, künmen birge batqan mügedek balalıq şaq äsirese äkeden ayrılğandar üşin qoş-qoşın erte aytqan edi. Nwrlannıñ özge qwrdastarınan anau degen ayırması baqıtına oray ma, „Äkesin jwtqan qu jetim" degen sözdi estigen joq. Jaman äkesi bası qalqayıp ot pen oqtıñ ortasınan esen-sau oraldı. Esen-sau oralğanımen auırğıştay beredi, qorıqşılığına bir kün şıqsa eki kün tösek tartıp jatadı. Eski jara - äli alınbağan oq sızdatadı bilem, qıñqıl-sıñqılı kün ötken sayın köbeyip baradı. Key tüni körer tañın közimen atqızıp ıñqıldaydı, tisin qayraydı, „alğa" dep alaswradı. Onday sätte Nwrlan şıday almay, sırtqa şığıp ketedi. Jar jağasındağı jalğız terektiñ tübinde Bwqtırmanıñ sarının tıñdap, auır oyğa batadı. Terek jalğız emes edi, köp edi, talayın özen jalmadı, endigi kezek osı Nwrlannıñ özine menşiktegen käri teregine jetkendey. Ol tım bolmağanda biılşa qwlamay twra twrsa eken dep tiledi. Keyde auılğa qaray jan wşıra entelegen Bwqtırmanı arı aunatıp ağızatın tılsım küş izdeytin. Jardı jegidey jegen jemir özen birtindep Anna apasınıñ üyine jaqındap qalğanı qabırğasın tipti qayıstıruşı edi. Ökimet ornamay twrıp, köşip kelgen jalğız üy - orıs Nwrlandardıñ körşisi, mine, elu jıldan astı şay desip betine kelip körgen joq. Anna-apası Nwrlannıñ kindigin kesipti. Keyde anası: aytıp otıratın: „Düñk etkizip turasın aytatın orıs minezdi bolıp baradı wlım. Annağa kindigin beker kestirgen ekenmin". Kindik şeşesiniñ şalı Grişa ağay ötken jazda dünie saldı, jalğız qızı Marusya bolsa bayğa - qazaqqa tiip ketkenine üşinşi jıl, keyde keledi, keyde mülde at izin salmay qoyadı. Sol Anna-apası aytadı: „Köktem biıl erte şıqtı, ırıstı, berekeli jıl boladı, biraq ölim-jitim mol boladı, äsirese qariyalar qirap, qırıladı". Onı estigen jwrt şamdanıp „mıstan kempirdiñ jağı qarıssın, qara basına körinsin" dep doldanıp, öz otınıñ basın özi sabalaydı. Grişa ağaydıñ qalay ölgeni Nwrlannıñ äli esinde. Şıñğıstay auılındağı jalğız wsta şal qayıñnan şananıñ basın iip otırğan jerinde jürip ketipti. Onıñ o düniege jım-jırt attanıp ketkenin bılayğı el bayqamaydı, öytkeni ol öte wyqışıl şal edi. Soğıs kezinde pişenşi äyelderdiñ şalğısın şıñdap otırıp, ne bolmasa mayağa şöp äperip twrıp, nemese qaz bauızday berip qalğıp ketedi eken. Bir küni Nwrlannıñ üyine bwlan-talan aşulanıp Anna-apası kiredi. Grişa ağaydı balaşa dedektetip, qolınan jetelep alğan: „Ey, qwday körşi,- dedi,- elu jıl otasqan şalımmen bölineyin dep senderdi kuälikke tarta keldim. Qırmanğa astıq wşırayın dep ketsem qara basıp jalğız samauırındı büldirip tastaptı. Ottığına toltırıp twrıp şoq salğan da, şay qwyıp işem dep şümegin bwrağan küyi wyıqtap ketipti. Sodan barlıq suı sualıp, qañsığan samauırın balqıp isten şıqqan. Ne isteymin, aqıldarıñdı aytıñdarşı",- dep Grişa ağayğa alaya qarasa, ol kisi peştiñ tübindegi orındıqta qorıldap wyıqtap otır. Sodan jwlqılap jürip, äreñ oyatıp amanında üyine ertip ketedi. Nwrlannıñ anası Sanduğaş aytıp otıradı: „Bayğws Anna bir üyge qonaqqa barsa, wyıqtap qalmasın dep şalınıñ büyirinen türtkilep, sanınan şımşılap otıruşı edi dep..." sondıqtan Grişa ağaydıñ kolhozdıñ şeberhanasında qıljiıp ölip otırğanın - wyıqtap otırğanğa jorıp, eşkim jolamaydı. Tek keşke jaqın Anna barıp: „Twr qaqbas, twr" dep şalınıñ jağasınan tartıp qalğanda sılq etip qwlap tüsedi. Anna-apa jan-joldasın qara jamılıp, köp joqtadı; qazaqtıñ qatındarınday betin jırtıp, şaşın jayıp jırlağan joq, ünsiz egildi. Kindik şeşesiniñ üyiniñ bwrışındağı qasın kerip, közin baqıraytqan „böten şaldıñ" sureti aldına şıraq jağıp, şoqınıp kübirlep twrğanın san ret körgen edi. Körgen sayın anasınan swraytın, sonda öz şeşesi aytatın: „Ol - orıstıñ qwdayı, sen ol tabınıp jatqanda bara berme, käpir bolıp ketesin,..." Sonda Nwrlan aytqan: „Meni balalardıñ barlığı kindigiñdi orıs kesken,şoqınşısıñ,- dep mazaqtaydı". Ömirge jaña kelgen kezinde basqa el qwrıp qalğanday kindigin auıldağı jalğız orıs äyeliniñ keskenine ökinip te jürdi. Eseye, es kire kele tağdırınıñ anau şüykedey kök köz kempirge teluli ekenin, jılbısqı kezinde köp auırıp, şıbın janın osı orıs äyeli aman saqtap qalğanın bildi. Osınşalıq   mol   meyirimge   tolı   analıq   qarızdan   qanday jaqsılıq jasap qwtılamın degen wyattı sezim de jüregin şabaqtaytın-dı. Annanıñ bwl auılda emdep, domdap jazbağan adamı az. Tipti, qıstıgüni ğana kelgen däriger qızğa barmay sausağınıñ wşı qanap qalsa osı kisige jügiredi. Bwl auılda - Şıñğıstayda jemis egetin jalğız üy - Anna men Grigoriy ağaydiki edi. Tek, auıldıñ   tamam   balası   köktemey   jatıp   taptap,   ogorodtı aqtañlaqtap ketetin. Onday jorıqqa alğaşqı kezde Nwrlan da qatısıp jürdi. Bir küni salqamdı jwla bergen mwnı Grigoriy ağay şap berip wstap aldı da, wrmay-soqpay aqılın ayttı: „Sen bizdiki kindik bala, ogorodtı sen ohranyat etuiñ kerek.  Bwdan bılay wrlıqtı qoy. Jemis jegiñ kelse biz özimiz de beremiz. Bala joq, sen jemegende - kim jeydi",- dedi de qoynı-qonışın kököniske toltırıp berdi. Bwl sol oqiğadan bılay qaytıp ogorodqa wrlıqqa tüskendi qoyğan. Qazir oylasa öz ospadarlığına özi qinaladı. Biraq, balalıqqa bäri jarasımdı... Grişa ağay ölgen soñ bwl kindik şeşesine tipti üyir bola tüsken. Erteñdi keş otının jarıp, suın äkelip beredi. Keyde jemis-jidek eguge kömektesti. Key küni orıs peşiniñ üstine şığıp alıp, qarala mısıqpen oynap jatıp wyıqtap qalatın. Ondayda Anna wyqısın bwzbastan üstine şalınıñ qara tonın jauıp, küzeter edi.  Birde ol äldekim türtip jibergendey selk etip oyanıp ketti. Közin uqalap aşıp qarap edi, Anna-apası ayaq  maşinasımen  jün  iirip,  ändetip otır eken. Nwrlan änniñ sözin wqpasa da äuenine terbelip, maujırap wzaq jattı... Bwrın estimegen än äldebir qiyaldarğa, alıs armandarğa jetelegendey mwñlı, äri şalqar keñ. Sonda ol özi körmegen, tek kartadan ğana biletin orıs jeriniñ sıñsığan bay ormanın, jılıp ağar keñ özenin, qayıñdı şalqar şabındığın körgendey qiyal düniesine şomıp, közin jwmar edi. Közin jwmsa da bäribir jip iirip, kök jazıqtıñ ortasında ändetip otırğan Anna-apasınıñ ayaulı beynesi öşpeytin. Öz üyine qonbağan küni bwnı eşkim izdemeytin: „E, orıs şeşesiniñ üyinde şığar" dep käpersiz otıra berer edi. Körşi-qolañjağı qatındar Nwrlannıñ anasına: „Balañdı orıs kempir   dualap    qoyğannan    sau    ma,  üyirsektep  sol üyden şıqpaydı",- dep qıjırtar edi. Ondayda Sanduğaş: „Jas kezinde janın alıp qalğan sol Anna bayğws, bala qılıp alam dese de qarsılığım joq" dep tiıp tastauşı edi.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

2

May merekesiniñ ıstıq-suığı basılıp, dırdumen eki kündi ötkizgen kolhozşılar köktemgi qarbalas jwmısqa jwmıla qayta kiristi. Biıl Qara dalağa künbağıs egip, bwl elde bwrın bolmağan jaña  ırım  bastamaq.   Onı   bastaytın  audannan  keletin   bir qarşaday qız körinedi. Alğaşında şaruaşılıqtıñ bwl bastamasın tüsinbegen jwrt: „nemene, sonda şekildeuik jeytin boldıq pa" dep näumez köñilmen küñkildesken. Künbağıstıñ mal azığındıq sürlem üşin egiletinin, mwnı jegen siırdıñ jarday bolıp semirip, süti bwlaq bolıp ağarın bilgen soñ, balaların jügirtip jiberip, twqımdıq dännen wrlatıp alıp är üy öz ogorodına seuip tastap edi. Wrlıqtarı künbağıstarı bas jara aşıların eşqaysısı sezgen joq.   Nwrlannıñ   auru   äkesi   sol   künbağıs   egilgen dalanıñ qorıqşısı.  Ol köbine biıl  onınşı klasta oqitın wlı - Nwrlandı sabaqtan bosağan äredikte öz ornına jiberip, ayaq suıtadı. Osı qorıqşılıq jwmıstıñ tipti azap ekenin äkesi zarlap kündiz-tüni aytıp otıruşı edi. Malın baylauğa, nemese qorağa qamap wstauğa üyrenbegen jwrt keşke öristen qaytqan siırın qaqtap sauıp alıp, basqa bir saladı da egindikke aydap qoya beretin. Öñkey qu müyiz qarasan kelgirler salıp wrıp, Qara dalağa, jwmısı barday möñireñdep jetip baratın. Tañ atqanşa arı-beri quıp, tırpıq qalmaydı. Äbden tis qağıp, qulanıp alğan siırlar bwta-qarağay, say-salanı baspalap tığılıp twrıp, qorıqşınıñ közi taya bere egindikke qayta tüsetin. Äli köktemegen qap-qara dalanı tapap, üstine jusap lastağanğa mäz. Mwnday qaskünemdik siır töli bwzauğa da jastayınan jwqqan. Küni boyğı ermek - jer tarpıp güjildegen bwqaşığa bar bwzau, tayınşanı quu. Keyde Nwrlan egindikke tüsken maldı äkesine aytpay quıp otırıp, qoyşısı jaylauğa köşip ketken ien qıstaqqa qamap tastaytın. Şaypau äyelder osı wrt minezi üşin talay ret qarğap-silegen de. Sonda äkesi aytatın: „Bwl özi soğıstan da qiın boldı ğoy. Maydanda qarsı kelgen dwşpandı atıp tastay saluşı edik. Jaudan beter qasköy adamdar bar, ne ata almaysıñ, ne asa almaysıñ..." Nege? Onıñ sebebin Nwrlan bilmeydi jäne pälendey bas qatırıp oylamaytın da.   Ol  oylaytın  -  tezirek  er  jetsem  eken,  oqudı tämamdap, auıldan ketsem eken, bälkim üylensem... kimge? Tağı bilmeydi. Onıñ biletini äldekim mwnı saması sarğayıp kütip jür, sandalıp izdep jür, äyteuir bir küni ekeui jolığadı. Al qazir bwğan

eşkim de wnamaydı. Oyşa auıldağı, barlıq qızdı sanap, köz aldınan kögendegen qozıday ötkizedi. Joq! Bwlardıñ işinde joq ol. Sosın ol tañ atqanşa wyıqtay almaydı. Denesi ısidı, jüregi jii- jii soğadı, sanasına qaydağı-jaydağı oralıp atıp sırtqa şığıp ketedi. Tabanın topıraqqa basıp, salqındaydı. Basqışqa otırıp, telmirip jwldızdan tana tağınğan alqara kökke, sol köktegi mayda jüzgen ayğa telmiredi. Auıl... Al, auıl sol bayağı qalpı, jım-jırt wyqıda; qaymaqşıl jatqan tınıştıqtardı Bwqtırmanıñ sarını ğana bwzadı. Joq, Bwqtırmanıñ sarını bwzbaydı, qayta sol auıl üstinde wyığan tınıştıqtıñ küzetşisindey mäñgi tolastamas quatpen sarqırap ağıp jatqanı. Eger Bwqtırmanıñ sarını bir sätke toqtap qalsa, mınau jılqıday jusağan dünieniñ öli tınıştığı sonda ğana beymazalanatınday edi: Osınşalıq juas mamırstan tınıştıqtı qalayda bir närse bwzuşı edi ğoy. Ol ne? E-e, erinşek ürgen ittiñ dauısı ma, wyqısırağan qoraz ba, ol emes... Endi ne? E-e, aşqaraq enesi öristen kelmey qalıp qarnı aşıp möñiregen bwzau ma, ol da emes... Endi ne? E-e, sırağa toyıp alıp, sırnaylatıp jürgen Qojaqtıñ barqırağan äni? Joq, jarqanattıñ susılı şığar; sudıñ ar jağındağı toğayda äupildegen elik şığar, tün qoñızınıñ ızıldap wşıp kelip siırdıñ müyizine sart soğılıp qwlap tüsui me; üyirin taba almağan jılqınıñ kisineui me?.. Keyde auıl irgesindegi beyitten janğa jat ün estilgendey boluşı edi, sol ma?.. peyişten janğa jat ün estilgendey boluşı edi, sol ma?.. peyişten esken samal ma, solar ma tirilerdi şaqırğan... Joq! Ne sonda mınau barqıt tünniñ tılsımın büldirgen, borazdalağan, tilgilegen ne?! Täñirim-au, keudesindegi askolka sızdatqanda janın qoyarğa jer tappay ıñqıldağan äkesiniñ qwlındağan zarlı üni eken-au... Osıdan on jıl bwrın ayaqtalğan soğıstıñ, auzın aranday aşqan zeñbirektiñ äli sembegen üni, äkesiniñ boyınan senbey, qayta jañğırığıp jan-jaqqa tarap mazalap twrğanı ma eken? Jo-joq ol da emes... qazirgi jas säbidiñ wyqısınday taza wyığan tınış­tıqtı bwzğan öz jüreginiñ mahabbat izdegen, tazalıqtı añsağan, erteñine alañsız wlı dübirli quanıştı ümitpen telmirgen qwlın köñildiñ köp-köp añsar änderi; äli aytılmağan, ayta almay jürgen sağınış sazdarı, eşkimge sezdirmegen, iştey jasqana jasırğan wyalşaq sezimniñ sergeldeñ üni, joqtan bardı izdegen wşpa qiyal qwsınıñ qanat susılı; mümkin jas botanıñ täy-täyindey balañ deneniñ jwmsaq dirili... jwmsaq dirili... jasqana än saluı... täñirim-au, wlı tınıştıqtı bwzğan osı ün eken-au, onı qaydan bilgen! Iä, onıñ biletini - tezirek er jetse, osı auıldan erterek ketse, bälkim tek qiyalında ğana kezdesip jürgen ğaşığına qosılsa, säbili bolsa... Nwrlan öz oyına özi külip jiberdi. „Sol nemeni baqırtıp-şaqırtıp keregi bar ma özi. Mümkin keregi joq şığar. Mümkin ol säbi erteñ bolar... bälkim bolmas ta... soğısqa kerek soldat şığar... bäri mümkin".

May merekesi bitkenmen, ekinşi mereke endi-endi ğana bastala bergen şaq edi. Ölgende körgen, bes jılday qan tögip, milliondağan adamımızdı qwrbandıqqa şalıp, äreñ degende qolımız jetken Wlı jeñis küni - erteñ degende Şıñğıstay auılında ülken jañalıq boldı. Tıp-tınış jatqan jamağat alatayday bülindi. Eldi alatayday büldirgen şıbıq minip, auıldıñ üstinen şañdatıp, şapqılap ötken qara bala boldı. Ol qwyrığın sabalap, qwyın-peren jügirgen küyi bar dausımen, „nemis kele jatır, nemis kele jatır" dep jer jañğırıqtıra ayğayladı. Alğaşında tentek wldıñ bwl ospadarlığın ärkim är türli qabıldadı. Ülkender jağı: „Jağıña jılan jwmırtqalasın, öz basıña körinsin, jetpegir jaman ırım bastağanı nesi",- dep jer tepkilep wrıstı. Keybiri şınında da bir jerde tığılıp qalğan jau ağaş-ağaştıñ arasımen baspalap, Altaydıñ ör qoynauında jatqan momaqan auıldı añdıp basıp aluğa kele jatpasın dep jağasın wstay şoşıdı. Osı jastarına deyin tiri nemisti körmegen tau arasındağı añqau jwrttıñ auzın aştırıp, tañdayın taqıldatqan oqiğa osılay oqıstan bastaldı da, örttey qaulap, guildep etek aldı. Balanıñ sözi rasqa aynaldı, şınında da nemis kele jatır! Biraq, jasırınıp qalğan dwşpan emes, osı kolhozğa agronomdıqqa kele jatqan, bwl elge künbağıs egudi üyretken qarğaday ğana nemis qızı. Onıñ anıq sol, osıdan on jıl ğana bwrın jerimizge jeti bastı aydahar bolıp şapqan faşisterdiñ qızı ekenin anıqtau üşin Nwrlannıñ äkesin şaqırttı. Bwl auılda nemisti körgen, tipti jalğız nemisti ğana emes, Qiır Şığısta japondı, soltüstikte findikterdi körgen jäne jığa tanitın esi bütin soldat sol ğana dep bilisti. Soğıstan bası aman-esen oralğan sol - Äkim men brigadir Isa jäne bwl auıldağı aqsaq-toqsaq birer azamat. Qorıqşınıñ densaulığı naşar, äsirese bügin ıstığı köterilip, ornınan twra almastay auır sırqattanıp jatqan soñ qızdı qarsı aluğa Isanı azğırğan. Ol tipti, zärezep bolıp, müldem at-tonın ala qaştı. Änşeyinde „gu-timorgin", „gutintak", „gut-gut kamara", „hon de hok" dep kisiniñ qwlaq etin jeytin brigadir „tanımaymın dese tanımaymın" dep bezektedi: Jwrt oğan: „Endeşe seniñ Berlinge barğanıñ da, tipti,

na to poşlo soğısqanıñ da ötirik, qaşıp jürip qaytıp kelgen dezertirsiñ",- dep şabına ot tastay şamdandırdı. Al, ol bolsa: „E, nemene, men ol qızdıñ qoynına jatıppın ba" dep bezekteydi. Sol bir şaqta audannan auılğa avtobus jürmeytin. Aptasına eki-üş ret qatınaytın Qojaqtıñ maşinası bolmasa, adamdardıñ köbi qara jolda şwbırıp jayau-jalpı ketip bara jatatın. Agronom qız da jayau keledi eken degen habar dürliktirip jäne jetti. Şıñğıstaydan şığa beristegi bir şaqırım jıraqta Kürkireme degen bwlaq bar edi. Mine, osı bwlaqtan beri ötken qızdıñ aldınan taylı-tayağı qalmay auıldıñ mwqım eñbektegen balasınan eñkeygen kärisine deyin qaptap şıqqanda jolauşı esi qalmay quandı; özin qarsı aluğa şıqqan aq nietti adamdar eken dep balaşa mäz boladı. Biraq, jaqınday-jaqınday kele öñi quqıl tartıp, özgerip sala berdi. Ädemi bir köñilmen: „Zdravstvuyte" dep sälem berip edi, qabaqtarınan qar jauıp, oqtı közderimen ata qarağan qazaqtardıñ tipti öñderi jılıp, erinderi de jıbırlamadı. Barlığı da äzireyil körgendey ekige jarılıp, ığısa jol berdi... Ärkimge bir jautañdap qolğa tüsken qoyanday qorqaq haldi basınan keşirgen nemis qızı: „Kolhozdıñ keñsesi qayda?"- dep swradı orısşa. Jauap bolmadı. Jauar bwlttay tünergen ojar toptıñ mwzı erigen joq, qayta bwrınğısınan äri dümbilezdene tüsti. Endi ne isterin bilmey sasqalaqtap twrdı da, betin qolımei basıp jılap jiberdi. Osı şaqta señdey siresken suıq toptıñ arasınan Nwrlannıñ şeşesi jwlqına şıqtı da: „Jılan körgendey bolmañdarşı tüge, bwl qızdıñ jazığı ne?"- dep qolınan jetelegen küyi kolhoz keñsesine qaray dedektete jöneldi. Sanduğaşqa narazı bolğan jwrt näumez köñilmen küñkildesip bet-betine taray bastadı.

Bwl oqiğa Nwrlanğa äser ete qoyğan joq. Oqudan qolı bosasa boldı, äkesiniñ ornına qorıqşılıqqa ketedi. Äsirese soñğı künderi bwrınğı jelikti köñili suınğanday, mazası ketip, bey-jay, wyqılı-oyau manaurap jürgen. Äjeptäuir än aytatın öneri bar-tın. Mektep direktorı men klass jetekşisi qanşama qolqalap: „Onınşı klastan köşirmeymiz, bağañdı kemitip qoyamız" dep wrıssa da 9 May küni bolatın koncertte än aytpauğa bekindi. Osı miz baqpas qattı minez kimnen jwqqanın, qaydan payda bolğanın özi de tüsinbedi. Beri tart dese, arı tartıp, qwrısıp-tırısadı da qaladı. Wlı Jeñis küninde än aytpauı quanışqa qarsılıq emes, işin keulep, sanasına wyıqtağan beyjay sezimniñ, özgeni qoyıp özi de seze bermegen

twñğiıqtı oylarğa, özi wğa bermeytin bwyığı oñaşa bir tirlikke qaqpaylap alıp ketui edi: Mınau appaq dünieni... baz keşip, äli eşkimniñ ayağı jetip, tabanı timegen öz aralın - öz armanın izdeui, jer betindegi qıbır-jıbır tirliktiñ qay-qaysısına da qanağattanbauı, böten, qorqınıştılau sapardı sağınuı, nemese eşkimge bildirmey eptep erlikti añsauı - söytip, bozbalalıqtıñ boz atına minip, alısqa, boz ala tañdağı mwnarlı jorıqqa attanıp, sodan jüz jıldan soñ,, bälkim mıñ jıldan soñ, mañdayı jarqırap oralsa ğoy, ätteñ... Qanağattı, tabınu men jalınudı manswqtap, ör serpip öter köñildiñ kök qwsı erkindik aspanına şırqay wşar dauılpaz şağı - on segiz jasar Nwrlannıñ ön boyın ulap, sezim sergeldeñine salğan edi. Egindikte şoşañ eter mal bolmasa da äkesiniñ aqkeñsirik qarager atına bir minip alsa, qaytıp tüskisi kelmey wzaqtı kün sendeletini-ay... Agronom qız kelgen küni de köp-köp qızıqtan qwr qalıp, Qara dalada jortuıldap jürgen. Keşke jaqın oralğan ol Aqkeñsirikti arqandap, otqa qoyıp üyge kelgende şay üstinde şeşesi ayttı:

-  Auılğa agronom qız keldi. Anna-apañnıñ üyine kvartirge twrdı.

Nwrlan män bermey az-kem otırdı.

-  Nemis qızı ekeni ras pa?- dep swradı äkesi.

- Ras deydi. Atın aytıp edi, qiın eken esimde qalmadı,- dedi şeşesi,- men bolmasam bayğwstı öltirip qoya jazdadı.

- Äñgimelesip kördiñ be,- dedi äkesi.

- Qaydan,- dedi şeşesi,- qazaqşa bilmeydi. Anna-apañnıñ aytuına qarağanda oñdı qız körinedi. E-e, esime endi tüsti, atı Liza.

- Lizä emes, Luiza şığar,- dep tüzetu jasadı äkesi. Äñgimeni alğaşında zauıqsız tıñdap otırğan Nwrlannıñ  qwlağı eleñdey bastadı. Kereñ adamday meñireyip, biraz otırdı da:

--Qaşan keldi?- dedi tüyeden tüskendey.

- Tüsten keyin,- dedi ıdıs-ayaqtı juıp jürgen Sanduğaş.

- Men barıp körip qaytsam qaytedi?

-  At soğıp, şarşap keldiñ, twştañdamay demiñdi al. Tañ ata qayta twrasıñ, äkeñniñ atqa minip, mal qayırar şaması joq,- dedi şeşesi.

-   Barsın,- dedi tösegin qamdap, jatuğa ıñğaylanğan äkesi.

-  Barmaydı!- dep kesip ayttı şeşesi.- Ol qız eşqayda qaşpaydı. İrgeñde körersiñ. Qarağayday müyizi, saytandikindey

qwyrığı joq, Marusa sekildi aq sarı, kök köz qız. Şaşı ädemi eken,- dedi şın süysingendey,- appaq bolıp iığına tögilip jatır, közdiñ jauın aladı, senen äldeqayda ülken jiırmadan assa kerek.

„Şaşı keremet eken, appaq bolıp iığına tögilip jatadı..."- dep oyladı işinen Nwrlan.

3

Nwrlan 9 may küni ädettegiden äldeqayda erte oyandı. Bireu büyirine biz swğıp alğanday, selk etip atıp twrğan. Közin jıpılıqtatıp jan-jağına ürke qarap edi, törgi bölmede äke-şeşesi qapersiz wyıqtap jatır eken, basqa böten ün joq, jım-jırt tınıştıq. Tüni boyı jau salğan eski jaranıñ ornı sızdap, şıdatpay zarlap köz ilmegen Äkim tañ aldında ğana bayız tauıp, eptep köz şırımın alğan sekildi. Ayağınıñ wşınan mısıqşa jwmsaq basıp, sıbdırın bildirmey dalağa şıqtı. Aspan şayday aşıq, twp-twnıq eken. Sol aşıq ajarmen töbeden töngen twp-twnıq aspanğa añtarıla qarap twrıp, twnığı şayqalmağan köñildiñ kök dönenin jelikti minezben erttep qayta mindi. Altaydıñ şığısı ağarañ tartıp, alıp taudıñ ar jağı birsin-birsin örtenip bara jatqanğa wqsaydı. Şığar künniñ altın jalqını wşpa şoqılardıñ sonau... wşar basına äşekeyli taqiya kigizip, ıñırana kergip bayau köteriledi. Bwqtırmadan jeñil bu wşıp, ol da añğardıñ alqımınan wzay almay, qor bola şwbatılıp bauırlap jatır. Tınımsız sayrağan boztorğay, alañsız wyqı twnşıqtırıp sereygen auıldı oyata almay şırıldaydı beyşara. Al, endi endi ğana qıltiıp balamwrttana bastağan kökti köktemgi şıq qabızdap, artıñda basqan iziñ batıp qaladı. Auada sarayıñdı aşar jwmsaq salqındıq bar. Tau işiniñ qoñıltaq jeli, tañ aldında sap bolıp añğardı ğajap bir tınıştıq jaylağan. Nwrlan denesi jazğıtwrımnıñ jibektey salqıntım auasına şomılğan soñ sergip saldı. Aqkeñsirik arqandağan qazıqtıñ aynalasındağı tisine äreñ ilinetin kökti taqırlap jep, qara topırağın şığarıp basqa wrğanday swlq twr eken, Nwrlandı körgende kegjeñ etkizip basın oqıs köterdi de, ayañdap kelip jügendegenşe qos qwlağın tige oqırandı. Bwqtırmanıñ Jalpaq ötkel dep atalatın bir ayırığına jetelep apardı, asıqpay suardı, sonsoñ jetelep üyine alıp kelip asıqpay erttedi. Bwdan soñ, bişigin qolına alıp,künbağıs sebilgen añızğa bettedi. Tüni boyı jusağan jerinen kerenau köterilip, kerilgen siırlar twyaqtarı sırtıldap öriske bettegen. Kün şıqtı. Auıl birtindep oyana bastadı. Eski klubtıñ şekesinde Jeñis künin ayğaqtaytın Qızıl tu jelbireydi.

Toğızınşı may küni balalar oquğa barğan jok. Ülkenderşe merekeledi. Qabırğasın qaqıratıp jürip azappen jetken Jeñis küninde ıñırsıp ine jwtqan ittey üyde jatudı ar sanadı-au deymin, Äkim de ildaldalap ornınan twrıp, qorıqşılıqqa özi ketken. Keşke klubta ötetin saltanattı jinalısqa şaqırıp, auıldıq Sovettiñ predsedateli söz söyleysiñ dep tapsırğan. „Meni qaytuşı ediñder mazalap, özgeler de jetedi ğoy, soğısqa barğan jalğız men emes" dep tartınşaqtap edi, predsedatel' „Nemene Jeñis künine qarsısız ba, Wlı Jeñiske quanbaytın şığarsız",- dep äkireñdegen soñ amalsız köngen. Könse de işindegisin aqtarıp barıp, jaraydığa köşip edi: „Sen mağan öytip qoqañdama şırağım,- dedi Nwrlannıñ äkesi.- Bir körgenim sen emes, borbayıñda lıpañ joq qara siraq bolıp qañğıp jürgeniñde mına men japon, fin soğısın tämämdep, sonau it ölgen jer - Berlinge deyin jayau barğan adammın. Men bile-bilseñ qazaqtan şıqqan twñğış oficermin. Sonau 1936 jılı qazaqtardı äsker qatarına şaqırğanda birinşi bolıp tirkelgen mına men. Qanıma ayırbastap alğan jeñisti tartıp alayın dep kökip twrsıñ ba?" Bwl auılğa aldıñğı jılı kelgen jas sel'sovet qıp-qızıl şiqanday bolıp qattı aşulandı. Bar qolınan kelgeni „ştraptatamın" dep şatpaqtap, qoynındağı mörine jarmastı. Äkim şal onıñ bıdıq-bıdıq etken sözin qwlağına ilmey, atına mindi de qasqayıp mal qayıruğa attanıp kete bergen.

-   „Sen şal ölesiñ,- dedi jas predsedatel' artınan ayğaylap,- keudeñdegi qorğasın qoymaydı, bügin bolmasa erteñ mwrttay wşıradı. Sonda sen şaldıñ süyegiñe topıraq saluğa barmaspın".

-  E,- dedi şal oğan ayğay salıp,- tört jıl oq pen ottıñ ortasınan sen salatın bir kürek topıraqtıñ dämi aydap kelgen-au.

Nwrlan jaña kelgen nemis kızın küni boyı köre almadı. Bwrınğıday emes Anna-apasınıñ üyine alqın-jwlqın jetip baruğa öz-özinen qısıldı. Al, qız bolsa eregeskendey tipti esik aldına da şoşañ etip şıqpadı-au. Qaray-qaray közi talğan Nwrlan qas qaraya, elmen birge klubqa ayañdadı.

Klub degenimiz erterekte salınğan jatağan eski üy.

Astın taqtaylap, törine sahna ornatıp, ädemilep äktegen soñ dañğaraday mädeniet oşağı bolıp şığa kelgen. Jañasın salıp alamız dep tepeñdegenderine bes jıl toldı, qwrğaq uädemen keledi. Täuekel dep bastap ketse „Intımaq" kolhozınıñ baylığı jeter edi. Qwnttıñ joqtığı ma, älde uaqıttıñ azdığı, jwmıs qolınıñ jetpeui me äli künge jetesizdik jasap otır. Nwrlannıñ esten ketpeytini, bıltır osı tuğan auılına radio ornatqandağı oqiğa edi. Qas qılğanday sım temir jürgizgen jigitter: „Senderdiñ üyleriñ negizgi köşege kirmey, qağa beriste ürkip twr. Sonau astırtta jatqan Anna men Äkimge jeke diñgek ornatar jayımız joq",- dep radio jüyeni bwlarğa jetkizbey bwrıp äketken. Eki ayday basqa üyge barıp äbden älegi şıqqan Nwrlan äkesine taudan diñgek aldırıp, üş kün özi mıqşıñdap şwñqır qazğan. Sosın kindik şeşesi men öz üyi ortasına zäulim bağana ornatıp, sım tarttırıp edi. Söytip, qaqsağan qara tabaq Äkimniñ üyinde de än salatın bolğan. Eñ qızığı, klubtıñ şatırına ülken aq şelek - radio ornatıp, twñğış ret dünieni dürliktire sarnap qoya bergende, Şıñğıstaydıñ tigerge twyağı qalmay, bar malı tauğa qaşıp şığıp ketip edi. Sonda talay üydiñ malı joğaldı. Iä, sol aq şe­lek bügin damıl tappay söylep twr. Nwrlan „Jeñis-jeñis" degen sözden basqa jarıtıp eş närse wğa almadı. Qattı jañğırıqqandiki me dañğaralanıp, anıq estilmedi. Elektr şamın uäde etkenimen äli ornatqan joq. Jinalıstıñ bäri kerosin şamınıñ jarığımen ötetin edi.

Klub işi ädettegidey alaköleñke eken. Adamdar köp jinalıptı. Balalar jağı sahnanıñ aldına qoyday jusap bağana, erte jarıqtan jatıp alğan. Jinalıstıñ artınan kino körsetiledi degen soñ qızıl iñirden kelip, jayğasıp birjola orın tepken sekildi, keybiri qalğıp-şwlğıp äreñ otır. Qarağay taqtaydan mıqtap jasalğan wzınınan-wzaq orındıqtarda qazday tizilgen auıl adamdarı kübir-sıbır köñildi şertisedi. Sahna törine de taqtaydan istelgen biik stol qoyılıp, qızıl matamen jabılğan. Nwrlan bosağağa süyenip biraz twrdı da art jaqtağı samaladay bolıp sap tüzep türegelip twrğan jastarğa barıp qosıldı. Prezidiumğa äueli kolhoz bastığı, sonan soñ audannan kelgen ökil, soñın ala auıldıq Sovettiñ predsedateli kelip ırğala, ıñırana jayğastı. Kol­hoz basqarmasınıñ bastığı köpşilikpen bas izesip amandasqan boldı da, anaday twsta otırğan Äkimdi törge şaqırdı. Onday qwrmetti kütpegen qorıqşı qorınıp qalıp edi, auıl basşısı:- Äkim ağa, prezidiumğa keliñiz, bwl - siz äpergen jeñis!-dep qolqalap bolmağan soñ, ıñğaysızdana qızıl stolğa bardı. Bwl Äkim - Äkim bolğalı körgen qwrmeti edi. Otırğandardıñ arasınan „jaudı jalğız jeñgendey, jaman şaldı esirtkeni nesi"- degen näumez küñkil estildi. Auıl ağası söz bastadı:

-   Nemisterdi kül-talqan etip, qorqaulardı öz wyasında talqandağan Jeñistiñ wlı künine arnağan saltanattı jinalısımızdı aşıq dep jariyalauğa rwqsat etiñizder!- Satır-swtır qol soğıldı.- Birinşi söz audandıq partiya komitetinen kelgen ökil Bekbau Qarasartovqa beriledi,- dep ülken is bitirgendey ornına nığızdana qayta otırdı. Minbege ökil şıqtı. Orta boylı, qızıl şıraylı, şaşın artına jıltıratıp tarağan tolıq kisi eñ äueli aspay-saspay kiteliniñ tüymesin ağıtıp qoynınan qağazın şığardı, bwdan soñ közildirigin alıp, onı ürlep jiberip qol oramalımen sürtti, kidi, sonsoñ tamağın bir kenep alıp, manaurağan küyi bir kekirip oquğa kiristi.

-   Joldastar! Bizdiñ soğısqanımız predsedatel' joldas aytqanday tipti de nemis emes, nemis basqınşıları, yağni Gitler bastağan faşister,- dep auıl ağasınıñ kirispe sözine sayasi özgertu engizdi. Bwl sözdi ol qağazğa qaramay, auızşa ayttı. Däl osı kezde klubtıñ oybaylap aşılatın esigi än salıp, jaña ğana qaymaqşi bastağan bükil tınıştıqtı bwzdı. Minbede twrğan ökilden bastap tügel - bär-bäri adamdıq äuestikpen esikke jalt qarasqan. Kelgen agronom eken. Nwrlan onı al degende tanımadı. Basına oramal tartqan qız alaköleñke üyde auıldıñ köp qızınıñ birine tım wqsağan. Janındağı şayır şaynap twrğan şofer jigit Qojaqtan swrap edi, jalmañ qağıp, jının şaşqan tüyedey bılş etkizip edenge tükirip tastadı da: „Nemisten kelgen şıbış, jaudıñ twqımı" dep gür ete qaldı. Jwrt endi ökildiñ sözin tıñdaudan göri, tiri, esiktiñ közinde sostiıp twrğan nemistiñ qızın qızıqtauğa köşken. Auıl ağası osını sezdi me qolındağı qarındaşımen stoldı tıqıldatıp: „Qane, joldastar, tınıştalıñızdar",- dep eskertu jasap ötti. Sonsoñ, älgi qızğa: „Proho­dite, pojaluysta, sadites', äy jigitter, biriñ orın berşi",- dep edi, eşqaysısı miz baqpadı. Agronom qısılıp qaldı bilem, „Ni­çego, ya mogu postoyat'" dedi mayda ünmen. Bwl oqıs körinis, jat qılıq ökilge jaqqan joq bilem, qırjiıp, közildiriginiñ astınan süze qarap, bayandamasın ärmen qaray jalğastırdı.

-   Joldastar! Nemis-faşist basqınşıların talqandap, azattıqtıñ tañı atqanına, mine, On jıl! (otırğan jwrt tağı da agronom qızğa qaradı) Jeñis bizge oñayğa tüsken joq, joldastar!

20 millionnan astam sovet halqı qırıldı. Mıñdağan äyel jesir, mıñdağan bala jetim qaldı. Ukrainanıñ, Belorussiyanıñ qalaları men seloları talqandaldı...

Osı kezde art jaqtan ayğay şıqtı: „Agronom qızdı tiridey qaqtap jemey neğıp otırmız. Qırıp-joyıp, öltirip-örtep, qiratıp-büldirgenderi azday auılımızğa tayrañdatıp jiberdik. Qwdaydıñ qızı bolsa... da äkeñniñ auzın..."

Keñirdek jırta ayğay salğan Nwrlannıñ qasında twrğan Qojaq.

Nwrlan älgi bir wr da jıq sözdi özi aytqanday jaman qısıldı da, şoferdiñ janınan jılıstap keyin twrdı. Esikke endi bir qarağanda nemis qızı joq eken...

Kino qızıqtı boldı. Sovettiñ soldattarı Gitlerdiñ äkesin tanıtıp, soqqanda sölin, qaqqanda qanın aldı. Tıqsıra quıp, jelkelep, jwdırıqtap jeñip şığadı. Bizdikindey emes, ol kezdegi kinoda, nemis soldattarınıñ türleri de swqsırayğan qorqınıştı, adamnan göri hayuanğa köbirek wqsauşı edi; älsiz, äljuaz, müldem soğısa almaytın öñkey beyşaralar edi...

Kinodan soñ sozalañday barıp zorğa bastalğan oyınğa Nwrlannıñ qalğısı kelmedi. Üyge kiruge de zauqı joq, qaşağa süyenip köp twrdı. Aspanğa qarap edi, bügin jwldız samsap jii tuğan eken. Auada köktemniñ salqın lebi bar. Klub jaq u da şu aranıñ wyası sekildi. Deldiip, bostan-bos twrğanşa eginjaydı boljap keleyin dep oqtalıp edi, äkesi özi ketken be Aqkeñsirik at aulada körinbedi. Anna apasınıñ üyine qalay kelgenin, nege kelgenin özi de sezbey qalğan. Äyteuir, bir ırıqtan tıs tılsım küş jeteley jönelgeni ras edi. Kirer-kirmesin bilmey, añtarılıp biraz twrdı. Tayday tulay jönelgen jürek lüpilin äreñ bayızdatıp, täuekel dep esik aştı. Aldıñğı üyde kindik şeşesi körinbegen soñ törgi bölmeniñ esiginen jasqana sığalap edi, Anna tösekke etpetinen tüsip, solqıldap jılap jatqan agronom qızdıñ şaşınan sipap otır eken, mwnı bayqağan joq. Nwrlan ayağınıñ wşınan basqan küyi lıp etip qayta şığıp ketti. Jüregi qısılıp, qolqasına keptele tağı da tarsıldap ala jönelgen... Keudesinen mıñ-million at dürsildete şırqay şapqılap ötip jatqanday. Tipti, öz jüreginiñ soğısın özi estip keledi. Bayağı, jar jağasındağı jalğız terektiñ tübine keldi. Bwqtırma keşegiden göri jaqındap qalğan, endi az künde Bäyterekpen mülde qoştasatının bildi. Bükil balalığı sayasında ötip edi. Äke-şeşesine ökpelese osı käri terektiñ tübine qaşıp keletin. Nwrlan

osı bäyterek pen Anna-apasın öte wqsatatın: meyirimdi, kimdi bolsa jatırqamaytın keñ peyil... Nege ekeni belgisiz, onıñ köz aldına etpetinen qwlap, jılap jatqan agronom keldi. Ayadı. Joq, ayağan joq, „Nemis bizdi de ayamağan", änşeyin bozbala köñilmen äuestene eske aldı. Anna-apası mwnı da talay aldına alıp, basınan sipap uatqan. Endi onıñ boyın qızğanış meñdedi. Eger nemistiñ qızı bolmasa ğoy, kindik şeşesiniñ orıs peşinen jaña ğana alınğan borşın işip, ıstıq nanın jep, jıp-jılı, şap-şağın üyde masayrap otırar edi. Anna-apası bwğan Volga özeni turalı wzaq-wzaq äñgime şerter, sonsoñ  wlı özen jaylı ıñıldap än aytar, sol äñgime men änniñ äueni jetelep orıs peşiniñ üstinde Grişa ağaydıñ tonın iiskep, tätti wyqığa keter edi. Şalı ölgennen beri kindik şeşesi şeşilip, bwrınğıday jayrañdap külip, masayrap, köl-kösir köñilmen äñgime aytpaytın edi. Köp kürsinetin, ünsiz iştey egiletin, sırttay jüdeytin. Bwrınğıday emes beli bügilip, şögip baradı; bwrınğıday emes köziniñ nwrı qaşıp, jasauray beretin bolıp jür. Nwrlanğa ine sabaqtap ber dep san ret şaqırdı. Anna-apasınıñ osı auıl üşin müldem jat twrmısı, oyı, äñgimesi, adamdarğa degen qarım-qatınası Nwrlandı qayran qaldıratın. Tipti kindik şeşesiniñ üyine kirip kelgende basqaşa, müldem basqaşa iis sezetin. Jer betindegi qıbırlap jürgen adamdardıñ öz minezi, öz bet-beynesi, öz tirligi bir-birine qanşalıq wqsamasa, sol adamdardıñ isi de sonşalıq özgeşe ekenin sonda ğana wqqan. Adam iisi! Nwrlan bwl üyden borş işip şıqqan tüni „Senen orıstıñ iisi şığadı" dep mwnı auıl balaları jandarına jolatpauşı edi. Biraq ol üşin bwl älemde Anna-apasınan tätti, keremettey swlu, janı jaysañ kisi joq sekildi. Şüykedey ğana kök köz, sarı kempirdi säbilik taza köñilmen keremettey süyetinine özi de qayran qalatın. Qızıl şaqa, balapan kezinde astıq oruğa ketken şeşesi mwnı ılği da körşidegi orıs kempirdiñ üyine besikke bölep, qaldırıp ketedi eken. Sonda qarnı aşıp, bezektep jılağan balanı Anna san ret öz omırauın berip, uatadı eken; analıq meyirimge bölenip qarnı toyğan soñ, tompayıp wyıqtap qaladı eken. Bälkim Nwrlandı öz şeşesinen göri kindik şeşesi köbirek emizgen şığar; bälkim jaña tuğan jas näreste ana emşegin, ana mahabbatın talğamaytın şığar... bälkim jer betindegi balalardıñ jäne jer betindegi analardıñ bir-birinen ayırmaşılığı joq ta şığar...

Bwlqan-talqanı şığıp alaswra aqqan Bwqtırmanıñ jağasında otırğan Nwrlan äkesi Äkimniñ äñgimesin esine aldı. Äkesi aytatın: „Grigoriy men Anna Altayğa tım erterekte, uızday jas kezinde, 1910 jılı jer auıp kelipti. Arqasına tañğan dorbasınan özge baylığı joq, qız ben jigitti qazaqtar qwşaq jaya qarsı alğan. Grigoriy ağay alğaşında Äbdikärim bolıstıñ pisari bolıp qızmet isteydi. Keyin qazaq tilin üyrene kele, tilmäşi boladı. Jergilikti qazaqtarmen birge bwlar da jaña ökimetti janın sala qarsı aladı. Üy salıp Şıñğıstaydı ata mekenine aynaldıradı. Auıp kelgen orıstardı eldiñ bäri birdey jaqsı körgen joq, keybiri: "Kirme, qañğırıp kelgen qayırşılar" dep közge şwqıdı. Alğaşqı jıldarda san ret qora-qopsısın, ne monşası men mayalap qoyğan şöbin örtep jiberedi eken. Grigoriy Svetoslaviç sonda da köşpey osı jerdi mäñgi mekendep qalğan. Grigoriy men Annanıñ kelui mwqım Şıñğıstayğa ülken jañalıq boldı. Eldi ağaş şeberligine, üy saluğa, bılğarı ileuge üyretgi. Olar kelgende Şıñğıstayda birde-bir monşa joq edi. Qirağan, tübi tesilgen zattar bütindelmey küresinde qañsıp qalatın. İsmerlik Grişa ağaydan bastalğan-dı... Qazaqtıñ dalası keñ ğoy deytin äkesi,- kimge bolsın qonıs, kimge bolsın öris, qaşqanğa da, quğanğa da ekinşi Otan bolğan. Onday darqandığınan azap şegip jürgen joq, bilimge, önerge wmtıldı. Üyrenip alıp, endi özderin üyretetindi şığardı. Degenmen, deytin äkesi, men Grişa körşimnen san ret swradım: tuğan jer, ösken eliñdi sağınbaysıñ ba?- dep. Ol jer şwqıp oylanıp otıratın, sosın kürsinetin, sonan soñ aytatın: Bilem, qazaqta „Er tuğan jerine, it toyğan jerine" deytin mätel bar. Meniñşe deytin ol, adam qay jerde öz baqıtın, öz quanışın tabadı, sol jer - tuğan jeri.

Nwrlan sonau jotanıñ üstindegi eki şañıraqqa - öz üyi men orıstıñ üyine qarap edi, şamdarı söngen joq, älsiz jarıq şaşıp twr eken. Osı twstan köz salğanda tüyilgen bir kisiniñ qos jwdırığı sekildi, al terezeden säulelengen şam - sausaqtağı gauhar jüziktey köz qıtıqtay nwrlanadı: Klubtağı mereke äli ayaqtalmağan sıñaylı. Ör jaq irgede şögip jatqan tau, ajarın anıq tanıtpay, twnjıray qarauıtadı. Nwrlan osı sonadaydan jım-jırt nwsqınmen beriştengen tauğa örmeley şığıp, sonau külimdegen sansız jwldızdardıñ birin alıp tüskisi keldi-aq. Qızıq, ne jılu, ne jarıtıp jarıq bermeytin jwldızdı adamzat ne sebepti jaqsı köredi... Älde öte twñğiıqta, qol jetpes biikte bolğandıqtan ba... Jaqın närseniñ qadiri bolmay jek köretinimiz sondıqtan şığar. Adam öziniñ qolı jetpeytin, armanday alıs düniege äues kelmey me? Adam mäñgi orındalmaytın maqsat-mwrattardı quıp, ümittiñ jeteginde mwrnın tesken taylaqtay elpeñdep jürmey me...

Äkesi egindikten keldi bilem, at twyağınıñ dübiri estildi. Özen jaqtan sap-salqın jel esti. Tün balasında Bwqtırmanıñ sarını äldeqayda qattı estiledi. Älgindegi at dübiri sap boldı da, mañaydı tağı da jım-jırt, jwmsaq momaqan tınıştıq bastı. Tek, Bwqtırmanıñ sarını... tek sol ğana jalğız sät bayırqalamay asığıs ağıspen alaswrıp, jöñkile qaşıp baradı. Tek sol ğana... Bwqtırma ğana mäñgi ölmeytindey, mäñgi sualmaytınday ezui köpirşip menmen minezben doldana ağadı... Tek sol... Bwqtırma ğana tüngi Altay arudıñ kümis teñgeli şolpısınday sıñğırlap, erkeley bwlañdaydı...

Ol bügin kündegisinen de erte twrdı. Tünde keş jatqandiki me, tas bolıp wyıqtap qalğan eken, şeşesi oyattı.

- Äkeñ tañ atqanşa tınış ala almay şıqtı. Eginge mal tüsip ketpesin. Boljap kelşi,- dedi. Toğay işinde arqandaulı Aqkeñsirik aynalasın bayağıda taqırlap, tıqırşıp twr. Nwrlan äli wyqısın aşa almay, meñ-zeñ bolğan soñ betin suıq sumen şayıp jibereyin dep özen jağasına barıp edi, bwrındı-soñdı körmegen ğajap köriniske qayran qaldı. Bwqtırmanıñ jieginde bar baylığımen şağiday sudırağan şaşın tarqata jayıp jiberip, appaq sazanday qız otır. Su perisi bolıp jürmegey dep al degende şoşına şegindi. Art jağınan şıqqan tıqırğa eleñdep, qız da jalt qarap edi, eki közi tas töbesinen şığıp, siresip twrğan bozbala jigitti körip, külip jiberdi. Nwrlan tabanı qara jerge şegelenip qalğanday ornınan qozğala almadı. Su jağasında totıdayın taranğan qızğa tiktep, janar toqtatu mümkin emes edi. Aq qayıñ baltırı, sonşalıq taza, minsiz beti, tañğı şıqtay jılt-jılt etken şaşı - köz qarıqtıratın. Ol tağı da özgeşe bir näzik pişinmen küldi, sonsoñ Nwrlandı ımdap şaqırğanday boldı. Biraq ol qozğaluğa da, qimıldauğa da batılı jetpey, tas eskertkiştey melşiip twr. Qız mwnıñ janına kelip, älde ne aytqanday ma? Wqqan joq. Qız tağı da söyledi. Sıqılıqtap küldi, tipti qolınan tartqanday... Nwrlan ünsiz. Säl qozğalsa, ne bolmasa auzın aşsa, ne bolmasa qattıraq dem alsa osınau adam aytıp jetkizgisiz tüs sındı tañ-tamaşa körinisten, endi ğana oyulana bastağan teñdessiz swlu suretten ayırılıp qalarday sezindi. Esin eptep jinağanda älgi künmen talasqan altın şaştı qız wzap bara jatır eken. Aqkeñsirik te qos qwlağın tigip solay qaray-ürke qarap twr. Nwrlan tizgininen tartıp, şu-şulep jetelegen soñ ğana erinşektene soñınan erdi. Älgi su perisi jürip emes, jüzip bara jatqanday, äne... jüz metr qaşıqtıqta - bälkim on metr qaşıqtıqta mañıp baradı. Endigi sätte Anna-apasınıñ üyine kirip joq boldı... ğayıp boldı... Közden tasalandı. Nwrlannıñ janarına jas üyirildi, köñili - osı äzirde ğana jauınnıñ astında qalğanday, sonsoñ aspandı torlağan bwlt ıdırap, külimdep kün şıqqanday şuaqtı nwrğa malındı. Ol özin osınşalıq sergek, äri baqıttı sezinip körgen joq. Bıltırdan beri iığınan mıñ batpan salmaqpen basqan jükti äup dep audarıp tastap  sekirip bilep, or tekeşe oynaqtap şığa kelgendey. Jüreginde zapıran bolıp wyıqtağan belgisiz mwñ, belgisiz arman, belgisiz qasiret - qwlan taza, nöser juıp-şauıp ketkendey-au. Jwmbaq bireudi izdeuşi edi ğoy, tapqanday... Biraq kim ol, bilmeydi. Täñirim-au, taptı,- kim ol?! Bilmeydi... Endi oylaytın da, qiyaldap, körer tañdı közimen atqızatın da eşkim joq. Ol öz qiyalında kämeletke tolğalı som bolıp soğılğan, ömir boyı izdep ötem deytin eles adamın jolıqtırğanğa quandı, biraq odan müldem ayırılatının jäne bwğan deyingi köñilinde gül bolıp engen arman-qızın mäñgige öltirgenin tağı da sezgen joq. Aqkeñsirikti tez erttep mindi de, sauırınına salıp-salıp jiberip, qwyın-peren şapqılay jöneldi. Ol bwrın täulik boyı qarnı toymay qaptalın köbik qaqtap jüretin Aqkeñsirikti ayauşı edi, qamşı jwmsamaytın, orınsız qıstap, aram ter qılmaytın, janı aşitın... Al, qazir ölgen-tirilgenine qaramay ağızıp şapqıladı, közinen jas aqqanşa zuladı, bwl zımırağan sayın irgede ğana twratın kökjiek alıstap, ärmen qaray qaşa berdi. Bozbala üyine tek qas qaraya ändetip oralğan-dı.

Äke-şeşesin qonaqqa şaqırıp ketken eken, biıl onğa tolğan qarındası qağaz-qarındaşın jayıp salıp, sabaq oqıp otır, ağasın körip quanıp qaldı. Elegizedi bilem.

-  Sen qayda jürsiñ?- dedi ağasına,- papam men mamam at ürkip jığılıp qaldı ma dep zäresi qalmadı. Äne köje, ayaqqa qwyıp iş, sonsoñ sabağıñdı oqı, äytpese ekilik alıp, onınşıdan köşpey qalasıñ, wyat emes pe?

Kädimgi eresek kisidey, salmaqtanıp aqıl ayttı. Tıqıldap kileñ beske oqitın qarındasınıñ mañdayınan iiskedi de, wn köjeni raqattana wrttadı.

-  Anna-apa keldi,- dedi qarındası.- Seni swradı. Eki kün boldı bizdiñ üyge jolamay ketti deydi. Nege barmaysıñ? Bilesiñ be, Anna-apanıñ üyinde swlu bolğanda oy-swlu... nemistiñ qızı twradı. Bağana meni şaqırıp alıp, kämpit berdi.

Nwrlan küldi. Jauap bergen joq. Qarındası bwrtiıp ökpelep qaldı.- Ündemeseñ qoy,- dedi,- endi men de ündemeymin.

Ağaş üyde qoñır tınıştıq ornadı. Jwpını bölmeni şamnıñ älsiz jarığı bolmaşı ğana säulege bölegen: bwrışta twrğan ağaş kebeje, irgedegi ağaş tösek, esik jaqtağı tandır - bäri-bäri abajaday bolıp körinedi. Qabırğağa tüsken qarındası Şolpannıñ köleñkesi de arbayğan däu. Nwrlan endi bir qarağanda Şolpan pısıldap, jılap otır eken.

-  Ne boldı, Şolpan, ne boldı sağan,- dep janına barıp şaşınan sipadı. Qarındası bauırına tığılıp, öksip qoya berdi.

-  Menimen eşkim söylespeydi, mamam jwmsay beredi, papam auıradı, al sen... Sen bolsañ üyge jolamaysıñ. Jalğız wlımız tañ atqanşa dalada jüredi, auru bolmasın deydi mamam.

- Jılama,- dedi köziniñ jasın alaqanımen sürtip,- mamañ ötirik aytadı, meniñ denim sau, ekiligim joq, sabaqtı jaqsı oqimın. Eseyip, boy jetip tura meniñ jasıma kelgende äli seniñ de wyqıñ qaşadı.

- Meniñ qazir de wyqım kelmeydi,- dedi qarındası erkeley.

-  Endi bwdan bılay ekeumiz äñgimelesip twramız. Men sağan köp-köp ertegi aytıp beremin, jaray ma?

- Aldamaysıñ ğoy, pionerlik sözim, deşi.

- Komsomoldıq sözim, men pioner emespin.

- Onda kel, meniñ qasıma otır da, sabağıñdı oqı. Nwrlan   „jaraydı"  dedi   de  oqulıqtarın  aqtara  bastadı.

Kitaptı aldına öñgerip alıp, qanşa tesile qarasa da himiya elementteriniñ ornına bağana... tañerteñ özen jağasında jolıqtırğan qız ketpedi köz aldınan. Şaşı jıltırap, külimsireydi de twradı... Betin uqalap jiberip, qayta üñiledi, qayta twradı... Atıp dalağa şığıp ketti... Şolpan añ-tañ boldı.

4

Nwrlannıñ ömirine wlı özgeris kirdi. Bwrınğı bwyığılıq joq, bükil dünie appaq... beynebir än salıp twrğanday tamıljidı. Mektepke bwrınğıday emes bir minut keşikpey baradı, sabağına tiyanaqtı äzirlenedi, äkesiniñ ornına qoruşılıqqa da jii şığatın bolıp jür. Bir keremeti bärine uaqıt tauıp ülgeredi. Jalğız wlınıñ ayaq astınan özgergen minezi äkesi men şeşesin tañqaldırmay qoyğan joq. Biraq sebebin eşqaysısı taba almadı. „Es kirgen şığar, er jetti ğoy",- dedi şeşesi. „Wlımnıñ esi äldeqaşan kirgen, ol öte aqıldı bolıp ösip keledi"- deydi äkesi. Qarındası da riza. Ağası är kün keşke aldına alıp otırıp, ertegi aytıp beredi. Keyde wyıqtap qalsa tösegine aparıp jatqızadı, betinen süyip, jan-jağın qımtap jabadı. Kindik şeşesiniñ üyine äli ayağın attap basqan joq. Isi bwrqırağan ıstıq borştı, ayalı alaqan, qamqor sözdi qanşa sağınğanımen jüregi daualamadı. Belgisiz bir sezim, buının alıp, ayağın twsap, olay qaray attap bastırmaydı. Jo-joq, keudesinen itergen tılsım küş emes, qayta solay qaray jeteler küş bar, ökinişke oray olay qaray jürgizdirmeytin quat jäne bar. Elu jılday jımdasıp, ayırılmastay, qonıs tepken eki üydiñ ortasına adam asa almas biik asu ornağanday. Nwrlannıñ endigi qolınan bar keleri - qos janarın dürbi qılıp, jalıqpay telmire qaray beru, agronom qızdıñ ärbir kirgen-şıqqanın qalt jibermey añdu, oyşa söylesu, qiyalmen qol wstasıp, toğay aralap, özen jağalau... oyşa alısqa... tım şalğayğa tañğı şıqtı keşip tentirep ketu, äyteuir sol aspannan tüskendey bolğan qızdıñ soñınan qalmay qañğıru. Bwl ne özi? Mahabbat pa? Ol edäuir: mümkin bes jas, mümkin elu jas... ülken ğoy... bwl ne özi? ...közsiz, essiz sezimniñ boz balanı buındırıp, moynına qıl şılbır bolıp oraluı ma... bwl ne özi?.. köpten kütken qiyal qızdıñ ölip-tirilui me... ayğaylap alıstan qol bwlğap şaqıruı ma... älde janında bayağıdan jürgen sezim - qızdıñ äyteuir bir küni sergeldeñge duşar qılar sezikti beynesi me, bwl ne özi?.. qapiyada ğayıptan payda bolğan aqqu-qızdıñ aydınğa kelip qonuı, mamırlap jüzui - beybit jüzui kezinde äldekimniñ tas laqtırıp ürkitui me... ne isteu kerek mwndayda, därmen joq, rasırağı täjiribe joq, jalañtös süyispenşilik bar. Basıñdı tauğa wr, tasqa wr qaşıp qwtıla almas jastıqtıñ aqjelkendi qayığına mindiñ, endi tüse almaysıñ... sezim jeli qalay aydasa solay ığasıñ. Nwrlannıñ eşkimge tis jarmay, tipti özinen de qızğanğan jasırın sırı, qwpiya jwmbaqtı süyispenşiligi kündi kün quğan sayın bürşik jarıp, güldep, qwlpırıp sala berdi. Endi ol tastıñ jarığın qualap ösken şınarday jasırın qaulağan taza mahabbatınan özi jan wşıra qorıqtı da. Qolınan tüsirip bayqausızda sındırıp alam ba, älde janğa jat, tänge salqın böten bireuge taptatıp alam ba dep qorıqtı; al sındırmaq tügil, sızat tüsirse qaytip qalpına keltiru, jamap-jasqau mümkin emesin sezgen... älde sezbegen... olay oylaudıñ özinen seskengen, ısınıp-suınğan jan düniesindegi jwmırtqanı jarıp şıqqan balapanday auzın aşa şiqıldağan süp-süykimdi aq ürpek mahabbatı qalıqtap wşar zeñgir aspandı,

qiyalay qonar zañğar şıñdı äli wyalşaq tilekpen egile, esinen ayırıla añsağanı ma? Mınau appaq dünie... jer basıp tiri jürgen pendesine körseteri köp eken-ay. Nwrlan bügin keşke erlik jasağısı keldi. Tübi nemen tämamdaların bir qwdaydıñ özi biler erlik jasağısı keldi. Neşe künnen beri jolay almay, sarsañda jürgen Anna-apasınıñ üyine esigin ayqara aşıp, kirip barmaq bolıp bekindi. Ol üşin sıltau kerek. Osındayda sebep te qwri qaladı-ay. Toğaydan şıbıq qiıp äkelip ogorodıñızdıñ ketken, iä-iä tarqatılğan twsın toqıp bereyin dese... jo-joq mwnısı şarasızdıq, tipti külkili jağday; ä-ä taptı-taptı: üy mañayında qarulı qoldı qajet etetin, ıbırsıp qıstan qalğan qoqır-soqırdı tazalap bersem deydi... Qoy batırım, bwl da jetisken sıl­tau emes. Ne isteu kerek özi? Äñgimelesetin adam tabılğan soñ, Anna-apası da bwl üyge sirek qatınaytın boldı. Änşeyinde tabaldırıqtı tozdıruşı edi. Nwrlan qaraptan-qarap otırıp, aşulana bastadı: „Orısı ne, nemisi ne, ayırması joq. Qwlındı biedey jarasa qaluın qaraşı",- dedi işinen. Mine, qızıq, eseñgiregen köñilin sap-sap basıp, esin jisa, kindik şeşesiniñ aulasında twr. Wrlıq istegendey jan-jağına jaltaq-jaltaq qarap şegine berdi. Mañayda qıbır etken jan joq. Äkesi künbağıs egilgen alqaptan şoqıtıp keledi eken. Közine tüspeyin dep qorağa qayta kirdi. Keudesin balğamen äldekim wrğılap jatqanday, nemese bir qarağaydı jalğız özi turap şıqqanday alqınıp ketti. Özi üyinen beter tayrañdap, töri men tösegin bermeytin Anna-apasınıñ baspanasına basın swğa almay, qor bolğanına jını keldi. Batar künge jüz berip, qaşağa süyenip köp twrdı. Endi köñilin jüdeu mwñ qabızday bastağan. Däl osı sätte esik sıñsıp aşılıp, apası şıqtı. Nwrlan tığılıp ülgire almadı.

- Ou, Nwrlanjan, ne qılıp twrsıñ, balam, bizdiñ üyge jolağandı qoydıñ ğoy, ökpelep jürsiñ be?- dep betinen süydi.- Jür üyge, beyuaqıtta dalada twra ma kisi. Men seni qızımmen tanıstırayın.

„Qızımmen..." Nwrlannıñ ön boyın qızğanıştıñ otı duıldata şarpıp ötti. „Qızımmenine jol bolsın".

Bwlar bölmege kirgende şam äli jağılmağan, alaköleñkeleu edi. Agronom peş aldında kölgirep, emin-erkin kartop tazalap otır. Üstinde kelteleu güldi-güldi şıt köylegi bar, alqam-salqamdau jayğasqan eken, Nwrlandı körip etegin tartıp, qısılğanı ma, eki tizesiniñ arasın jımdastırğan boldı. Qıstan qalğan kartop ösiñkirep, jarıq şalmağan appaq sabağı şırmala şuatılıp jatır. Qızğa kartoptıñ qabığın arşu jaraspaydı eken.

- Törge şıq, otır,- dedi apası. Sonsoñ agronomğa bwrılıp:

-  Poznakom'sya, etomu parnyu ya krestnaya mat'. Zovut - Nurlan,- dedi orısşalap. Ne aytqanın jığa wqpağan Nwrlan atı atalğan soñ sasqalaqtap: „A" dep atıp twrdı. Anna küldi. Küldi de:

- Senderdi tanıstırıp jatırmın,- dedi. Qız köz qiığımen salqındau qaradı da:- Luiza,- dedi.

Anna köp ayaldağan joq, şelek alıp sırtqa şığıp ketti. Siır möñiredi. Tınıştıq qayta ornadı. Nwrlan şwbatılğan qol-ayağın qoyarğa jer taba almay özin tım artıq sezinip otır edi, agronom qız til qattı:

-   V kakom klasse uçiş'sya?- dep swradı. Nwrlan bwl qarapayım swraqtı wqtı, biraq jauap beruge qorındı. Qız külimsirep, aldımen segiz, sodan soñ toğız sausağın ımdap edi, Nwrlan on sausağın tarbaytqanda qız basın izep tağı da küldi, Nwrlan da küldi. Aradağı temir tordıñ bir şeti eptep sögilgendey bolğan. Ünsizdik... Kartop arşıp bitken soñ, onı juıp, wsaqtap turadı. Orısşa köp söz ayttı, Nwrlan keybirin wqtı, keybirin wqpadı, jauaptasuğa til qwrğırı jetpedi. Ol twñğış ret orıs tili päninen sabaq bergen aşarıq, wzıntwra mwğalimin balağattadı, ärine işinen. Özi de eki sözdiñ basın qwray almay jürip, bala oqıtadı. Nemis qızı aldında özin mügedek sezinip, qattı qorlandı. Osılayşa bwldır-saldır auır da qımbat minuttardı keşip otırğanında siır sauıp bolıp, Anna kirdi üyge.

-  Tüu, wlım-au, şam nege jaqpağansıñ, qarañğı ğoy,- dedi. Nwrlan peş moynında twrğan siriñkeni twtatıp, şam jaqtı. Jaña ğana şoyın tabağa salğan kartop şıjıldap qarıla bastağan. Qolın juıp, Nwrlannıñ qarsısına kelip otırğan Luizanıñ janarı jarıqpen birge qozdap janadı. Nwrlan anau-anau mazdağan ottı közge qaray almadı,- qanşa tilek etse de tura qarauğa däti jetpedi. Mwnıñ taza köñilmen wyalatının qız da, Anna da sezgendey.

-  Sen bwl qızdan wyalma,- dedi stol jasap jürgen apası. Öziñnen üş-tört jas-aq ülkendigi bar bolar. Kelsin-kelmesin orıs­şalap, belinen bir basıp söyley ber, erteñ-aq üyrenip ketesiñ.

Nwrlanğa qarap bir närse ayttı. Al, Anna oğan jauap berdi.

-  Luiza aytadı,- dedi Anna,- atqa minudi üyretsin,- dep. Künbağıs egilgen dalanı aralap köreyin desem, atqa minip jüre almaymın deydi.

Nwrlan es-aqıldan ayırıla basın izedi. Köp izektepti, öytkeni qız ben kempir raqattana küldi. Sosın büytip mazaq bolğanşa ketip qalayın dep oyladı, eriksiz küş eki iığınan basıp tastağan, qozğaluğa şama joq.

-  Seniñ şaşıñdı maqtaydı, mına qız,- dedi kindik şeşesi.- Qap-qara, äri bwyra, äri qalıñ eken deydi. Men ayttım: bwl Şıñğıstayda meniñ kindik balamnan swlu eşkim joq dep. Ras, Qojaq ädemi-aq, biraq wr da jıq, işkiş äuleki jigit,- dedi. Nwrlan büginge deyin şäy desip körmegen, özinen bes-altı jas ülken jigitke ölerdey öşikti. „Jwrttıñ bäri swlu deydi, qay jeri jetisip jür. Ünemi araq sasıp, juınbay jüredi".

Köziniñ astımen Luizağa qaradı. Eki janarı janıp, jaybaraqat kartop jep otır. „Beti qanday appaq,- dep oyladı,- bor jağıp qoyğanday. Al şaşı... tek qana tüske kiretin şığar". Qaydan ğana sap ete tüskeni belgisiz onıñ esine Qojaq barqırap ayta berer än oraldı: „Anañnan aynalayın seni tapqan".

-   Tamaq jeseñşi,- Nwrlan şırt wyqıda jatqanında äldekim büyirinen bir teuip oyatqanday şoşınıp qaldı. Qasığına jarmasıp, tabağa wmtıla berip edi, ornında joq, tausılğan soñ bağana jinap alğan sekildi. Wyalğan tek twrmastıñ kebimen jolşıbay bir tüyir nan süyrey ketti.

-  I tak mı dogovorilis',- dedi Luiza.- Utrom ya tebya jdu. Nauçiş' ezdit' verhom...

Anna-apası audarıp bergen soñ, Nwrlan tağı da basın izedi. Ol erteñinde sabaqqa barmay qaldı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

5

Nemis qızı rasında da atqa minudi bilmeydi eken... Nwrlan üyrete almay köp äurelendi. Qoltığınan demep, sol jağınan mingizse - sılq etip, salmağı basım qorjınday oñ jaq qaptalına auıp qaladı. Jaña kelgen agronomnıñ atqa jüre almaytının eskerip kolhoz eñ şaban äri juas Bayşwbar dep ataytın käri laqsanı beripti. Qaptalına jarmasıp, qabırğasın tırnalay qanşa salaqtasa da mıñq etpey twra beredi januar. Qızdıñ şalbar kigen sidam borbayınan alıp, jalğız-aq qolımen köterip erge biraq atıp qonğızadı Nwrlan. Sonsoñ erdiñ qasınan mıqşiya wstap alğan Luizadan köz almay Bayşwbardı jeteleydi. Astıñğı jwp-jwqa ernin jımqıra tistegen qız endi-endi bolmasa aspanğa wşarday qomdanıp, zäresi qalmay qorqadı. Keyde jan wşıra                                                                                      şıñğırıp jiberedi. Ebedeysiz otırğan agronomnıñ taqımınan şandıp, erge tañıp tastasam dep bir oyladı. Oqıstan at ürikse üstinde keter dep jäne saqtandı. Osılayşa äuremen jürip tüs auğanın sezbedi. Bozbalanıñ şıdamı qanşa sirne bolsa da tausılayın dedi, Luiza şarşar da, tipti jalığar da emes, äri-beriden soñ boyı üyrene kele sıqılıqtay külip, Bayşwbardıñ daliğan arqasında otırıp tepeñdeytin öner şığardı. Keşeler ğana janına jaqındasuğa jasqanıp, tek qiyalmen ğana jüzdesip, tildesken armanqız mine, däl janında: san ret qwşaqtap atqa mingizdi, san ret qoltıqtap attan tüsirdi, denesiniñ jıluın, deminiñ soqqanın sezdi. Jwmırlana bitken sanına, ürke bitken qos anarına qolı tiip, qolı tigen sayın eti üyrenip, äuelgi sartap sağınış, jii soqqan jürek sayabırsıp sabasına tüskendey boldı. Eger osına nemis qızın Bayşwbardıñ üstine mingizip alıp, tau asıp ketseñ de, öz betimen attıñ üstinen tüse almasın, iä, sekirip jerge tüse almasın sezgen. Ne istese de qız mwnıñ qolında edi. Onday erlik qayda... Ekeui tilsiz tildesti, ımmen söylesti, bir-birin qaltqısız, tipti audarmaşısız-aq jete tüsingendey boldı. Osınşalıq etene jaqındıq, qimas seriktik qanşalıq wzaq bolsa, sonşalıq kelte, bir qayırımğa kelmeytin ädemi än sekildi asa qısqa edi. Kün eñkeye, öristen qaytqan malmen birge sülderin süyretip üyge oraldı. Ekeui de şarşadı, qarındarı aştı. Jota-jotanıñ astımen suırtpaqtala auılğa aparar jolğa tüsip, ilbi basıp kele jatqandarında bwlardı polutorka maşinası quıp jetip, şañın bwrq etkize toqtağan edi. Kabinadan ala köz, bwyra bas Qojaq şıqtı da tisi aqsiıp öp-ötirik küldi.

- Qatınıñ qayırlı bolsın!- dedi Nwrlanğa.- Nemene mektepti bitirmey jatıp üylenbeksiñ be? Nemistiñ, jaudıñ qızınan äyel alsañ jetisersiñ, öy, äkeñ...

Äbden keteui ketken maşinası selkildep barıp sönip qalıp edi, qolına iir temirin alıp qarğıp tüsti de, tistenip twrıp bwrap-bwrap jiberdi. Maşina tırqıldap barıp ot aldı. Sonsoñ sekirip qayta mindi. „Öy äkeleriñniñ..." dep bir balağattadı da, ar-wr etkizip maşinasın ayday jöneldi.

- Kto eto?- dedi Luiza wzay bergen maşinanıñ artınan köz almay qarap twrıp. Nwrlan bwl swraqtı wqtı.

- Qojaq, bizdiñ auıldağı jalğız şopır osı,- qız Nwrlannıñ sözin eptep tüsindi bilem:

- Krasivıy paren',- dedi äli köz almay qarağan küyi. Nwrlan bwl sözdi wqtı, ämbe işin bir qara mısıq tırnap ötkendey bolğan.

Jaybaraqat twrğan Bayşwbardı şu dep tizgininen oqıs şaujaylap qalğanda qapersiz otırğan agronom „Oy, mama" dep qwlap qala jazdadı.

Sol   künniñ   erteñinde   Nwrlan   jar   jağasındağı   jalğız bäyterekti taba almadı. Ornında eki jağalauın kemirgen jemir özen   Bwqtırma   ğana   bwlañday   ağıp   jatır.   Tıp-tipıl.   Bwl jalğanda jüz jasağan käri ağaş tipti bolmağanday. Terekti izdegen jalğız Nwrlan ğana emes edi, şulay wşıp, aynalsoqtap köp qws jürdi. Jılağısı keldi. „Qalayşa, düniedegi eñ zäulim, eñ mıqtı ağaştıñ bir-aq tünde ğayıp bolğanına qayran qaldı. Tamırına tırmısıp nege twra bermedi? Älde asau özenge qarsı küreser därmen bolmadı ma; älde ağaştıñ kiesi boladı deuşi edi, solar wrlap äketti me; älde... ağaştar da adam sekildi - tuar, sonan soñ azdı-köpti jasar, sonsoñ - öler. Täñirim-au, ağaştar da öler me, iä, öledi, jañası önedi ömirge. Nwrlan auru äkesin şoşına esine aldı.  „Jo-joq, bwl düniede eşteñe de joğalmaydı, ölmeydi, äyteuir bir küni... bälkim jüz jıldan soñ... bälkim mıñ jıldan soñ qaytıp oraladı. Biz, tiri jürgender sol qaytıp oralğandardı tek bayqay almaymız, al olar bolsa bizge körinbey, köleñkesındı qatar, janımızda qol wstasıp, qoltıqtasıp ğwmır keşedi. Ras, ras ölgender qaytıp oraladı. Olar tek oralmaydı, özderimen birge arğı düniedegi bar jaqsılıqtı - peyişten esken saumal samaldı ala keledi; iä, olar tek än salıp oraladı! Arğı düniege ğasırlar boyı attanğan adamdar qol wstasıp, qwndızday şwbap än salıp kele jatsa... tiriler ne betin aytar-edi". Nwrlan öz oyınan özi şoşındı.

Bwqtırma tau-tastı basına kötere aybattanıp, sarqırap ağıp jatır.

Toqtatar küş joq!

Nwrlan Altaydıñ küre tamırı ispetti wlı özen Bwqtırmanı twñğış ret jek kördi - qatıgez, bas bilmes asaulığı üşin jek kördi. Ertektegi köl jwtar sekildi küni bitse, jalğız-aq wrttap, bir qasıq suğa zar bolıp otırğan elge aparıp aqtara töger edi, ätteñ. Ol ortalıqtan şığatın bir gazetten oqıp edi: jer betindegi sudıñ 97 procenti işuge jaramsız eken; al älemdegi 40 memleket auız suına zar, Amerikanıñ keybir audandarı sudı Kanadadan satıp aladı, tağı tağılar, tağı tağılar... Altayda özen-bwlaqtan ayaq alıp jüre almaysıñ. Ädiletsizdiktiñ özi tabiğattan bastaladı degen osı...

Köñilinen el köşkendey bolıp japa şege üyine qayttı. Maydanda barlıq soldattarınan ayrılıp qalıp, tek soqa bası ğana keri oralğan qayğılı oficerdey. Anna-apası kelip, äke-şeşesi, bäri şay işip otır eken.

- Qayda jürsiñ, tamağıñdı işpey,- dedi şeşesi.

-  Özen jağasına bardım, Bwqtırma jalğız terekti ağızıp äketipti. (Közi botalap, otırğandarğa qaradı - beynebir mınau dastarqan basında jağalay jayğasqan jandar Bwqtırmanıñ kömeyinde ketken jalğız terekti suırıp alıp, qayta ornına ornatatınday jalbarınıştı türde jautañday qaradı).

- Bayğws, men tuğanda bar edi,- dedi äkesi.

- Biz köşip kelgende, bwl Bwqtırma sol terekten 300 metrdey arı ağıp jatır edi,- dedi Anna.

-  Bärimizdiñ jastığımızğa kuä sekildi edi,- dedi äkesi.

- Osı jerdiñ aqsaqalı sol sıqıldanatın.

- Özen - ol da bir ömir,- dedi Anna-apası.

- Bäyterektiñ tübine ılği da üy jasap, quırşaqpen oynauşı edim,- dedi qarındası mwñaya.

Biraq osı sözdiñ bäri amalsız aytıla salğan äñgimedey salqın estildi. Jüregi sazıp, mazası bolmadı. Endi äñgime jüyesi agronom qızğa auıstı. Twrıp keteyin dep bir oqtaldı da, amalsız qayta otırdı.

Şeşesi ayttı:- Kvartirant qızıñ pısıq pa, üydiñ şaruasına kömektese me?

Anna-apası ayttı:- Şükir, birtoğa eken. Är närseden habarı bar.

Äkesi ayttı:- Özi qay jaqtıñ nemisi, swray aldıñdar ma?

Anna-apası ayttı:- Volga boyınan körinedi. Ata-babası sonau Petr Birinşiniñ twsında jer auıp kelipti.

Äkesi ayttı:- Tipti erte kelgen eken özderi. Ana tilin bile me?

Anna-apası ayttı:- Oy-boy, erni-ernine jwqpay sarnap twr. Bwlar ana tilin ölse wmıtuşı ma edi?

Şeşesi ayttı:- Jersinip ketse jaqsı, atqa da dwrıstap mine almaydı, jıl uağına jetpey qaşıp kete me, äy, üyrene almaydı-au. Bası jas bayğa tiip, bala tabu kerek. Bizdiñ itşilegen twrmısımızğa şıday almas.

Anna-apası ayttı:- Öziniñ tüpkilikti qonıs teuip qalar oyı joq-au deymin. Srogım bir jılda bitedi, sonsoñ el jaqqa qaytamın deydi.

Şeşesi ayttı:-  El  közine  küyik  bolmay,  esi  barda elin tapqanı aqıl.

Nwrlan oyladı: „Mwnıñ bäri jalğan. Erikkende aytqan qañqu söz. Ol eşqayda da barmaydı: Keteri bar, nege keledi".

Bügin erte jatıp qaldı, köpke deyin wyıqtay almadı. Bıtıqı-şıtıqı oylar qaumalap, arı aunap, beri aunap berekesi kaştı. Bir uaq twrıp ketpekke oqtaldı da, tübinde otırıp sırlasar bäyterekten ayrılğan, mäñgige qoştasqan - jalğızdığı esine tüsti.  Bağana balalar kinoğa  şaqırğanda barmağanına ökindi. Şarşap barıp, közi ilinip edi, tüs kördi: „Dünie appaq nwrğa şomılğan... appaq dünie, sol appaq düniede Luiza ekeui astarında aqboz at bar, qatarlasa şauıp jarısadı. Kümis jaldı at ne şappay, ne wşpay beymälim sapar, maqsatsız bağıtqa bayau qalıqtap baradı-ay. Nwrlanğa alğaşında bir orında twrğanday sezindi. Astındağı attıñ appaq jalı men nemis qızınıñ altın şaşı jelmen   jelbirep,   mınau   aqboz   älemniñ   jalındağan   jalauına aynalğan...   Ol  endi  Luizanıñ at qwlağında  oynaytın ğajap önerine tañ qaldı. Ötirik eken ğoy, atqa mine almaymın deui bekerşilik eken ğoy... sonsoñ, bwlardıñ aldınan şegirtkedey qaptap qap-qara tankiler şığadı. Kimniñ, qay eldiñ tankisi ekeni belgisiz. Twmsığın soraytıp, oq bürkedi.  Ekeui birdey qwlaydı...  Biraq ölmeydi... tek astarındağı aqboz at - qıp-qızıl qanğa aynalıp qatıp qaladı... ekeui birdey: „Mama!" dep jan wşıra ayqaylaydı: „Mama!"

Şoşıp oyandı, sümek bolıp terlep jatır eken. Üydiñ işi tas qarañğı. Qwlaqka Bwqtırmanıñ sarını estiledi... basqa ün ölgen...

6

Köktem ötip, jaz keldi. Tabiğat tamaşağa malınıp, közden de, köñilden de qaşandap ketken köp-köp qızıqtı, alañsız künder qazben birge qayta aynalıp kelgendey edi. Wlan-ğayır şaruanı bitirip tastap jağası jaylauda riza köñilmen keñk-keñk külip, kerdeñdey basar ağayın sekildi el de soğıstan soñğı beybit künniñ alğaşqı şuağına maujırağan qalıpta. Endi qaytip, bwl jalğanda mıltıq atılmaytınday beyqam tirlik şıñğıstaylıqtardı da mwñsız-qamsız jaylaudıñ şıbınsız jazınday düniege jetelep ketken. Keşegi qan maydannan qalğan jeñiske, erteñine - iä, iä, bolaşaqqa, tipti, bir-birine degen wlı senim, qarımta-qarızsız isteler adal eñbek, keñ baytaq memleketti ayağınan tik twrğızıp,marqayta bastağanı ras-tı. Elge, jerge, qala berdi bükil älemge degen qaltqısız senimge wlasa bastağan. Jaz şığa oydağı mal jonğa köşip, auıl üstinen azan-qazan wlarday şulap, jürip ötken. Dala... tört twyaqtıñ tozañınan ayırılıp, tınısın keñ alğanday edi. Onımen birge keşe kün kürkiredi! Kün erte kürkirese ırıstı jıl boların şaldar bal aşpay biledi. Kempirler üy aynalıp, şömiş qağıp, otqa aq qwydı. Sonau şamandıqtan bermen kele jatqan ırım-käde tağı da jaqsılıq üşin, tınıştı ömir, beybit qonıs üşin jasalğan. Sebezgilep alğaşqı jañbır jaudı: Mine, mine tüley bastağan kök, jauqazdana bastağan gül, jañadan japıraq jayğan ağaş - nöserdiñ möldir tamşısına alaqanın aşa wmtılğan, wyañ sezimmen süysine jwtqan. Osınşalıq mol qızıqpen jazdıñ da bir ayı - mausımdı közdi aşıp-jwmğanşa şığarıp salğan. Kolhozşılar şalğısın jalañdatıp, şöp şabuğa attandı. Şalğın äsirese biıl eresen.

Bizdiñ jas keyipkerimiz Nwrlan bolsa memlekettik emtihannıñ qamımen äbiger, mwrnına su jetpey jür. Mekteppen qoştasu osın­şalıq qiınğa tüser dep oylağan joq edi, sätsizdik al degende qazaqtıñ tilinen bastalıp, şığarmanı üştik degen bağağa äreñ jazıp berdi. Qıstay öte jaqsı oqığan balanı mwğalimder ayadı, biraq ädilettilikten asa alğan joq, „birdi aytıp birge köşedi... saqtanbay, salaq jazğan, taqırıptıñ auqımınan şığıp ketken, aytalıq Qamar swludı aqboz atqa mingizip, jauğa şaptırıp qoyğan, ol ol ma, Qamar swludıñ közi kögildir, şaşı aqsarı, şalbar kigen qız edi dep kökigen..." Üştiktiñ özin bwrınğı bağaların eskerip, wyalğanınan äreñ qoyğanın ayttı.

Ömirine özgeris engendey bolğan Nwrlannıñ bolmısında balalıqpen qoştasıp, erterek er jetu bar edi. Balalıqtıñ bal däurenin erterek joğaltqanımen eluinşi jıldan bergi uaqıt sol ornı tolmastay bolğan olqılıqtı jamap-jasqağan. Onıñ noqta kimegen qwlınday alañsız kisinegen jastığı, jazılmastan jaralanğan... jarıqqa wmtılğan köbelekşe tağat tappay şır aynaladı. Bwl jalğanda Luizadan özge quanış ta, jetimsiregen köñildiñ medeti-sındı aldanış ta joq edi. Jan düiiesinde janar tau bolıp janıp jatqan mahabbatın bildire almay, bildirgendi qoyıp, äli künge külimdegen betine tiktep qaray almay, sandalğan jäne özin osınşalıq qor, jigersiz, jasıq sezindi; jäne özin tım keş tuğan, ne tım erte tuğan bwl düniege böten adam retinde jek kördi, jiirkendi, tipti, ölgisi de keldi; nege ekeni belgisiz dünie jüzinde eşkimniñ batılı barmağan wlı soyqan erlik jasağısı keldi; biraq

mınau qoy üstine boztorğay jwmırtqalağan zamanda emes, basqa... erdiñ bağısınalar qan maydanda qaza tapqısı keldi... öziniñ Otan soğısına qatısa almağanına ölerdey ökindi de... ol sol soğısta ölmegen künniñ özinde qattı jaralanıp, al qattı jaralanıp jatqan şağında nemis qızınıñ tauıp alıp, üyine aparıp, ağayındarına bildirmey jasırın emdegenin, auzına su tamızğanın, jwp-jwmsaq, jıp-jılı alaqanımen qap-qara bwyra şaşın sipağanın köksedi... Sonda Nwrlannıñ betine Luizanıñ janarınan bir tamşı jas ağıp tüsse, sosın aqırın mwnıñ ernine ernin tigizip süyse... (közi aşıdı, biraq jılay almadı, jüregi toqtap qalğan sekildi şalğınğa şalqalay qwladı, sırlı tegenedey töñkerile aspanğa qaradı, şegirtke ırşıp şekesine qondı, elemedi, qws sayradı, estigen joq, dünie: anau kök, anau jer - jım-jırt...) sırqatınıñ beti beri qarağan kezde Luiza ekeui eki aqboz atqa minip, Germaniyanıñ jap-jasıl ormanın aralasa, Germaniyanıñ jap-jazıq dalasın armansız kezse, suretke tüsse qanday ädemi bolar edi. Bwl - qap-qara, ol - appaq... (at twyağınıñ dübiri estilgendey boldı) Ol oyladı - Luiza ekeumiz aqbozben jarısıp kelemiz dep, közin aştı, közin aşsa mıñ salsa bir baspaytın Bayşwbardıñ üstinde agronom qız otır.

Jatqan jerinen atıp twrdı. Eger qızdıñ taqımındağı Bayşwbar emes, odan basqa jastau jılqı bolsa qors etip ürkip, üstinde erbiip otırğan iesin tastap-aq keter edi.

- YA tebya ispugala?- dedi ol orısşalap. Nwrlan bwl sözdi wqqanına esi qalmay basın izedi. Luiza lıp etip attan tüsti, bwrınğıday emes üyrenip qalğan eken, qimılı şiraq. Sonsoñ älginde ğana Nwrlan aunağan jerden qıp-qızıl bolıp ezile pisken jidekti körip, qolın şapalaqtay ayqaylap jiberdi: „Oy, kak mnogo yagod, kakaya prelest'-prelest'". Tizerley otırıp, terip jey bastadı. Tandayına är büldirgendi salğan sayın tamsanıp, basın şayqadı:- Vot bogatstvo, matuşki-prirodı.

Nwrlan da eñkeyip, bir-ekeuin auzına saldı. Şınında da tätti eken. Es bilgennen beri terip jegen büldirgenniñ osınşalıq dämdiligin endi-endi, qazir ğana anıq sezingendey. Ekeui attarın ağaş tübine bayladı da, jarısa jidek teruge kiristi. Qız Altaydıñ swlu tabiğatı, taza aua, käusar suına eti müldem üyrenip, qayran qala köp aytatın boldı. Ol birde Annağa osı auılğa siz sekildi birjola qalıp qoysam qaytedi, dep aqıl swrağan. Sonda jartı ğasırğa tayau osı jerde tirlik keşken kempir, wzaq oylanıp barıp: „Öziñ bilesiñ, qızım, jaman aytpay jaqsı joq, bügin bolmasa erteñ basıña is tüskendey bolsa, mağan ökpeler ediñ. Adam teñin tappay - tegin taba alar ma. Jas kisi üşin tabiğattan özge de qazıqşa baylanar sem'ya qızığı kerek. Sen onday wyanı osı jer­den qwra alar ma ediñ?"- Qız mwñayıp qalğan. Bülkildey soqqan jüregindegi mazasızdıqtıñ sarının sezdirgisi kelmedi me, atqa minip egin aralap ketip edi.

Büldirgendi üzip aluğa eñkeygen sayın Luizanıñ aq tolqın şaşı iığınan qwlap betin jauıp qaladı. Onıñ özi bozbalağa teñdessiz swlu äri eriksiz tebirendiretin telegey tentek körinistey, sezimin qıtıqtağan. Jaltaq-jaltaq qarap, büldirgendi jegeninen göri, taptap büldirgeni köp. Ol osı beynebir tüstey bolıp elestegen suretti joğaltıp, nemese bılğap alamın dep qorıqtı. Janında, iıqtas qana jürgen adamnıñ sonşalıq şalğay qol jetpes qiyaldağı - alıstığı, äri tanımastay tım jat suıqtığı qinadı. Eger bwdan basqa öjetteu bireu bolsa şınşıl jürekpen süygen, möp-möldir sezimin däl qazir ağıl-tegil aqtarar edi; eger bwdan özge örkökirekteu bireu bolsa anau alaqanat köbelektey wşıp-qonıp tabiğatqa erkelegen qızdı bas salıp qwşıp, süyer edi, iä basqa bireu... Nwrlan öz oyınan özi şoşındı... „Jo-joq, Luizanı eşkim, tiri jan qwşaqtauğa tiis emes Onday asıl jigit tuğan joq!"

Agronom jidekke äbden toyğanın ayttı, qaytayıq dedi. Şıbındap, mazası ketip, tal tübinde tıqırşıp twrğan attarına mindi de auılğa qayttı. Jol-jönekey jañadan bas jara bastağan künbağardıñ arasımen qaq jarıp jürdi; qalıñ bilekti ösken şekildeuik aspanğa qarap endi-endi ğana auzın aşıp keledi eken. Luiza osına teñizdey tolqığan künbağıs alqabına süysine qarap, äldebir tüsiniksiz ändi ıñıldaydı. Nwrlan bwl äuendi erterekte estigendey qwlay tıñdağan jäne qosıla ıñıldauğa batılı jetpey, tek işinen imanın ayta ergen boladı. Ol, mınau appaq düniede... barlığına - jer basıp jürgen tirligine quandı; ol mınau appaq düniege...üzeñgiles kele jatqan nemis qızınıñ jaralğanına mıñ märtebe täube qıldı. Osılay wzaq-wzaq mañıp, jap-jasıl dariyanı keşip, Almatığa, Moskvağa, tipti odan äri Berlinge deyin jüre bergisi, jüre bergisi keldi. Oğan mınau astarındağı tıraqı at şarşamaytınday, al mınau al jasıl, al qızıl, al sarı künbağıs alqabı şeksiz-şetsiz sona - Berlinge deyin sozılıp, jaynay-jasarıp şalqıp jatatınday sezildi. Tirşiliktiñ swlulığında şek joq, mäñgilik dep bildi. Altay öñirine künbağıs degen süp-sükimdi

(äsirese Nwrlan üşin) ösimdikti qatar jortqan qarşaday ğana Luizanıñ ala kelgenin, osı saparlas, üzeñgisine üzeñgisi tiip qatar jortqan aqsarı qızdıñ bastaması, mañday teri, audanmen aytısıp jürip ekken daqılı ekenin bilmegen... bälkim bilgen; onıñ anıq wğınğanı Kündi süyip, aynalayın sol Künge talpınıp ösetin künäsiz säbi ispetti ösimdik bıltırlar ğana şañ basıp, aqtañlaq bolıp jatqan kolhoz dalasın - Qara dalanı sänge bölegeni. Tipti, köktemde wrlap ogorodtarına, üyiniñ mañayına şaşıp jibergen älgi künbağardıñ jaz şığa qaulap, bükil auıldıñ wzatılar qızday jasanıp, qırmızıday qwlpırğanı edi... Luizanıñ „künbağıs qız" ataluı da osıdan. Anna Ivanovna bir küni agronomğa: „Seni auıl adamdarı devuşka-podsolnuşka" dep ataydı", degende künädan päk säbidey uız tazalıqpen külgen, esi qalmay balaşa mäz bolıp quanğan; keşe ğana ata jauı retinde qabıldağan auıldıñ işindegi toñı jibi bastağanın sezip közine jas ala raqmet aytqan. Mine, sol eki wlttıñ arasın dänekerlegen künbağıs dariyasında jwmır jerdegi jamandıq, swmdıq ataulıdan beyhabar qazaqtıñ uızday öskinimen qatar jüzip keledi-ay. Luiza Nwrlannıñ mwñdılau, biraq qayrattı didarına qarap, özinen keşirek tuğanına ökingendey, bälkim quanğanday kürsindi...

Nwrlan qalt-qwlt etip mektepti de tämamdadı-au. Kämelettik kuälik qolına tigen soñ, basqa oquşılar sekildi qay oqu ornına baramın dep, basın qatırıp jatpadı. Alıs, tım jıraqtağı körmegen qalağa bilim quıp ketuge, birinşiden - qarajat jağı tapşı, ekinşiden - minekey, soğıstan bergi on jıldıñ işinde äkesiniñ sırqatı beri qarar emes. Qayta kün ötken sayın denesindegi jau salğan temir jara sızdatıp, asqına tüsken. Qara şañıraqtağı endigi qolqanat,- jalğız wldarınan ayrılıp qalğısı kelmedi. Şeşesi bolsa, äkesiniñ denesindegi jara tübi alıp jemey qoymaytının aytıp, kün-kün sayın uayım qıla zarlaytın. Bozbala mektepti bitirgen soñ da, qorıqşılıq qaraketin qoyğan joq, künbağıs qaulap jetilgen sayın kündiz-tüni at üstinen tüspeydi. Auıldıñ eşki-lağı qanday mazasız deysiñ, köziñ taysa boldı añdıp twrıp egistikke bet aladı. Boylap, bas jarıp bitik ösken künbağardıñ arasınai eşki tügil iri qaranıñ özi äreñ körinetin. Onı bılay qoyğanda Şıñğıstaydıñ soğıstan soñ tuğan tamam qara siraq balaları äli däni qatpay balañ ösken şekildeuikti köktey jwlıp, ara-arasına tığılmaq oynap, japırıp tastaytın. Kündiz balanı, tün mezgilinde tört tülik maldı qorıp, qaşan orıp sürlemge salğanşa berekesi qaştı. Biraq osınşalıq jandı jer itırıq jwmıstan jalıqtırmas bir wlı quat alğanday edi. Ol Künbağıs qız - Luiza. Audan men auıldağı jinalıstan säl qolı bosay qalsa, Bayşwbarğa minip, tepeñdep alqaptıñ o şeti men bw şetin jalıqpay, şolıp jürer edi. Atqa äldeqaşan üyrenip alğan, keyingi kezde şoqıraqtap şapqılaytın qılıq tauıp jür. Bayşwbar ol üşin wşqan qwstı auzımen tister ertektegidey bir töbeniñ şañın bir töbege qosar, aydarınan jel esken, arğımaq. Eki künniñ birinde jalın, kekilin tarap, kün qwrğatpay Bwqtırmağa aparıp, sabındap twrıp, juadı. Ömir baqi kolhozdıñ qara jwmısına jegilip, äbden köntulaq bolıp qalğan tıraqı, agronom kelgeli tülep, jwp-jwmır bop semirip alğan. Bwta-qarağannıñ tübinen oqıs wşqan bödeneden qors etip ürketin minez şığardı. Januardıñ tuğalı körgen raqatı osı şığar-au. Al Şıñğıstay auılında aytarlıqtay özgeris joq. Bayağı wşı-qiırsız tausılmaytın şaruanıñ qamı: şöp şabu, egin suaru, bireu öledi, bireu tuadı,- osılay ömir jalğasadı. Bwqtırma özeni de teris aqqan joq, köktemgi kökperiligi basılıp, möldir tartqan, jının alğan baqsıday juas, jağalauın äldeqaşan talaq tastap bayağı arnasımen qorlana ağadı. Su tayazdağalı auıl balaları arğı bettegi aralğa ötip siır büldirgen, moyıl terip jep, tınış tirliktiñ qamsız künderin balalıq minezben mäz bola qızıqtaydı. Al, Qojaq bwrınğı jwmısında - şofer. Bri­gadir kolhozşılarğa pişen dayındatıp, mwrnına su jetpey jür. Ötirigi, ol da bir indet eken, äli qalğan joq. Eki kisiniñ bası qosılsa: „Nemisterdi tırqıratıp quıp baramız, aldı-artımızğa qaramaymız; meniñ qolımda snayperskiy mıltıq; okopta añdıp jatırmın, qılt etken nemisti jibermey basıp qalıp jalp etkizip, tımaqtay wşırıp tüsiremin... Bir küni qarsı okopta jatqan nemis soldatı: "Ey, Isa, mergen ekeniñdi bileyin, qazir qılışımdı köterem sonıñ jüzin atıp tüsirşi"- deydi ayğaylap.- Bästesemin,- dedim, al ol bäsine Gitlerskiy sırnay, bir dorba mahorka, kolbasa beretin boldı... Sonımen joldastar, jau soldatı qılışınıñ jüzin mağan qaratıp şoşayttı. Senderge ötirik, mağan şın, qwday-au wmıtpasam qaşıqtıq eki-üş şaqırım bolar, mıltığımnıñ qarauılına alıp; şürippeni añşı atam Erbalanıñ aruağın şaqıra aqırıp, bälemdi basıp qaldım, dız ete qaldı. İle, oybaylağan dauıs şıqtı, söytsem qılıştıñ jüzi wşıp, älgi menimen bästesken soldattıñ közine tiipti, biraq obalı käne, azamat eken, uädesinde twrdı.

Kolbasası şoşqaniki bolğan soñ jegemin joq, orıs soldattarına ülestirip berdim... „Al, ne otırıs şaruağa kiriseyik", dep äldekim swraq berip qala ma degen qauippen quıstana ornınan qarğıp twrıp ketetin.Brigadirdiñ qaşanğı ädeti-osı.

Nwrlan eginge tüsken maldı qayırıp, say-saydı qualay, auıl şetine taqala berip edi, qara joldıñ şetinde qañtarulı twrğan Qojaqtıñ polutorkasın kördi, Iesi joq. Atımen şır aynalıp şıqtı. Joq. Künge qızğan maşina qañsıp, janar may iisi sasıp twr eken, mwrınğa jağımsız qoñıs keledi. Ol benzinniñ iisin qwsarday jaqtırmauşı edi, keyindep ketti de jan-jağın boljay bastadı. Qojaq anaday jerdegi arğı auılğa telefon-sımı tartılğan bağananı qwşaqtap, bük tüsip jılap otır. Nwrlan alğaşında öz közine özi senbedi, alpamsaday ojar minezdi, namısqoy, täkappar jigitke osınşalıq egilip, eñkildep jılau - oğaş sıqıldandı. Şu-şuley tebinip, jaqındadı da: „Qojaq ağa, nege jılap otırsız?"- dedi. Ol basın kötergen joq. Attan tüsip, birtindep janına barıp, iığınan tarttı. Qojaq ala közimen atıp qaradı da:

-  Ket!- dep ämir etti.- Ket öziñ, mazamdı almay. Men äkemmen söylesip otırmın.

Uday mas eken, tili kürmelip, söyleuge äreñ keledi. Nwrlan şeginiñkirep twrdı. Qojaq esin jiğanday boldı da, qolına kespeldektey tas aldı. Bwdan soñ telefon diñgegin bar pärmenimen wrıp-wrıp qaldı da:

- Allo, allo! Bwl qay jer, Moskva! (tağı da bar pärmenimen wrğılap edi, sımdarı dirildegen diñgek, uildey şulap qoya berdi) Meniñ äkem qayda? Panfilov diviziyasında tankist bolatın. Ne deysizder, estilmeydi? Qattıraq söyleñder, estilmeydi. Qwday bolsañdar da qattıraq söyleñder. Otandı qorğau jolında qaza taptı... Al, ülken ağayım men kişi ağayım, äkemniñ eki inisi, şeşemniñ bauırı qayda? Tauıp beriñder, çortu? „Olar da nemis faşist basqınşılarınan Otandı qorğau jolında qaza tapqan..." Poçe­mu, imenno solar qaza tabadı... ötirikşi! Isa tiri oraladı, a?.. Poçemu?.. Allo! Men endi biraz künde polutorkamen barıp, äkemniñ süyegin alıp qaytamın, dayarlap qoyıñdar!.."

Qolındağı taspen bağananı qoyıp-qoyıp qaldı da, bar pärmenimen tistenip laqtırıp jiberdi. Sımdarı zuıldağan diñgek birazğa deyin äldekimdermen şınında da tildeskendey guildep, belgisizdeu bir mwñnan, belgisizdeu bir qayğıdan habar taratqanday dirildep, qalşıldaydı... Qojaq bası salbırağan küyi üş wmtılıp,ornınan äreñ twrdı da, tältirektey basıp, anaday jerde twrğan salabay-salqam maşinasına qaray qiralañday jürdi. Bwğan deyin ölmey kelgen bolmaşı ümiti müldem üzilgendey... Rukoyatkasın kabinadan alıp şığıp, bwrap edi ot almadı, bwdan soñ sonaday twsta sekiip twrğan Nwrlanğa ayğay saldı:

-  Äy, Äkimniñ balası, kel bwra, men gazdı basayın,- dedi tilin şaynap.

Nwrlan tizgindi bwtağa ile saldı da jügirip kelip, bwrap-bwrap jiberip edi, polutorka baqsısı wstağanday selkildep, gürildey jöneldi.

-  Ket bılay!- dedi Qojaq közi alayıp.- Rukoyatkanı äper de, tayıp twr jolımnan. Men Moskvağa äkemniñ süyegin alıp keluge attandım!- Qisalañdap, zımırağan maşinanıñ artında budaq-budaq şañ ğana qaldı.

Nwrlan qanşalıqtı Qojaqtı jek körse de däl osı jolı ayadı. Ol şınında da twl jetim edi. Tuıstarınıñ birde-biri soğıstan qaytpadı, Al şeşesi 1943 jılı Bwqtırmanıñ ar jağınan at şanamen şöp tasıp jürip, mwz oyılıp ketip, suğa ağıp ölgen. Özi alıstan qosılar atalas ağayınınıñ qolında twradı, mineki jiırmanıñ beseuine şıqtı, äli üylengen joq. Soñınan şıraq alıp tüsken talay qız bolğan kezinde, biraq qay-qaysısına da qaramadı ğoy. Eşkimmen aşılıp söylespeydi, tipti jigittik jasap qıdırudı da bilmeydi, oyın-sauıqqa da zauıqsız. Klubta kino nemese oyın bolıp jatsa, esikti şalqasınan aşıp kiredi de bwyra şaşınıñ astınan alası ülken qara közimen süze qarap twradı. Sonsoñ esikti bir teuip aşadı da, qaytıp jappastan tars-twrs şığıp jüre beredi. Jım-jırt jer jwtqanday joğalıp ketip, izdetip barıp tabılğan kezderi de köp. Minezindegi osınday tağılığı men jwmbaqtığı onı birte-birte adamdardan alıstata bergen. Ülkender bala kezinen ospadar tentek edi, desedi. Soğıs kezinde osı auıldağı tamam balanıñ asığın jinap alıp, „maydanğa kömek" dep Bwqtırmağa ağızıp jiberipti. Şeşesi mwzdıñ astına kirip ketip, mwqım el-jwrt taba almağanda, qozı-köş jerdiñ mwzın baltamen özi oyıp şığıptı. Al, anasınıñ kök sireu mwz bolıp qatqan denesin tauıp, qol şanağa salıp üyine süyrep kelgen tağı özi eken... „Sodan beri qanı bwzıldı,- deydi şıñğıstaylıqtar.- Köp äuestenip, ıza qıla bermeñder, qanına qarayğan neme töbeden bir salıp öltirip tastaydı".

Biraq, Qojaq küni büginge deyin jalğız adamnıñ jağasına jarmasıp körgen emes Özi oylap tapqan jwmbaqtıñ şeşuin özi taba almağanday mäñgiredi-ay... Anau küni Anna-apası aytqan: „Osı  jigittiñ aqıl-esi dwrıs pa?" dep swrağan soñ, tağdırın sır ğıp äñgimelep berip edim, Luiza közine jas ala kürsinip, qattı ayadı. Oğan qaytken künde de kömektesu kerek. Mañayın tünek bolıp basqan jalğızdıqtan araşalau kerek, tek oğan tilin taba biletin jan aşır adam kerek,- deydi.

Şeşesi aytqan:- Ortekedey orğıp twrğan asauğa kim jolaydı.

Äkesi aytqan:- Agronom qız dwrıs bayqağan, onımen aqılmen söylesken adam bar ma bwl auılda.

Şeşesi keyigen:- Soğısta kim jetim qalmağan, kim jesir qalmağan. Jalğız Qojaqtıñ basına kelgen zaual emes bwl. Qiğaştamay, öz-özinen doldanbay, qatın alıp qatarğa qosılmay ma, täyiri-ay.

Anna-apası aytqan:- Rasında da bireudi qwlay süyse jan dertinen ayığar ma edi...

Şeşesi aytqan:- Anna-apası-au, nemis qızıñdı ıñğaylasañ qaytedi...

Osı sözden soñ Nwrlan janın qoyarğa jer taba almay, üyden atıp şığıp ketip edi. Tün ortası auğanşa üyge jolamağan. Bwqtırmanıñ jağasında sudıñ sarının tıñdap otırıp, anasınıñ oylamay söyleytin añqaulığı üşin keyigen... Ämbe, Qojaq ekeumizdiñ basımız Şıñğıstayğa sıymas degen twjırımğa tirelgen, osı auıldan ketuin, tipti sol jigittiñ köp  wzamay ölip qaluın tilegen.

-  Nurlan! Nur-l-a-n...

Jalt qaradı. Luiza eken. Üstinde keudesi men iığı aşıq, jeñil aq köylegi bar, osı qalpında beyne bir Altaydıñ aq köbelegine wqsaydı. Bwqtırmanıñ jiegin de etpetinen tüsip, kitap oqıp jatır edi, däl janında külimsirep twrğan qızdı körip, wşıp türegeldi. Agronom onıñ qolındağı kitaptı eptep alıp, arı-beri audarıstırıp qaradı da, basın şayqap wqpaymın degendey qaytarıp berdi özine. Kögildir közi külimdegen qız:

-  Poydem kupat'sya,- dedi. Nwrlan basqanı bilmese de, däl osı „kupat'syanı" tüsinuşi edi. Öz-özinen qısılıp qaldı. Eresek qızdar men er balalardıñ suğa birge şomıluı bwl auıldıñ saltında bwrın-soñdı bolıp körgen joq-tı, ne derin bilmey melşiip twrıp qalğan. Luiza endi onıñ qolınan wstap:- Kupat'sya ne hoçeş'?- dedi qiıla qarap. Bazarğa bireu satuğa jetelegendey ornınan zorğa qozğalıp, soñınan erdi.

Endi ekeui ağaşı qalıñ el-jwrttan daldalau özen ayırığı - Jalpaq ötkelge bardı. Kün ıstıq. Erneuin tal, qayıñ kömkerip tıp-tınış jatqan sudıñ betin oqta-tekte şıbın-şirkey izdegen aqşabaq äjimdeydi. Toğay işiniñ eptep ızıñdağan masası da bar edi. Luiza güldi-güldi şıt köylegin sıpıra bergende, bozbalanıñ jüzi şıdamadı bilem, teris qaray bwrılıp ketti.

-  Nwr-l-an-çik,- degen ädemi dauıs tağı estildi. Bwl şaqta qız appaq denesi kün közine qaqtağan kümistey bolıp şağılısıp, tek suğa tüsetin iş kiimimen twrğan. Nwrlannıñ ön boyın tokpen wrğanday boldı. Közi qarauıtıp bası aynaldı. Denesi äp-sätte qızıp sala berdi, jwtqınıp edi, ıstığı birden köterilgende tamağı qwrğap ketken eken, kebirlenip tükirigi jürmedi. Su şalp ete tüskende barıp, esin äreñ jiğan. Luiza bası ğana qıltıñdap, jüzip baradı... Qwlaştay köterilgen bileginen mıñ-san möldir tamşı sorğalaydı. Nwrlan dımı qwrıp, jağağa otıra ketti. Bir gektar jerdiñ şöbin jalğız şauıp şıqqanday, şarşañqı sezindi özin. Amalı tausıldı. Ne bolsa da şeşinip, suğa qoyıp keteyin dep oyladı, biraq şeşesi bözden tigip bergen balağı tizesin wratın sala-qwlaş ızğan bauı bar iş kiiminen wyaldı. Bireu-mireu körip qoymadı ma dep, auılı jaqqa qarap edi, eşkim bayqalmadı.. Ag­ronom arğı jağağa jüzip şıqtı, sonsoñ özen şetindegi qiırşıq tas aralasqan mayda qwmdaqqa jata ketti. Bozbala es-aqılınan auıstı,tipti Luiza araq işip alğan qızu şığar degen kümändi oy kelgen. Qız aq şağaladay bolıp, aqtarıla qwlap äli jatır. Jazğan-au, netken swlulıq! Endi ol oñ tizesin äntek köterip, bilegin basına jastap, maujırağan edi. Mınau appaq düniede... ne bolıp jatqanımen isi jok, bär-bärin, tipti bergi jağalauda otırğan Nwrlannıñ da ömirde bar-joğın wmıtqanday, beybit te mamır künniñ auır jıldardan soñğı köz şırımın alğan momaqan wyqısı sıqıldanğan. Alqoñır tirligine erkeleu bar edi, bälkim sonau alısta... Altaydan tım jıraqta qalğan mamasın sağına ma, älde Germaniyanı... bälkim Volga özenin köksey me eken? Luiza Anna-apağa aytıptı!

-  „Äkem Wlı Otan soğısında faşisterdiñ qolınan qaza tapqan, tilmäş edi... Mamam jäne eki ağayım Volga boyındağı bir qalada twradı. Tehnikumdı bitirgen soñ napravlenieni Qazaqstanğa bergen, sodan osı Altaydı özim qalap aldım. Men bwl jaqtı Rerih degen suretşiniñ salğanınan biluşi edim. Mwnda jöndi eşkimdi tanımaymın, äytpese tau-tastı, anau Beluhanı, Hatın özeni men Maralköldi, odan äri sonau Teleske (Altın köl

deyin barıp qaytqım keledi. Germaniyanı da sağınamın. Men Rossiyada tudım ğoy. Ol jaqtan habarım joq..."

- Nur-l-a-n-çi-i-k! Poçemu ne kupaeş'sya, idi syuda, boiş'sya da, ah, kak tebe ne stıdno...- Qız ornınan twrdı da, tänine jabısıp qalğan qwmdı sipap tüsirdi. Bozbalağa „Luizanıñ denesindegi qwmdı sipap men tüsirer me edim" degen azğırındı arman kelgen. Qız bergi jağağa jüzip ötti. Suı sorğalap, Nwrlannıñ janına kelip twrğanda, onıñ eptep qws ettengen aq sazanday jwmır sanı men aqqu tösinde mıñ-million monşaq kün nwrımen oynap, möldireydi. Töbesine tüygen şaşın jazıp jiberip edi, bükil ön boyın jauıp qaldı.

-  YA znayu, tı ot menya stesnyalsya,- dedi jımiıp,- a u vas paren' s devuşkami vmeste ne kupayutsya. Tı na menya ne smotri, horoşo,- dep köylegin qolına wstağan küyi taldıñ arasına süñgip ketti.

Nwrlan tek qiyalında, ne tüsinde ğana jalqı sät körer körinisten müldem ayırılğanın bildi. Alqınğan jürek, ısınğan dene salqın tarta bastağan. Köñilin beymälim juas mwñ bastı, „süyemin" degen jalğız sözdi ayta almay, östip süyretilgen küyi jan tapsırarmın dep oyladı. Osı sözdi aytsa köktemnen beri qinağan, bükil denesine u bolıp tarağan aurudan qwlan-taza ayığatınday körindi. Luiza tek osı sözdi öz qwlağımen estise boldı, „Nwrlan, ya tebya toje lyublyu" dep moynına asılatınday. Tañ atqanşa körer tañdı közimen atqızıp, aunaqşıtıp, wyqı bermes derttiñ emi - özi ekenin seziner me kögildir közdi köktem qız! Ol kelgeli bozbalanıñ mınau jalpaq düniege degen közqarası müldem özgerip, ömirge qaytıp kelgendey tirşilik ataulınıñ bär-bärine beykünä, şeksiz iñkärlikpen süysine qarağan. Altay öñirine nağız jeñis, jılqınıñ jusağanınday beybit zaman, bar baqıt pen baylıqtı osı nemis qızı ala kelgendey edi. Nwrlan üşin agronom qız degenimiz - appaq dünie: aşıq aspan, altın masaqtı kün, jayqalğan egin, sayrağan qws, tolqığan teñiz, ayağın jaña ğana tältirektey basqan ükili botanıñ telpegiñdi ala qaşıp oynaytın ädemi oyını edi; Nwrlan üşin osına aqsarı şaştı nemis qızı: qabığı äntek aşılğan qayıñnıñ jelmen dirili - mwñlılau, biraq quanıştıñ, eger bar bolsa baqıt degenniñ habarşısınday än saluı edi: ol än birtindep boyğa tarap, buın-buınınıñdı alatın, eptep masaytatın, belgisiz saparğa şaqırıp, jür-jürlep qwlağına sıbırlaytın, jıp-jılı demi keletin, jıp-jılı... al twp-twnıq janarı şe... Nwrlan sol janar-mwhitta jelkensiz, eskeksiz qalqıp jürgen qañğığan qayıq qana... keyde tereñnen, tım tereñnen jwmbaq üni estiletin.

Swlulıqtıñ şın mänin Nwrlan tek Luiza arqılı ğana wğıp, mınau qara jerdiñ astı men üstindegi ölisi bar, tirisi bar adamdar jasağan, adamdardıñ qwdiretti qolı tudırğan jaqsılıq ataulığa tänti bolıp edi.

Agronom qızdı audan ortalığına şaqırıp ketken. Endi biraz künnen keyin künbağıstı orıp, sürlemge salu nauqanı bastalmaq. Anna-apasınıñ jalğız otırğanın bilgen Nwrlan attıñ basın bügin sol üyge bwrdı. Nemis qızı kelgeli qaşqaqtap, köp jolamaytın. Kindik şeşesi ıqılastı qarsı aldı, aldına barın tostı. Özi mwrnınan sığıp alıp, köz aldında ösken balanıñ köñil-küyin qas-qabağınan tanitın kempir, Nwrlannan soñğı kezde özgeşe böten minez bayqap, sonıñ tüpki bir sebebin izdeytin. Oñaşa qalıp sırlasıp, erkin äñgimeleskisi keletin. Nwrlan bolsa süyekti soytalday jigit bolıp östi. Osıdan 18 jıl bwrın jörgekte qıp-qızıl şaqa bajıldap jatqan balanıñ endi mine, ayağımen jer, töbesimen kök tiregen azamat bolğanı osı. Qwday-au, keşe ğana edi ğoy, ömiri öz pwşpağı qanamağan Anna Ivanovna bala dese işken asın jerge qoyatın. Tumasa da tuğanınan beter bolğan Marusyasına „köp balañnıñ birin ber, qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqtırmay tärbieleymin",- dep qanşa ret qwdaydıñ zarın qıldı. Enesi aldına kelse tistep, artına kelse teuip jolatpaydı. Jäne „orıs bolıp ketedi" dep, nemerelerin Annanıñ üyine üyir qılmaytın. Qwdağiınıñ qıtımırlığı Anna-apanı sopaytıp jalğız qaldırdı. Anda-sanda qaşıp keletin neme­relerin sol Marusyanıñ enesi wrıp-soğıp: „Endi osı üyge attap bassañdar, ayaqtarıñdı sındıramın",- dep alıp ketuşi edi. Ana üşin dünie jüzindegi bala ataulınıñ jattığı joq dep oylauşı edi Anna Ivanovna. Qıl ayağı sonau it arqası qiyannan kelgen, üş qaynasa sorpası qosılmaytın nemis qızın qanday mäpelep, astı-üstine tüsip kütedi. Bügin bolmasa erteñ, onıñ da bwl şañıraqtan pır etip wşıp ketetinin sezip, qinalatın. Özegin jalğızdıqtıñ jeli keulegen Anna kindik balası kirip kelgende qwraq wşa quanğanı osıdan edi.

-  Nwrlan,- dedi mayda ünmen.- Sen özgerip barasıñ?

- Öytkeni ösip baramın ğoy, apa,- dedi külip.

-  Mümkin solay şığar, qaydam, äyteuir bwrınğıday emes twyıq, auır tarta bastadıñ. Bir ülken jañalıq aşqalı jürgen sekildisiñ. Bizdiñ üyge de sirek keletin boldıñ.

-  Men sol ülken jañalıqtı äldeqaşan aşıp qoyğanmın, apa,- dedi.- Biraq özime emes, basqağa bwyıratınday.

- Jwmbaqtay söyleytin bolıpsıñ, aqıldıñ tolısqanı-au. - Aqılım tolısqan joq, auısqan sekildi...

- Nege?- Şoşına swradı.

- Ayta almaymın, apa. Bwl düniege keş kelgenime ökinemin.

- Endi bir on-jiırma jıldan soñ erte kelgeniñe ökinesiñ, ba­lam.

-  Biraq mağan endi jiırma jıldan keyin emes, däl qazirgi ömirim, qazirgi jasım kerek bolıp twr da.

-   Men eptep sezem,- dedi Anna Ivanovna Nwrlannıñ wyısqan şaşınan sipalap.- Sen bireuge ğaşıqsıñ. Ras pa, eş sırıñdı jasırmauşı ediñ ğoy, şınıñdı aytşı, agronom qızdı süyip jürgen joqsıñ ba?

Nwrlan wyala basın izedi. Kindik şeşesi betinen süydi:

-  Bilip edim, qwlınım, bilip edim. Aynalayın, mağan seniñ osı balapan tazalığıñ, ötirik aytpaytın, ötirik külmeytin, ötirik jılamaytın päktigiñ wnaydı. Eñdeşe sen ötirik süye de almaysıñ... Oy, auır boladı, qiın-qiın... Bwl jalğanğa az-maz ötirik kerek-aq.

-  Oğan siz kinälisiz, apa,- dedi Nwrlan. Kempir tañ qaldı. „Äkim men Sanduğaştıñ wlı erte er jetken eken" dep oyladı. Äri quandı, äri...

Anna-apası ayttı:- Äli esimde „kindik apa, şolandağı varenieñdi jep keldim" dep, jağal-jağal auzıñdı köylegimniñ etegine sürtuşi ediñ. Endi mine... menen de alıstap bara jatqan sekildisiñ. Jaqsı köretin adamıñ özgerdi... Jigit boldıñ... Mağan sol öspegen balalıq şağıñ kerek edi. Sondıqtan da men üşin mäñgi säbi bolıp qalasıñ.

Nwrlan ayttı:- Al siz mağan mäñgi apa bolasız.

Şağındau terezege kün tüspesin dep twtılğan kök perde bölmeni kögildir nwrğa bölep twr. Dalada tamızdıñ ıstığı bolğanımen ağaş üydiñ işi qoñır salqın. Peş üstinde pırıldap wyıqtap jatqan jündes qara mısıq esiney kerildi de, birdemeden qwr qalğanday, stol basına jetti miyaulay. Bwrışta boylay ösken lavr, onıñ joğarğı jağında üş bwrıştap qiyulastıra qağılğan taqtay, onıñ betin şilterilegen matamen japqan, onıñ üstine süyep qoyğan Hristian qwdayı otırğandarğa bajıraya qarap, tañ qalğanday telmirip twr. Älgi suret - qwdaydıñ eki jağında şıraq. Bwrıştağı Ikonğa oqıstan közi tüsken Nwrlan bir sät arbasıp qalğanday boldı da, janarın taydırıp äketti. Sonsoñ mwsılman qwdayınıñ tür-kelbetin köz aldına elestetkisi keldi, biraq ol mümkin emes edi.

Nwrlan küni büginge deyin Anna-apasınıñ osı bwrıştağı suretke ne sebepten tabınıp, şoqınatının bilmeydi. Adamdarğa jaqsılıqtan özge tileri joq orıs kempiri qwdayğa şın sene me, joq ırımın ğana jasay ma, ol jağı Nwrlan üşin jwmbaq. Mısığına süt qwyıp jürgen Anna Ivanovnağa: „Siz qwdayğa senesiz be?" degen oqıs swraq qoydı. Anna-apasınıñ jauabı qısqa boldı:- Onı sen swrama, men aytpayın... Degenmen adam bolıp jaralğan soñ äyteuir bir närsege sengen jaqsı.

„Ärkimniñ öz qwdayı bar şığar, meniñ endigi tabınar täñirim - Luiza. Bwrışqa sonıñ suretin qoyamın" dep oyladı Nwrlan.

Bölmeni tağı da säl ünsizdik bastı. Nwrlan qaytayın dep jinala berip edi:- Qayda asıqtıñ?- dedi.- Aytıp jüregindi jara-lamay-aq qoyayın dep edim, biraq aytpasam aldağanday bolamın. Luiza senen tört-bes jas ülken. Jäne ol Qojaqtı wnatatın sekildi. „Sol jigitti qaytken künde de ömirge qayta alıp kelu kerek" deydi.

- Ol ölgen joq, tiri sekildi edi ğoy!- Nwrlannıñ dauısı şañq etip, oğaş estildi. Esikten qalay atqıp şığıp, atqa qaşan qarğıp mingenin bilmeydi, äyteuir Qara dalağa qaray ağıza şauıp kele jatır eken. Közine qan qwyılğanday boldı. Betin ayğız-ayğız jas juğan. Aspan, tau-tas, orman-toğay şır köbelek aynalğan, al astındağı Aqkeñsirikti bas-közine sabalap, oñbay sürinse-au dep tileydi. Qwlasa, jer süze jığılsa, sodan qaytıp twra almasa, qara jer qars ayırılıp, astına tüsip-aq ketse, sonsoñ mıñ jıldan keyin oralsa, tipti büytip, tağı da küyikke qalar bolsa, küyip örtener bolsa oralmay-aq qoysa... „Mümkin emes,- dedi kübirlep,- ol mümkin emes, Luizanıñ şofer jigitti süyetini jalğan! Anna-apası mwnıñ köñili müldem qalsın dep ädeyi ötirik ayttı. Sol orıstıñ jaman kempirine jolap nem bar edi... Auzınan araq pen şılım arılmaytın may sasığan kir-kir Qojaq, orta bilimi de joq Qojaq Luizanıñ teñi me?! Oğan pısqırıp ta qaramaydı, köresiñ äli. Ol meni jaqsı köredi. Mağan äneugüni külip qarağan, menimen birge jidek tergen, men oğan atqa minudi üyrettim, menimen birge qısılmay, böten sanamay, qwday-au, wyalmay suğa tüsti, menimen kinoğa bardı, men oğan san ret kepeş-kepeş büldirgen terip, Boztaldıñ tübine qoyıp kettim. Ol men joqta kelip jedi. Tipti, küni keşe ğana qolımnan wstap "än aytşı, senderdiñ änderiñ mağan wnaydı" dep tesile qaramadı ma. Biraq... „seniñ türiñ Qojaqqa öte wqsaydı"- dep kürsinip edi-au. Ä-ä, endi bildim, qalay  ğana sezbegenmin, solay degen, ol men arqılı Qojaqtı körgen eken  ğoy.

Astındağı at köbigi şığa boldırdı. Esin endi bir jiğanda, basın tağzım etken sap-sarı ala künbağıstıñ işimen kaq jarıp keledi eken. Oğan sol sätte mınau jayqalğan saysız künbağıstıñ bäri agronom qız bolıp jımiya qarap twrğanday elestedi. „Joq,- dedi dauıstap,- joq! Luiza meni ğana süyedi!" Sonsoñ: „Ätteñ, düniedegi asıl adamdardı jerge dän qılıp seuip, mınau künbağıs sekildi köbeytip alsa ğoy, şirkin. Bärimizge de jeter edi..." dep oyladı.

Qara dalanıñ beti qaptağan künbağıs, wlı mahabbattıñ, wlı jeñis pen mamırstan beybit künniñ ayğağınday ırğatıla än saladı. Öytkeni ol künge, aynalayın künge mäñgi baqi ğaşıq edi.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

8

Tolassız qozğalıstağı ömir jer şarınıñ sonşalıqtı ülken kartasında joq Şıñğıstay auılın da wmıtpay tirşiliktiñ arbasına sala  ketken. Jer betinde osınday qarapayım tirlikti qanşa auıl bar, sonşasında - qarbalas ömir: bireu tuıp, bireu ölip jatır. Körmeytin, bilmeytin adamdardıñ suişkiliginde bwltartpaytın wqsastıq,- tirşiligi üşin jantalasqan küres bolsa, ol aqiqat şıñğıstaylıqtar üşin de jat emes edi. Osıdan on jıl bwrın bwrşaqtay soğıp, qara şegirtkedey qaptap öte şıqqan soğıstıñ, tipti soğısqannıñ kuäsi anau aqsaq Qwsbek pen Şäken, anau qolı iığınan joq Soltay men sol qolı şıntağınan joq Jantay, anau qwlağın mergen oğı tesip ötken Haydar, nemese kontuziya alıp, bası auıratın Hamit, denesindegi temiri äli künge alınbağan Nwrlannıñ äkesi Äkim sekildi edi. Bwl auılda maydannan deni-qarnı sau oralğan brigadir ğana edi. Onıñ özi suayt-ötirikşi, qay maydanda bolğanın jan bilmeydi. Ol aytatın körinedi: „Men agro­nom qız Luizanıñ äkesiniñ üyinde boldım. Frankfurt degen qalağa kire beriste bir hutorda tüye bağadı eken. Tüyeleri bizdiki sekildi qos örkeşti emes, üş örkeşti, laqtıkindey ğana müyizi boladı eken. Nemister etin jemeydi, sütin sauıp, samogon aşıtıp satadı. Agronom qızdıñ äkesi bayğws sovet soldattarın janı qalmay qwşaq jaya qarsı aldı. Sırtı german bolğanımen işi sovet eken. Bwdan soñ ekeumiz bästestik, ol ayttı: "Samogonnan 150 staqan işemin deydi, al men - 200,- dedim: bizdiñ batal'on auır wrıstan soñ demalıp jatqan. 200 emes 588 stakan samogon işip, üş kün, üş tün mas bolğanım äli esimde. Qoştasarda ayttım: „Äy, Şnayder, sen mına Luizañ boy jetken soñ Qazaqstanğa jiber" dedim. Obalı qane, uädesinde twrdı. Al, qane, jwmısqa kiriselik, joldastar ne otırıs"-dep qarsı swraq  berilgenşe, ornınan atıp twrıp ketipti. Külkiden işekteri tüyilgen kolhozşınıñ biri sonda da etegine jarmasıp: Ağası, agronom qızdıñ äkesi Gitlerge qarsı soğısta qaza tapqan, Volga boyınıñ nemisi dep estidik qoy,- dep swraq berip ülgerdi.- Bıljıraydı!- dedi saspay.- Bıljıraydı, mına kökeñ eşqaşan ötirik aytpaydı.- Şimirikpesten keudesin qağadı. Al daulasıp kör, al däleldep kör...

Kolhozdıñ qazirgi qarqını jaman emes, josparın artığımen orınday bastağan. Audan, sonau oblıstan appaq şağaladay bastıqtar da köp kelip jür. Bäriniñ bas şwlğıp, köz jwmıp maqtaytını Luizanıñ Qara dalağa ekken künbağısı. „Eger tökpey-şaşpay, uaqtılı sürlemge salıp alsa, şıñğıstaylıqtar qıstan ıñq etpey şığadı" desedi. Ol sözdiñ janı bardı. Qara dala sıñsığan künbağıs, közdiñ jauın aladı.

Sonşalıq bitik ösken maysada Nwrlannıñ da azaptı künderi men tünderi bar, biraq ol onı sezingen joq. Anna-apası mıqtap ökpeletken soñ sanasında salına bastağan ädemilik, swlulıq mwnarasın jarıqşaq şalğanday edi. Sol kögildir mwnarasınıñ irge tasın qalasqan kindik şeşesiniñ özi edi ğoy, Luizanı qalay ğana auzı barıp, jamandıqqa qidı. „Jo-joq, ol Nwrlandı ğana süyuge tiisti". „Nege tiisti"- özi de bilmeydi. Bwl onıñ menmendigi emes, közsiz sezimniñ iemşil qızğanışı-tın. Luizanıñ basqa bireuge jar bolu mümkindigin Nwrlanğa bwl jalğanda däleldep tüsindirip, sendire almas edi. Özinen tört-bes jas ülken qızdıñ öz menşigine qaşan, qalay aynalğanınan bozbalanıñ habarı joq. Kelin ğıp tüsirem dese, äke-şeşesi qalay qarar edi. Şeşesi ne derin kim bilsin, äyteuir äkesi qarsı bolmas. Ätteñ, sırqatı asqınıp baradı. Tağdır - qatıgez eken, bılay tartsañ ögiz öledi, bılay tartsañ arba sınadı, äyteuir biri qwrau, biri jamau sandalbay ömir.

Keşe Äkimniñ köñilin swraymın dep Luiza keldi. Nwrlan jüzi şıday almay törgi bölmege kirip ketken. Äkesi men nemis qızı äñgimelesip köp otırdı. Olar orısşa söyleskendikten keybir sözdi tüsindi, keybirin oyşa topşıladı.

Onıñ wqqanı, soğısta äkesi de Luizadan aumaytın nemis qızımen tanısqanı, odan arğısı ertegi-jır, küñgir-küñgir, kübir-kübir... Äkimniñ äñgimesin ıqılas qoyıp tıñdap otırğan Luiza keyde mäz bolıp küledi, keyde didarına kireuke wyalap, mwñaya qaladı. Sol küni äkesi köñildi boldı, tünde de jaqsı wyıqtap şıqtı.

Şeşesi aytqan:- Osı nemis qızınıñ siqırı bar-au deymin. Bir sağattay söylesip edi, Äkim sergip qaldı.

Al äkesi aytqan:- Ätteñ, wlımızdıñ jası kişi, äytpese kelin qılıp tüsiretin äybät qız.

Şeşesi aytqan:- Qoy äri, birimizdiñ tilimizdi birimiz tüsinbey, „oramal degenimiz - opka, sabın degenimiz - sapka", dep şüldirlesemiz be, ımdasamız ba, täyiri.

Äkesi külip aytqan:- Aralarıñda Anna, äytpese men audarmaşı bolar edim. Mäsele tilde de, dinde de twrğan joq. Tüsinisudiñ kilti jürekte. Änşeyin qaljıñdaymın, äytpese bizdiñ Nwrlan äli bala ğoy.

Şeşesi aytqan:- Degenmen seniñ sol wlıñ, älgi qızğa qırındap jür. Apa qıla ma jazğan-au.

Nwrlan Luizağa hat jazayın dep san ret oqtaldı. Amal ne orısşa bilmeydi. Kolhoz bastıqtıñ ortanşı wlı audan ortalığındağı orıs mektebinde oquşı edi, soğan ötinip jazdırayın dep te täuekel jasağan. Biraq balalarğa aytıp qoyıp, mazaqqa wşıraudan qorıqtı. Onıñ mınau appaq düniedegi... endigi jauı - jalğız dwşpanı, şopır jigit Qojaq edi. Ol qazir auılda joq, audanda maşinasın jöndetip jatır. Nwrlan eger künderdiñ küninde Qojaqpen töbelese qalsam tayaq jemeyin dey me, künde su jağasına barıp, däu-däu tastı köterip, arı-beri jügirip, bwlşıq etin bwltıñdatıp denesin şınıqtırıp jür. Alısa ketse odan tayaq jemeytin qaruı barın biledi. Şeberligim, täjiribem az dep seskene beretin. Ol osınıñ bärin adal köñil, şın ıqılasımen bütindey berile jasadı-ay. Qızığı sol, Luizanı Nwrlan eptep äneugüngi äñgimeden soñ äkesinen de qızğandı.

Nwrlan jer-kökti sel bop qaptar nöser jausa eken dep tiledi. Qırsıqqanda biıl, äsirese jaz ayında bir tamşı tambay, aspannıñ jelini sualıp qalğan. Bwl jañbırdı Nwrlan ğana emes, sıñsıp ösken künbağıs ta köksep edi. Künbağıs ğana emes, barşa tabiğat: orman men kök maysa şalğın da köksep edi. Bağana äkesi aytqan:

- Wlım, qoldağı jalğız siır men bes-altı qoy-eşkige qıstıq azıq keregin bilesiñ, meniñ halim bolsa mınau, dalağa kirip-şığudan qaldım. Jan torsıqqa susın qwyıp alıp, Boztaldan şöp şap.

Aqkeñsiriktiñ er-toqımın alıp, otqa qoydı, şalğısın şıñdadı. Baydamtaldıñ köleñkesi salqın, äsirese irgede sılq-sılq külip ağıp jatqan bwlaqtan janğa raqat lep keledi. Altaydıñ mäñgi qar jatar wşar basınan bastau alğan mwnday balbwlaq är jüz metr sayın bwrañbel irek jasap, jöñkilip tüsuşi, erkeley ağuşı edi. Erkeley aqqan bwlaqtan uısıñdı toltıra bir wrttasañ jüz jılğa jasarğanday sergip, serpilip sala berer ediñ. Qazir jaz ayınıñ soñğı künderi bar dünie auırlağanday bolıp, eñseni basıñqıraytın. Mwrınğa pisken qaraqat pen tañquraydıñ iisi kelip, jazday aytılğan tamaşa änniñ qayırmasınday äri kelte, äri äsem dauıspen qwstar sayraydı. Aynaladağı qayıñ, terek, moyıldıñ köktemde ğana bürşik atıp, ömirge alaqanın jaya kelgen japıraqtarı qadau-qadau sarğayıp, jap-jasıl boyauı oña bastağan. Boyauı oña bastağan ağaş qana ma, buını qatqan şalğın, ol da äbden pisip, tanaudı jıbırlatıp tüşkirter tozañ şaşadı. Nwrlan şalğısın jan qaltasındağı qayrağımen janıp-janıp aldı da, qolına bir tükirip, şöp şabuğa kiristi. Isıldap barıp tartpanıñ bolat orağı tigen şalğın japırıla qwlap, sol jaq jambasqa qwldıqwra üyiledi. Nwrlannın soñınan tap-taqır jol, tüp-tüzu bolıp jal qaldı. Bwlaqqa beti-qolın juıp, şeşesi qwyıp bergen aşımaldan jwtıp aladı da, qwlaştay tartıp sıza jöneledi. Kün ekindige tayanğanşa edäuir jerdiñ şöbin şauıp tastadı. Qolı şalğınıñ qwlağında bolğanmen sanası sandal kögine minip, bayağıda qañğıp ketken. Köñilinde ornatqan swlulıqtıñ kök kümbezin sonau küni sızat şalğandaytın, qazir sol sızat birtindep qalpına qaytıp kelgendey edi. Anna-apasına degen renişi de wmıtıla bastağan. Al, jüregi bwrınğıday bolar-bolmasqa alqına soqpaydı, öz-özinen elirmeydi, nege bolsın salmaqtı, aqılmen payım jasaydı. Küzde äsker qatarına şaqırılatının estigen soñ, alğaşında qattı qinalğan, äsirese özimşil köñil Luizanı kimge qiıp tastap ketem dep, iştey jüdetken, endi oylasa onıñ bäri bekerşilik, balalıqtıñ bazarınan qalğan jeñil minezdilik eken. Ol küni büginge deyin sol qızdıñ özi turalı ne oylaytının bilmese de közqarasınan, qamqor-ıqılasınan „ket arı, aulaq jürdi" añğara alğan joq, jaqsı köretin sekildi me?.. Joq! Özi Anna-apasın qalay şın nietimen qwlay jaqsı körse, Luiza da sonday alañsız sezimmen ğana, adamdıq ülken jürekpen wnatarın bildi me? Joq! Jalpaq jahanda bolıp ötken soğıstı tek estidi, eşkimniñ atqanın, asqanın, öltirgenin, suday aqqan qandı, tipti baqan alıp töbelesken adamdardı da bwl jasına deyin körgen joq. Tek, sonau bir swrapıl jıldarda brigadirdiñ qamşısı basına tiip anasınıñ mañdayınan jılıp aqqan jılımşı qan ğana küni büginge deyin köz aldında. Nwrlan üşin soğıs degenimiz sol şeşesiniñ samayın qualay aqqan qıp-qızıl qan bop elesteytin. Al, soğıstan soñğı on jılda birde-bir kisi tek ayğaylasıp - kesepat-keksiz ayğaylasıp, wrısqanı bolmasa, jağağa jarmasıp töbeleskenin de körmep edi. Şayqastan äbden şarşağan el qoy torı qoñır tirlikpen erteñine - äzirşe jwmbaq, biraq sonşalıqtı senimdi erteñine jan wşıra wmtılğan. Sol erteñniñ - erteñi boların oylap, bastarın auırtpadı; asıqtı, ayanbay eñbek etti, köterme aqı, köl-kösir sıy, sıldırlağan orden-medal' dämetken joq qoğamnan. Bwl ömirge - olar tek berip ketuge jaralğanday jantalastı jazğandar. Twnığı laylanbağan ömirdiñ añqau adamdarında jalğız-aq tilek bar edi. Ol tilek - joqşılıq, aşarşılıq qaytıp bolmasa eken, täñirim; tağı da soğıs bastalıp jetim-jesir qalmasaq eken, täñirim; sumañdap wşqan oqtı, su bolıp aqqan qannıñ beti aulaq etsin, täñirim. Iä, qıp-qızıl qannan Nwrlan da ölerdey qorquşı edi. Eger mal nemese qws bauızdap jatsa, betin basıp azar da bezer tura qaşıp ketetin edi, pisken etti jerde biraq qaytıp oralatın. Qasapşılar mal soyıp twrıp, buı bwrqırağan jıp-jılı qandı uıstap wrttap jiberedi degendi estigende jüregi loblıp küni boyı qwsqan.

Beybit ömirdiñ berekeli tirliginde şöp şauıp jürgen bozbala tağı da jañbırdı sağındı. Jer betine kilem bolıp töselgen swlulıq pen tınıştıqtıñ kenezesin keptirmey, şölirkegen tañdayın jibiter, uağına jetpey sarğaytıp, soldırmaytın, qayta tületip dür silkinter täñirli kök keşikpey izgi jauının sebeler... sonda Nwrlan Luizanıñ qolınan tas qılıp wstap jalğız ayaq soqpaqpen wzaq jügirer... aspannan tamğan nöserge şomılıp, raqattana alaqanın tosar; sosın Boztaldıñ tübine kelip qorğalar; üsti-bası süñgilesken su dir-dir etken Luizanı bauırına qısıp jılıtar; sonda Nwrlannıñ tanauına bwrın eşqaşan sezilmegen hoş iis keler; ol - nemis qızınıñ, bidaydıñ jez masağı sekildi - altın şaşınan añqığan nan iisi! Etine et bolıp jabısqan jwqa aq köylegin, bayağıda suğa tüskendegidey imenbesten şeşedi de, suın sığıp taldıñ bwtağına jayıp keptirer, Nwrlan da şeşiner... ekeui qwşaqtasıp, (süyisip) qas qarayğanşa otıradı; sonsoñ qwrğaq eki tas tauıp alıp, şaqpaq qılıp bir-birine şağıp ot tamızar; qu bwtaq jinap äkelip, laulatıp ot jağar; laulağan tüngi ottıñ basında otırıp, bir-birine tesile qaraydı, jalınmen qosa janıp, alaulağan

Luiza Nwrlannıñ eptep degdi bastağan dımqıl bwyra şaşın sipap otırıp: „Nurlançik, ya tebya lyublyu" der... Boztaldıñ tübinde, balbwlaqtıñ jağasında iş kiimimen ğana tüngi ottı kösey tüsip qauışıp otırğan Qız ben Jigit mäñgi ayırılmastay bolıp tabısar: Adam - Ata men Qaua - Ana sekildi jaña bir ömirdi, jaña bir halıqtıñ, jaña bir wlttıñ qaynar bastauına aynalıp, bälkim älemdegi Aq pen Qara, Batıs pen Şığıs degen wğımdı müldem joyar, nemese sol eki wğımdı mäñgilikke teñestirer...

Şabılğan şöptiñ üstine ezuinde bidayıqtı tistelep, tegenedey töñkerilgen kök twnıq aspanğa tesile qarap jatqan bozbala jwmır jerdegi eñ baqıttı janmın dep eseptedi özin.

Onıñ köz aldındağı anau erteñge auıp bara jatqan Kün - sonau kültelene jayqalğan künbağıstıñ birin jwlıp alıp, aspanğa şırqata laqtırıp jibergendey, sosın ol kök jüzinde baqilıqqa qatıp qalıp qoyğanday elestedi.Ne bolmasa, sonau jayqalğan künbağıs, sol ülken Künniñ boyınan, nwrınan tarağan sarı ürpek kişkentay balapan künderi ispetti edi. Endi birazdan keyin sol balapandardıñ bası qırqıladı...

Onıñ esine endigi sätte anası tüsip edi. Äkesin soğısqa alıp ketken soñ, Nwrlanın qwşaqtap, jılay-jılay qala berdi. Köp wzamay işte qalğan qarındası düniege keldi. Besikke bölep, özi naubayhanağa jwmısqa ketkende qırqınan jaña şıqqan qarındası Şolpan qarnı aşa ma, şırqırap maza bermey jılaytın-ay. Besikti terbete-terbete qolı talğan Nwrlan säbimen qosılıp özi de eñireytin. Sonsoñ baqıra-baqıra işegi üzilerdey bolğan karındası kögerip-sazarıp, ıqılıqtap qaytadan wyıqtap qalar edi. Ölip qaldı ma dep şoşınğan ağası jalañ ayaq, jalañ bas bezektep qıs işinde talay ret şeşesine jügirgen. Kündiz-tüni kolhozşılarğa nan pisirip, peştiñ otımen alısqan anası tolğaq qısqanşa elemey jüre beripti. Sodan bolar Şolpan sap-sarı jalqın bolıp tuğan eken. Nwrlannıñ äli esinde, şeşesin köp wzamay naubayhanadan şığarıp tastadı. Etek-jeñine tıqqıştap äkeler bir üzim nannan qağılğan soñ, Nwrlan da moynı ırğayday bolıp, jüdey bastağan. Üsiñkirep ketken kartop pen qara suğa qarap qalğan soñ ba, masaq oruda jürgen Sanduğaş bir küni bir uıs biday salıp äkelipti etiginiñ qonışına. Tabanıñ tübine quırıp, tostağanğa salıp Nwrlanğa endi bere bergende sırttan brigadir Qajınıñ ayğayı estiledi. Küyeuiniñ eski küpisin Nwrlannıñ üstine jauıp ülgirgenşe Qajı qamşısın bilemdey wstap kirip kelgen. Taltaya twrıp ayğaylap,

közi ejireyip, masaq wrladıñ dep zekigen. Şeşesi aytqan- Wrlasam tauıp al.

Brigadir bwlardıñ jaman üyin astı-üstine şığarıp, timiskilep tintken. Biraq eşteñe taba almağan. Közi qantalap tağı da aqırğan:- Iq jaqtan jele jortıp kele jatqanımda jelmen birge seniñ üyiñnen quırılğan bidaydıñ iisi keldi mwrnıma. Budaqtap tütin köterilgen, biday quırmağanda neñdi... sen qatınnan şığadı, sumaqaylığıñ bügin bolmasa erteñ aşıladı!- dep amalı tausılğanday üyden endi şığa bergende küpiniñ astında bülkildep jatqan Nwrlan.- Täte, bidaydı jep boldım!- dep şığa kelip edi. Ne isterin bilmey sileyip twrğan Sanduğaştı brigadir qaq bastan ala qamşısımen salıp jibergen. Sodan soñ: „Saldaqı, köziñ kögerip, türmede şirisiñ!" dep esikti bir teuip aşıp, şığa jönelgen. Mañdayınan tömen jılıp aqqan qandı Nwrlan öz qolımen sürtken. Şeşesi jılağan: „Qwlınım, tiri jürseñ, osı käri itten kegimdi al" degen. Nwrlan ol kekti äli alğan joq. Ol sonda anasınıñ mañdayınan jılıp aqqan qandı... iä, qandı mäñgige öz qolımen sürtkendey edi jäne sodan beri qan ataulıdan ölerdey qorquşı edi. Qajıdan sol sebepten de şeşesiniñ kegin almağan. Aqqan qandı mınau appaq dünieniñ... betinen müldem sürtip, ketirdim dep oylağan...

Bayğws şeşesi endi mine, sol oqiğanı wmıtqanday, bir küngi toqtığına mäz. Auırtpalıqtı öte tez wmıtatın, bälkim tek adamdar ğana şığar. Bir ürikken jağınan jılqı ekeş - jılqı da beleñ ala bermey me?..

Şalğınnıñ üstinde şalqasınan jatqan bozbala kökjiektegi kündi anau jayqalğan künbağıstarmen birge qimay, kökjiekten asırıp şığarıp saldı.

<!--pagebreak--><!--pagebreak-->

9

Kolhoz Qara daladağı künbağıstı orıp, sürlemge salatın boldı. Ol şaqta arnaulı kombayn degendi bilmeytin şaruaşılıq aldımen pişen şabatın maşinamen qwlatıp, sodan keyin at jekken tırmamen jinaudı niet qılğan. Qojaq keşe polutorkasın jöndeuden ötkizip äkelgen, oylı-qırdı bozdaqtatıp, auıldıñ şañın aspanğa köterip jür. Bir jerde destelene jinalğan künbağıstı sürlem saqtaytın orğa tasımaldaytın osı Qojaqtıñ maşinası-tın. Jañbır äli jaumay jer kök tozañğa aynalıp,   qañsıp   twr   edi.   Jazdıñ   jayrañdağan   mol-mol  qızıqtarı wzaq sonar toydan şarşağanday talmaurap barıp maujırağan küyi birsin-birsin tarqauğa aynalğan. Tabiğat ta, adam da erteñ keler küzdiñ salqındau lebin uağınan bwrın sağınğanday edi. Bwqtırma bolsa äbden möldirlenip, juasi ağadı. Aynala: orman-toğay, tau-tas - bäri-bäri eresek tartqanday. Altay qoynauındağı at töbelindey az auıldıñ erte köktemde bastalğan qarbalası qusırıla kelip döñgelenip, sayabırsi bastağan. Biıl mal azığın artığımen dayındap aldı, künniñ ay boyı aşıq boluı şaruaşılıqtıñ etek jeñin jinauğa mümkindik tuğızıp edi. Endigi mindetter - Qara daladağı künbağıstı ısırapsız jinap, sürlemge salu.

Nwrlan attan äli tüse qoyğan joq. Ol da künbağıstıñ orıluın kütip jürgen. Qoñır küzde äsker qatarına şaqırılatın bolğan soñ ba, jeldey esken köñil su sepkendey basılıp bwyığı halde meñzeñ küy keşken. Onıñ köñil küyinde jaz minezine jaqındıq, wqsastıq bar edi. Keyingi kezde „eger üş jıl äskerde jürsem, auru äkemniñ jağdayı ne küyde boladı" degen oy mazalay bergen. Jalındap bastalıp büginde äri-säri qaltqıday dirildegen mahabbatı beyne bir twtılğan künşe bolımsız säule şaşatın. Biraq, boyındağı qızuı, nwrı bayağı qalpı, uaqıttıñ ottı köriginde şıñdalıp, äbden suarılğan. Bwl dünieden köşip ketip, mıñ jıldan soñ qaytıp oralsa da bar dilimen eñ äueli zar eñirep, zar jwtıp izderi - mäñgilikke süyeri Luiza ekeni ras. Artqa qayırıludı, jan-jağına jaltaqtap qaraudı bilmeytin jastıq öz degenin istedi bilem, Nwrlannıñ endigi wqqanı: jer betindegi adamdar tek bir-biri üşin tuadı eken, jörgekten qwtılıp, täy-täy basıp jüre bastağannan sıñarın izdeydi eken; öz teñin taba almay, tapqan künniñ özinde qolı jetpey qor boladı eken. Bwrınğılar aytuşı edi:- "Şın ğaşıq bwl düniede qosılmaydı" dep, mümkin sol ras şığar. Bayağı zar zamanda qosıla almağanı tüsinikti, al qazir şe, qazirgi jastarğa ne jetpeydi? Nwrlan köñiliniñ jasıl jaylauına ornatqan swlulıqtıñ kögildir kümbezin sezimimen kün ötken sayın tazarta sürtip, jarqıratıp qoyatın. Sol aylar ayalap salğan kün säuleli kümbezine nemistiñ aqsarı şaş kögildir közdi qızımen qol wstasıp kirgenşe özin-özin ruhani twtqında wstadı. Luizanı ğana emes, özin de qayta tauıp, qayta tuıp jaqsı köre bastağan. Meyli alısta, ne jaqında jürsin; meyli onı körsin, ne körmesin; meyli ol söylessin, ne söylespesin,- ıntızar tilek suığan joq. Ol ümit attı arğımaqtı qwyısqandap twrıp, qaytıp tüspestey erttep miner edi. Qazirgi köñilsizdik, beyjay jürisi uaqıtşa, ülken quanış aldındağı mamıra tınıştıq dep bildi. Ol oyladı: Luizanıñ şaruadan qolı bosamay jür, künbağıstı orıp bolğan soñ... Nwrlannıñ äskerge şaqırılatının estigende mwñayıp: „Bez tebya mne oçen'-oçen' skuçno budet" degen. Ol qızdıñ auzınan şıqqan osına sözdi ädemilep twrıp jüregine jazıp alğan.

Sonımen bügin Qara daladağı künbağıstı oruğa kirisedi. Qwral-saymandarın saylağan kolhozşılar kün köterile tanap basına jinalıp qalğan. Qos attap jekken maşinister platformaların solqıldatıp, tañğı salqınmen edäuir jerdi orıp tastaptı. Tırmaşılar da sabağınan qiılğan künbağıstı destelep, endi-endi kelip qalar Qojaqtıñ polutorkasın kütisip jür. Al, agronomda maza joq. Bayşwbardı şoqıraqtatıp, Qara dalanıñ o jağına bir, bw jağına bir şığadı oyqastap. Betin kün qağıp, jüzi qara küreñdene totıqqan qız öz qolımen baptap ösirgen ösimdikti ölimge qimaytınday japırıla swlap jatqan künbağısqa qinala qaraydı. Älpetinde Şıñğıstay auılına kelgeli bolmağan jwqalañ mwñ bar, äldenege asığıs, äldenege mazasız. Kögildir közi kirtiip, şarşağan sıñaylı. Auıl adamdarı qızğa, qız olarğa äbden üyrenip, ükilep wstar ardaqtısına aynalğan. Audan, kolhoz basşıları da riza. Riza bolmağanda qaytsin, Luiza künbağıs egudi tek Şıñğıstayda ğana emes, qatarınan üş-tört şaruaşılıqqa birden wyımdastırğan. Bäriniñ egini de bitik ösipti. Bwdan tört-bes kün bwrın sol körşi kolhozdardıñ künbağısın orıp, sürlemge saludı jürgizip kelgen. At üstinen tüspegen aptanıñ işinde ayaq-qolı saldırap, eki qara sanı talıp, sır bergen. Qanına siñgen ıqtiyattılıq pen tiyanaqtılıq mwnda da igiligin körsetti. Kolhozşılardıñ qazirgi qarqını jaqsı. Tek qazılğan orğa sürlem tasımaldaytın maşina keşigip jatır. Aydarınan jel esip brigadir keldi, saldırlap söyley keldi.

- Atañnıñ auzın wrayın, Qojaqtı jer-kökten izdep tappadım, jer jwtqanday joq. Keşe keşke bir jaqqa ketken, sodan qaytıp oralmağan.

Birinşi kolhozşı ayttı:- Men bilsem ol arğı auılğa ötip ketti, Fadihada tuıstarı bar.

Ekinşi kolhozşı ayttı:- Men bilsem, ol işip-işip bir ağaştıñ tübinde wyıqtap qaldı.

Üşinşi kolhozşı ayttı:- Men bilsem, soğısta ölgen äkesiniñ qabirin izdeymin dep aqşa jinap jürgen, Moskvağa tartıp ketpesin. Onday erlik şığadı odan.

Agronom da sasayın dedi, qayırlı bastalğan jwmıstıñ toqtap qaluınan qorıqtı. Aq jaulığı jelbirep auıl jaqqa qayta-qayta qaray beredi. Nwrlannıñ töbesi körindi.

Ol keşe ğana basına bir-bir kişkentay kündi qadap alıp külimdep twrğan künbağıstıñ qara jerge swlap-swlap jatqan beyşara halin körgisi kelmegendey. Biraq, oraq basında Luizanıñ özi jürgen soñ, eriksiz atqa qonıp edi. Agronom qız salğan jerden:- Nurlançik, Kajaka ne videl?- dep swradı. Nwrlan basın şayqadı.

Luiza endi keregiñ joq degendey Bayşwbardı bauırlap-bauırlap jiberip, auıl jaqqa jele jöneldi. Qızdı osınşalıq küyzelis aşu üstinde alğaş körui edi, jüregi äldenege mwzdağanday boldı.

Künbağıs jappay qwlap jatır. Qalpağına qonğan aralar bal sorğızbay mazasın alğan oraqşılarğa ökpelegendey soñdarınan erip ızıñdap qalmaydı. Jalpıldap qarğalar wşıp-qonadı. Dorbasın arqalap, auıl balaları da jetken. Brigadir olardı atpen quıp, bıj-tıj bolıp jür. Qojaq keşikken soñ jwmıssız qañtarılıp jatqan ayırşılar ezuleri köpirşip, bir-bir şekildeuikti öñgerip alıp, şağıp jayrap jatır. Agronom köp keşikpey qayta aynalıp keldi. Jüzi onan äri küreñitip, tütigip ketken. Aşulı janarı jalt-jwlt etedi. Nwrlan qızdı bwl keyipte körgisi kelmegendey bwrıla berdi.

- Boje, kuda on mog devat'sya, çto za halatnost'... Gde sovest'?- dep orısşalap wrsadı. Nwrlan kädimgidey quanıp qaldı. Wrsa tüsse eken, jek köre tüsse eken dep tileydi.

-  Ätteñ, ornına kisi tabılmay jür, äytpese şopırlıqtan bayağıda tüsirip tastau kerek edi,- dedi sambırlap briga­dir.- Äy,- dedi sodan soñ Nwrlanğa ayğaylap,- äy, Äkimniñ wlı, äskerge barsañ obizatel'no şopırdıñ oquın oqı, bildiñ be?

Nwrlan ündegen joq. İşinen ol da jön eken dedi. Osı kezde auıldan şañ körindi.

- Däu de bolsa, Qojaq.

- Mas qoy deymin.

-  Pätşağardıñ aydauın-ay, äkesi tirilip kelgendey,- desip otırğandar dabırlasa ornınan öre türegeldi. Agronom kirpik qaqpastan qadala qarağan. Jüzinen mayda qan tolqındarı jüzip ötkendey äri renjuli, äri quanulı. Osı soyqan jigitti ne sebepten wnatatının özi de bilmeydi, Alğaşında ayauşılıq sezimnen şığar dep jürdi, keyin aqıl tarazısına salıp körse, müldem olay emes, şın süyedi eken. Ätteñ, qız namısı jibermeydi, äytpese bayağıda... bayağıda... Al, ol bile me?

Qara dalanıñ şañın aspanğa kötere dar-dwr etip toqtağan Qojaq kabinadan şığa almay, şwlğıp otırıp aldı. Şınında da uday mas edi. Şañ-şañ şaşı dudırap, közi alayıp ketken. Luiza attan tüsip, jayaulay jetelegen küyi onıñ qasına taqalğanda, Nwrlannıñ jüregi toqtap qalğanday tınısı tarıldı.

-  Kojak,- dedi Luiza sonşalıq mayda qamqor ünmen.- Kak eto tak, mı tebya s neterpeniem jdem, a tı... razve tak mojno.

Şofer süzegen bwqaday tüksie qaradı da:-Ket! Ket!- dep ayğay saldı qazaqşa. Sosın:- YA tebya nenaviju,- dep jaman orısşasımen bıldırladı. Luiza „ah-ah" dep betin basqan küyi öñi qwp-qu bolıp şegine berdi: Qojaq tağı ayğayladı.

- Tı, imenno tı, vo vsem vinovata. A nu-ka skaji, ne dobitıy faşist, kto ubil moego otca?!- Kabinadan qarğıp tüsti de közi jasqa tolıp, sileyip twrğan qızdı qolındağı „22-şi" nomerli kiltpen qaq mañdaydan salıp qaldı. Maşinasına qayta qarğıp mindi de äli orılıp ülgirmegen künbağıstı japıra, qos sızıq tastap qwyındata jöneldi batısqa... Kolhozşılar kürke-tauıqtay şulasıp barıp, üzildi... Nwrlannıñ köñilindegi swlulıqtıñ kök kümbezi bıt-şıt bolıp sınğan edi! Attan domalap tüsip, künbağıstıñ üstinde qwlap jatqan qızğa jügirdi: öñi appaq eken... talıqsıp wyıqtap ketkendey... al, mañdayınan, appaq mañdayınan jılıp qan aqqan... qan... qıp-qızıl qan aqqan appaq mañdayınan... Nwrlan Luizanı emes, sonau 1943 jılı qamşı tiip jaralanğan şeşesin körgendey ökirip barıp bas saldı. Odan arğısın bilmeydi, esinde joq. Aqkeñsirikkke qarğıp minip, Qojaqtıñ maşinasın wzaq quıptı, biraq quıp jete almağan eken, ata-babasınan tüsip balağattağan eken... jılağan, öksip köp jılağan... äskerden tiri oralsam Qojaqtan kek alam dep ant etken, jüregine erimestey bolıp, jwdırıqtay mwz qatqan... erimeytin bo­lıp... swlulap soqqan kümbezi mäñgige sınğan, kül bolıp uatıla sınğan... bıt-şıt... bıt-şıt... bıt-şıt...

Erteñinde Anna-apasınıñ üyine bardı. Luiza tösek üstinde ba­sı tañulı jatır eken. Nwrlandı körip, küşpen jımiğan boldı. Özin-özi wstay almadı, bwğan deyin bwğıp kelgen ınjıq minezdiñ basına bir tepti de, ğaşığın qwşaqtap solqıldap jıladı.

Nemis qızı jas jigittiñ şaşınan sipap uattı.

Qızdıñ közinde de künäsiz möp-möldir jas bar edi. Osı kezde üyge kolhozdıñ bastığı jäne auılsovet audannan ertip kelgen bir miliciyası bar kirip keldi.

- Kak zdorovve doçka, golova ne bolit?- dedi bastıq. Agronom qız közin jwmıp, basın izedi.

-  Qojaq itti wstap türmege qamattıq. Ol endi eşkimge de qol kötere almaydı,- dedi auıl sovettiñ bastığı. Luiza tañulı basın oqıs köterip aldı da, auırsınıp qayta qwladı. Sodan soñ analarğa estirte:

-  Seyças je otpustite ego! Nemedlenno otpustite ego!.. On, on ne vinovat, on ni v çem ne vinovat...,- dedi.

Milicioner jigit añ-tañ. Bwdan soñ nemis qızı wzın kirpigin qayta köterip, töbege tesile qarap jattı. Tağı da:- Otpustite ego, pojaluysta, proşu vas, vernite emu svobodu... on ni v çem ne vino­vat!- dedi.

Kelgender „mına qız jındanğan şığar" dep sart-swrt şığa jöneldi. Olar ketken soñ Luiza Nwrlandı ımdap qasına şaqırdı, betinen sipap, qolın qıstı. Alaqanı ıp-ıstıq eken.

- Nurlançik, poceluy menya, ne stesnyaysya, proşu tebya, poce­luy,- dedi közin jwmıp. Ne isterin bilmey tolqıp qalğan Nwrlanğa Anna-apası:- Wyalma süye ğoy wlım, süye ğoy,- dedi janarına wyalağan jastı jaulığınıñ wşımen sürtip. Nwrlan nemis qızın alğaş ta, aqırğı ret süydi. Luiza:- Spasibo!- dedi. Sonsoñ bwlarğa tüsiniksiz tilde:

-  Ih liepte zi... dedi Nemis qızınıñ osı auılğa kelgeli twñğış ret öz tilinde söylegen sözi edi bwl.

* * *

Mine, osımen 1955 jıldıñ jazında bolğan oqiğanı ayaqtaymın. Bwdan soñ ne boldı deysizder ğoy, bwdan soñ bwl auılda pälendey özgeris, ne jañalıq bolğan joq. Qara dalanıñ betine sarı ala kilem bolıp töselgen künbağıs orılıp, ornında dän tergen qarğalar ğana qalğan... Nemis qızı täuirlenip, äl jinağan soñ Şıñğıstaydan mäñgilikke ketken - müldem ketken. Kolhozşılar: äyteuir bir küni, bir jılı qaytıp oralatın şığar,- dep dämelenip jür. Soğıstan qalğan jaraqatı jazılmağan qorıqşı Äkim dünie saldı. Onıñ wlı Nwrlan äskerlik üş jılın ötep bügin qaytıp oraldı tuğan auılına. Jaz şığa qaytıp oralğan Nwrlan tuğan jeriniñ bir pwşpağına tabanı tie bere mwqım Qara dalada, qala berdi är qazaq üyiniñ baqşasında, aulasında Künge qol sozğan sansız künbağıstı kördi... al, aşıq aspanda nemis qızı amanatqa qaldırıp ketken alıp künbağıstay, aynalayın Kün twr... külimdep!

Biraq, Nwrlannıñ mınau appaq düniege... ornata bastağan swlulıq kümbezi qwlağan qalpında qaldı... bıt-şıt.

Mınau appaq dünie...

Peredelkino,  1977 j.

0 pikir