Särsenbi, 19 Aqpan 2020
Jañalıqtar 2825 0 pikir 3 Qırküyek, 2012 sağat 09:38

Jwmat Äneswlı. Wltım dep ötken wlı twlğa

Kemeñger qoğam qayratkeri, wlt wstazı, ğalım, aqın A.Baytwrsınovtıñ tuğanına-140 jıl, «Qazaq älipbiiniñ»  jarıq körgenine -100 jıl

Kemeñger qoğam qayratkeri, wlt wstazı  Ahmet Baytwrsınovtıñ tuğanına biıl  qırküyekte 140 jıl toladı. 1929-jılı  12-mamırda NKVD-ğa bergen tüsiniktemesine qosa, öz qolımen jazğan  ömirbayanında tolıq körsetilgen. Sonda Ahañ «men 1872-jılı 5-qırküyekte, meşin jılı tudım» dep  aytadı.. Bwl naqtı derekti Almatı qalasındağı «Ahmet BAYTWRSINOV muzey üyiniñ» direktorı resmi rastağan. Soñğı uaqıtta anıqtalğan Ahañnıñ tuğan jılı men küni turalı bwl derektiñ  Ahmet Baytwrsınovtıñ  ömiri men mwrasın zertteuşilerdiñ biri Räbiğa Sızdıqovada  şındıqqa säykes keletindigin aytqan edi. Sondıqtan osığan deyin 1873- jılğı 28- qañtar «Ahañıñ tuğan küni» dep kelinse, onı Ahañnıñ öz qolımen jazılğan ömirbayanındağı künge auıstıru turalı,   osıdan birneşe jıl bwrın  Bilim  jäne  mädeniet ministrliginiñ nazarına bağıttap,  respublikalıq baspasözde  birneşe maqala jariyalap edik. El tarihındağı osınday mañızdı mäselege tiisti ministrliktiñ  osı künge deyin betpaqtıq tanıtıp, jetkilikti köñil audarmay kele jatqanı  kim -kimdi de tañqaldıradı.   Sonday aq, wltınıñ  sauatın aşuğa bastau bolğan, Ahañnıñ  «Qazaq älipbiiniñ»  1912- jılı Orınbor qalasınan basılıp şığıp, eliniñ qolına tigenine  100 jıl tolmaq.

Ahañ tuğan  jer

Kemeñger qoğam qayratkeri, wlt wstazı, ğalım, aqın A.Baytwrsınovtıñ tuğanına-140 jıl, «Qazaq älipbiiniñ»  jarıq körgenine -100 jıl

Kemeñger qoğam qayratkeri, wlt wstazı  Ahmet Baytwrsınovtıñ tuğanına biıl  qırküyekte 140 jıl toladı. 1929-jılı  12-mamırda NKVD-ğa bergen tüsiniktemesine qosa, öz qolımen jazğan  ömirbayanında tolıq körsetilgen. Sonda Ahañ «men 1872-jılı 5-qırküyekte, meşin jılı tudım» dep  aytadı.. Bwl naqtı derekti Almatı qalasındağı «Ahmet BAYTWRSINOV muzey üyiniñ» direktorı resmi rastağan. Soñğı uaqıtta anıqtalğan Ahañnıñ tuğan jılı men küni turalı bwl derektiñ  Ahmet Baytwrsınovtıñ  ömiri men mwrasın zertteuşilerdiñ biri Räbiğa Sızdıqovada  şındıqqa säykes keletindigin aytqan edi. Sondıqtan osığan deyin 1873- jılğı 28- qañtar «Ahañıñ tuğan küni» dep kelinse, onı Ahañnıñ öz qolımen jazılğan ömirbayanındağı künge auıstıru turalı,   osıdan birneşe jıl bwrın  Bilim  jäne  mädeniet ministrliginiñ nazarına bağıttap,  respublikalıq baspasözde  birneşe maqala jariyalap edik. El tarihındağı osınday mañızdı mäselege tiisti ministrliktiñ  osı künge deyin betpaqtıq tanıtıp, jetkilikti köñil audarmay kele jatqanı  kim -kimdi de tañqaldıradı.   Sonday aq, wltınıñ  sauatın aşuğa bastau bolğan, Ahañnıñ  «Qazaq älipbiiniñ»  1912- jılı Orınbor qalasınan basılıp şığıp, eliniñ qolına tigenine  100 jıl tolmaq.

Ahañ tuğan  jer

Joğarıda atalıp ötkendey, Ahmet Baytwrsınov atamız  qazirgi Qostanay oblısına qarastı Jangeldin audanınınıñ Sartübek degen jerinde 1872-jılı 5- qırküyekte düniege  kelgen. Sartübekpen  Aqqwm jäne alla tağalanıñ Arqanıñ tösine taqqan marjanınday bolğan aydındı Aqköli qaptaldasıp jatır.Är köktem sayın  Wlıtaudan bastau alatın Jılanşıq özeninen  keneri  tolığıp,ekinşi şetine köz jetpeytindey  marqayıp,  kümistey jarqırap jatuşı edi. Bwl Aqköl tarih tarazısınan ötken talay tarihi oqiğalardıñ da kuäsindey edi. Sonau  eldi borday tozdırıp, eñiretken joñğar şapqınşılığında qalmaqtar  Arqa jerine deyin enip,  osı  Aqköl, Torğay boyında qonıstanıptı. Sodan Abılay han üş jüzdiñ basın biriktirip, qalmaqtarğa qarsı soğıs aşadı. Bası qosılğan qazaq äskeri qalmaqtardı jeñip, olardı oñtüstikke qaray ısırğanda, Abılay bastağan äsker osı Aqköldi boylap ötken eken. Wlıtauda Abılaydı aq kiizge orap, han kötergende de  kişi jüz ben Arqanıñ bastı bileri, batırları  osı Aqköldi asıp barğan eken sonda. Qazaq eliniñ azattığı üşin Aq patşa   äskerimen talay ayqasqan Kenesarı handa , Torğay jerinde köp twraqtay almay, Jetisuğa qaray bet alğanda äskerimen  osı  Aqkölde birer kün ayaldaptı. Ahmet Baytwrsınov öziniñ  öleñderi men änderine de  osı Aqköl men Aqqwmdı arqau etken.

Patşanıñ bwyrığımen 1843-jılı negizi qalanğan Torğay bekinisiniñ kartası boyınşa qarağanda Aqqwm, Aqköl jeri Torğay özenininiñ arğı betinen, şığısqa qaray jayılıp, bir şeti Betpaqdalamen şektesip jatsa, Ahañ tuğan Sartübek, Aqwm, Aqköl aymağınıñ bergi şeti Toğay özenimen, Tosın qwmımen  jağalasıp jatır. Bwl jerlerdi  negizinen ümbetey ruı meken etken. Ahañnıñ ülken atası Şoşaq,odan tuğan Aqtas, Baytwrsın, Daniyar(Sabalaq),Erğazı, Ermağanbet asa bir däuletti adamdar bolmağanımen, el arasında bedeldi kisiler bolğan.  Arğı tegin qualağanda, ümbetey ruı Torğay özeniniñ bergi  betin jaylap jatqan rularmen tuıstas,Şaqşaq batırdan taraydı. Ümbeteymen tuıstas bwl rular Torğay özeniniñ oñtüstik jaqtağı bergi betin, Tosın qwmın jäne odan äri Irğız jerimen şektesip jatqan jerlerdi jaylap, qıstaydı.Aqqwm, Aqköl aymağı men Torğay özeniniñ bergi betindegi osı atalıp otırğan jerler sol kezdegi uezd   basqaru äkimşiligimen «Tosın  bolıstığı»  dep atalğan. Söz jüzinde bolıstıqtı basqaratın adam «eldiñ qalauımen saylanadı» deytin ol kezde. Biraq, is jüzinde bolıs uezd bastığınıñ maqwldauımen saylaudan ötetin. Ahmet Baytwrsınovtıñ bala kezinde de, onıñ Torğay bekinisindegi orıs qazaq mektebinde oqıp jürgende de , Tosın bolısın   wzaq jıldar boyı arğı atası Şaqşaqtan, odan bergi atası Şaqşaq Jänibek batırdan tarağan  Däuitbay  wrpaqtarı   biledi.  Al, Aqköl, Aqqwm aymağın meken etken ru bası Şoşaq pen onıñ balaları öz jerinde ğana emes, Torğay boyın  jaylap jatqan barlıq rular arasında bedeldi, sıylı edi.

1885-jılı Qarğalı baylanıs beketinde ötip jatqan  bolıs saylauına uezd bastığı YAkovlev arnayı kelip qatısadı.  Bolıstıqqa Däuitbay wrpağı ötedi. Sodan tas saluşı saylauşılar aldında dau tuındaydı ğoy. Sol daudıñ ortasında jürgen Şoşaqwlı Baytwrsın  uezd bastığınan   saylaudıñ qaytadan ädildikpen  ötkiziluin  talap etedi.  YAkovlev Baytwrsındı tıñdağısı kelmey, döreki  sözder aytıp,  jürip ketkisi kelip atın tebinip qaladı ğoy, sol kezde namıs qısqan Baytwrsın  qolındağı şıbırtqını  siltep qaladı. Onıñ  bir wşı YAkovlevtiñ moynın orap, Baytwrsın  şıbırtqını qayta tartıp qalğanda,  uezd bastığı atınan wşıp tüsedi. Bwl orıs patşasınıñ  ökili üşin, onıñ qasına ergen  attı kazaktar üşin,  bwrın soñdı  körmegen masqara  oqiğa boldı. Bwl sol kezde  bolıs saylauına kelgen qazaqtar üşin  de  tañ qaldırğan oqiğa bolğanımen,  Şoşaq wrpaqtarı üşin  bwl istiñ artı qayğılı oqiğalarğa jalğastı. 1886-jılı sot şeşimimen Aqtas, Baytwrsın, Daniyar (Sabalaq)  on bes jılğa Sibirge jer audarılatın boldı.

Osı uaqıtqa  deyin  mıñğırğan malın ğana bağıp, jaz jaylauğa köşip, qıs qıstauğa  bet alıp, uaqıtın ötkizip jürgen qalıñ qara qazaq orıstardıñ Torğayğa bekinip, onda äsker wstap otırğanına köp män bermeytin. Mına oqiğadan keyin,jwrt şoşındı, qazaqtıñ orıs bodanına mıqtap tüskenin  jan tänimen sezindi, biraq, sol kezde   otarşalarğa qarsı qoldarınan  eş  qayran kelmeytinin de  bildi.

Keyin, Ahmet Baytwrsınovtıñ  «Oq tiip on üşimde, oy tüsirip, Bitpegen jüregimde  bar bir jaram...Adamnan tuıp, adamnıñ isin etpey, Wyalmay ne betimmen körge baram!»  dep jazğanı bar edi. Balalıq şağınan  swmdıq ädiletsizdiktiñ  kuäsi bolıp, jüregi jaralanğan Ahañ  öleñindegi osı sözin  ğwmırınıñ soñına deyin qağida qılıp wstadı , orıs otarşılarına qarsı, elimizdiñ täuelsizdigi üşin  küresti  jäne  halqınıñ közin aşıp, sauttandırıp, mädenieti damığan elder qatarına qosu üşin janqiyarlıqpen qızmet etti. Wlı wstaz Ahañ öz eñbeginiñ alğaşqı jemisin   közimen kördi de. Özi ğılımi tüzgen «Qazaq älipbii», grammatikası, «Ädebiet tanıtqışı» jarıq körip, kezinde oqu orındarında oqıtıldı.

A.Baytwrsınovtıñ otarşıldıqqa qarsı kürestiñ bastauşısı, dem beruşisi

Bwl jerde   «H!H - ğasırda  qazaq jerinde  revolyuciyaşıl, yağni töñkerisşil ideyalar boldı ma» degen swraqtardıñ tuındauı orındı.  Al, H!H-ğasırdıñ ortasında orıs otarşılarına qarsı Kenesarı han sanalı türde  soğıs aştı. Han üş jüzdiñ halqınan qoldau tapqanda orıs äskerin jeñip, orıs bodauınan şığuıda mümkin edi. Biraq en dalanı ıdırap ornalasqan eldiñ bası birikpedi. Är han är jaqqa tarttı. Kenesarınıñ orıs otarşılarınan jeñilu sebebi osı.  Bwl köterilistiñ mañızdılığı « orıs otarşılarına qarsı endi qanday jolmen küresuge boladı, onıñ bodauınan qalay qwtıluğa boladı» degen zañdı swraqtardı tuındattı.  Salıstırmalı türde qarasaq, H!H- ğasırdıñ 70-jıldarına deyin   qazaq jerin otarlap otırğan Resey patşalığınıñ özinde  de  orıs revolyucionerleri  patşanı terroristik jolmen qwlatudı közdese,  H1H-ğasırdıñ ayağına taman ğana, olar  partiyalar qwrıp, patşalıq monarhiyağa qarsı josparlı türde küresuge bet aldı. Al, qazaq jerinde  oqığan azamattardıñ arasında töñkeristik oylardıñ  wrıq şaşuı  H!H ğasırdıñ ayağı edi. Onıñ  bastauında osı Ahmet Baytwrsınov twrdı desek, artıq aytqandıq  bolmaydı. Sözimizdi däleldeu üşin, Säken  Seyfullinniñ  «Eñbekşi qazaq» gazetiniñ 1923-jılğı   19-qañtardağı nömirinde jariyalanğan A.Baytwrsınov turalı maqalasında « ...Özge oqığan mırzalar şen izdep jürgende, qorlıqqa şıdap, qwldıqqa könip, wyqı basqan qalıñ qazaqtıñ wlt namısın jırtıp,  wlttıñ arın joqtağan patşa zamanında jalğız -aq Ahmet edi.» degen  sözin keltiruge boladı.  Sonday aq, 1923- jılğı  4-aqpandağı  «Aq jol» gazetide  «...Wlt qamı degendi köksegen adam bolmay, qazaq qwlşılıqqa kez bolğanda, bostandıqqa jol körsetken Aqañ edi»  dep, A.Baytwrsınovtıñ otarşıldıqqa qarsı töñkerisşildik  ruhtağı qızmetin atap körsetken.

Orıs otarşıları jıl ötken sayın qazaq jerine tırnağın batıra tüskenin, patşanıñ bwl sayasatınıñ älide tereñdey tüsetinin A.Baytwrsınov erjetken kezde, yağni mwğalimdik oqudı ayaqtap, mektepte mwğalim bolıp jürgen kezde, äsirese orıstıñ oqımıstı azamattarımen, qazaqtardı şoqındırumen aynalısıp jürgen missionerlermen kezdesip, äñgimelesken kezde wğındı.

Bwl şamamen HH- ğasırdıñ bası, 1900-jıl. Sodan bastap, Ahañ  söz tüsinetin qazaqtı sözben şiratuğa kiristi. Osı maqsatta I.Krılovtıñ mısaldı tuındıların audarudı bastadı. A.Baytwrsınovtıñ ömiri men şığarmaşılığın sonau Keñester Odağı kezinde zerttegen Rımğali Nwrğaliev öziniñ «Alıp  bäyterek» attı maqalasında bwl turalı «Qalayda halıqtı oyatu, onıñ sanasına, jüregine, sezimine äser etu  joldarın izdegen...Kisilerdiñ minezi, ömir ağısı, tağdır sabağı, zaman qabağına qatıstı köptegen jayttardı, äsirese patşa otarşılarınıñ zorlıq zombılığı, juandardıñ tepkisi, eldiñ azıp tozuına baylanıstı sarındardı Ahmet Baytwrsınov jwmbaqtap, twspaldap, keyde aşıq jetkizedi» deydi.  «Qırıq mısal» baspadan şıqqannan keyin, el arasında köptep taradı, Ahañ oylağanday kitap öziniñ nasihattıq rölin atqarıp şıqtı. Kitap şıqqanğa deyinde Ahañ töñkerisşildik qızmetin toqtatqan emes edi.

HH ğasırdıñ basında   patşa äkimşiligi orıstardı  qazaq jerine köptep qonıstandıru sayasatın erkin jüzege asıra bastadı. Bwrın qazaq şekarası Orınbor, Ombıdan äri asıp   jatatın. Endi Reseyden beri ağılğan orıstar  Oral, Qostanay, Kökşetau, Pavlodar,Petropavl, Semey, Öskemen, Jetisu oblıstarınıñ şwraylı jerlerine, Edil, Esil, Ertis özenderiniñ boylarına  qonıstandırıla bastadı. YAğni, bwl kezde patşa qazaq jerinde Sibir  jerleri tärizdi Reseyge birjola qosıp alu jäne halqın şoqındıru sayasatın birtindep jüzege asıra bastağan edi.  A.Baytwrsınov patşa otarşılarınıñ bwl sayasatı qazaq halqınıñ keleşegi üşin öte qauipti ekenin jüregimen sezdi, bildi.  Ahañ ol kezde Qarqaralıda qızmet etip jürgen. Jan wşırıp jergilikti basqaru äkimşiliginiñ  qazaqtarğa jasalıp otırğan qiyanattardıñ zañsızdığın aytıp, peticiya jazuğa wyğardı. Ol peticiyağa  Qarqaralıdağı  köptegen qazaq oqığandarı qol qoyğan. Oğan «Mıñdağan adam qol qoydı» degen derekte bar. Bwl 1905- jıl bolatın. (Reseyde «Qandı jeksenbi» bolğan jılı.)

Sodan bir jıl bwrın, A.Baytwrsınov Resey Dumasına qazaqtar   tarapınan deputat boluı turalı  el arasında söz qozğap, (orıstıñ sol  kezdegi otar elderi arasında Dumada tek qazaqtan ğana deputat joq eken.)  Dumağa qazaqtan bir ökil ötkizulerine kömek swrap, başqwrlardıñ, tatarlardıñ özbekterdiñ beldi ökilderine hat jazadı. Söytip, patşalıq Resey Dumasına qazaqtan deputat boluın armandağan, sol üşin köp izdengen, sodan qazaqqa bir jeñildik bolar dep ümittengen birinşi qazaq  osı A.Baytwrsınov atamız edi. S.Seyfullinniñ «... sonau patşa zamanında wltı üşin dauıs kötergen kisi edi» deytini sol sebepten edi.

Mine,  HH- ğasırdıñ bası töñkerisşil oydağı qazaq oqığandarı üşin osılay bastalğan edi. Jalpı , Ahmet Baytwrsınovtıñ orıs otarşılarına qarsı töñkerisşildik bağıttağı küresi HH-ğasırdıñ  20- jılına  deyin, yağni, «Alaş» partiyasınıñ   qızmeti toqtatılğanğa deyin jalğastı. Ahañ äuel bastan aq,  «qazaq közi aşıq, sauattı, mädenieti damığan el qatarına qosılsa eken, äleumettik  teñdikti saqtağan täuelsiz memleket bolsa eken» dep armandağan. Ahmet Baytwrsınovtıñ  orıstardı qazaq jerine köptep ornalastıruğa qarsı peticiya wyımdastıruın , onıñ «Qırıq mısalın», «Masasın»,  otarşıldıqqa qarsı ideyamen qarulanğan, sol ideyanıñ jalınımen oqırmandarın  jılıtqan «Qazaq» gazetin şığaruın  otarşıldıqqa qarsı küres jıldarındağı jemisti eñbegi  dep tanığan jön. Bwl jañğız Ahañ  men  közi aşıq oqığan azamattarı  üşin ğana emes, qazaq tarihındağı otarşıldıqqa qarsı kürestiñ  beldi belesi boldı.   Otarşıldıqqa arnağan küres jıldarı A.Baytwrsınovtıñ  jeke ömiride   oñay bolğan  joq Tağdırı talay talqığa tüsti. Basqasın aytpağannıñ özinde , tek  peticiya jazudı wyımdastırğanı üşin patşa ükimeti onı eki ret türmege japtı, jer audardı. Sondıqtan  Ahmet Baytwrsınovtıñ H!H- ğasırdıñ ayaq kezinen bastap, HH-ğasırdıñ  19-jılına deyin sozılğan  otarşıldıqqa qarsı küresi revolyuciyaşıldıq, töñkerisşildik sipatta boldı degen jön.

Ahmet  Baytwrsınov - qazaq  älipbiiniñ,  grammatikasınıñ  jäne ädebiet teoriyasınıñ  ğılmi negizin  qalauşı

Qazaq elin  sauattandıruda  tarihi röl atqarğan Ahmet Baytwrsınovtıñ «Qazaq älipbiiniñ» Orınbordan basılıp şıqqanına   biıl jüz jıl tolıp otır. Arab grafikasına beyimdelip, bar bolğanı  28 ğaripten twratın  bwl älipbi ädistemelik oqulığımen birge 1912-jılı eldiñ qolına tiip, auılda balalardıñ sauatın aşu üşin sol jıldan bastap qoldanıla bastadı. Atalmış oqulıqta oqıtu ädisi körsetilgendikten  bir jağınan oqıtuşılarğada jeñil boldı, ekinşi jağınan oquşı balalar bir jılda hat tanu mümkindigine ie boldı. Bwrın arab ğarpimen  moldadan oqitın şäkirtter üş jılda hat tanudı äreñ igeretin. Al, kirill ärpimen oqığandar öziniñ qazaq qalpınan alıstay  bastaytını bayqaldı. Sonıñ bir mısalı retinde ayta keteyin, sol kezde Torğaydağı orıs - qazaq mektebinde oqığan Älibi Jangeldindi  kezinde missionerler  Reseydiñ hristiandıq dini ortalığına jibergen  edi.

1913-jılı  töte älipbidi igergender sanı köbeyuine baylanıstı, Ahmet Baytwrsınov  Orınbor qalasınan  osı älipbimen «Qazaq» gazetin şığara bastadı. Ahañnıñ «Qazaq älipbiine»  qosa onı oqıtuğa arnalğan birneşe ädistemelik  oqulılıqtarda äzirledi. Olar  Keñes ükimeti twsında  aşılğan mektepterdede paydalanılıp, 1929-jılğa deyin qoldanısta boldı.  Eldiñ swranısı men Keñes twsındağı qazaq mektepteriniñ qajetine oray «Qazaq älipbiiniñ» oqulıqtarı  sol twsta toğız ret baspadan basılıp şıqtı. HH- ğasırdıñ alğaşqı kezeñinde «Qazaq älipbiin» düniege äkelgen Ahmet Baytwrsınov, qazaq tarihında tağı bir wlı qadam jasadı. Ol  sonımen birge - qazaq tili grammatikasın ( fonetikasın, morfologiyasın, sintaksisin  jäne terminologiyasın) jüyeli türde ğılımi  tüzegen. Bağamdap qarağanda, bwlar birneşe adam ğılımi zerttep qana jüzege asıra alatın  filologiya  ğılımınıñ tört salası. Söytip wlı Ahañ   qazaqtıñ  dıbıs jüyesin, söz jüyesin, söylem jüyesin, terminologiyasın  tolıq zerttep, qazaq tili grammatikasınıñ negizin saldı. Ahmet Baytwrsınovtıñ lingvistika salasındağı bwl ğılımi eñbekterin  kezinde Orta Aziya, bükil türik älemi  moyındap, qoldap jäne Ahañnıñ lingvistika salasındağı zor jetistikterin özderiniñ grammatikasında paydalandı. 1929-jıldan keyin Keñes ükimeti sayasatımen Qazaqstandağı mektepter  äueli  latın odan keyin kirill  ğaripine köşirilgenimen, Qıtay men Moñğoliyadağı eki millionğa juıq qazaqtar osı künge deyin Ahañnıñ 28 ğaripti emlesi men grammatikasın qoldanadı.

Ahañnıñ til salasındağı ğılımi jetistikterin   sol kezde orıs ğalımdarı da moyındağan. 1919- profesor Samoyloviç»Literatura Vostoka» jurnalında,  ğalım E.Polivanov «O kirgizsko kazahskoy orfografii» byulleteninde joğarı bağa bergen.    1929- jılı Mäskeu baspasınan şıqqan «Ädebiet enciklopediyasında»  «A.Baytwrsınov asa körnekti qazaq aqını,jurnalisi jäne pedagogi...Ol qazaq emlesiniñ reformatorı,grammatikanıñ jäne qazaq ädebieti teoriyasınıñ negizin saluşı» degen anıqtama bergen.

HH-ğasırdıñ  20-jıldarı  qazaq  oqığandarı, intelligenciyası , jazuşıları, aqındarı  bolıp, qazaq mädenietiniñ, ädebietiniñ, öneriniñ irgesin qalap, bekitip jatqan kez edi ğoy.  Al, Ahañnıñ   sol kezde jazılğan  «Ädebiet tanıtqışı»  qazaq mädenietin, ädebietin, ğılımın tağı bir jaña  biikke köterip tastadı. Keñester ökimeti kezinde Ahmet Baytwrsınovtıñ ömiri men şığarmaşılığın zerttep jürgen ğalım Rımğali Nwrğalievke osı «Ädebiet tanıtqıştıñ» alğaşqı nwsqalarınıñ birin bergen KazGudiñ professorı Beysenbay Kenjebaev eken. Kitaptı 40 jıl saqtağan ol kisi «bwl kitaptıñ şarapatı tietin kün keledi,ol kündi men körmespin, sender körersiñder» degen eken. Mwnday adamdı qazaqta «äulie» deytin. Biraq kitaptıñ «soñğı tarauı bolmağan eken» degen söz bar.»

Ahañnıñ «Mädeniet tarihında» jazdı  degen däleldi derekter bar. Biraq Ahañnıñ bwl kitabı joğalıp, saqtalmağan. Mwnı äli de zertteu ğalımdardıñ enşisi.

Jalpı, ädebiet teoriyasın oqulıq päni retinde jazıp şığu üşin  älemniñ filosofiya, psihologiya, ädebiet teoriyası ğılımdarınıñ tarihın tereñ bilu qajettigin kez kelgen adam payımdaydı.Eñ keremeti, HH- ğasırdıñ birinşi jartısında, qazaqtıñ közi endi aşılıp kele jatqan kezde jarıq körgen Ahmet Baytwrsınovtıñ «Ädebiet tanıtqışın» sol kezde «qazaq ädebietiniñ qalıptasuınıñ basında jürmiz»  deytin aqın- jazuşılardı bılay qoyğanda, körşi Reseydegi,Orta Aziyadağı, türik tildes elderdegi  ädebiet, filologiya mamandarıda   moyındadı. Olar ädebiet tarihtarında, enciklopediyalarında A.Baytwrsınovtıñ eñbekterin atap ötti.

Ahañnıñ «Ädebiet tanıtqışı» ärbir sauattı adam tüsinetindey  türde jazılğan. Onda äñgime, roman, öleñ janrlarınıñ köptegen türlerine ğılımi teoriyalıq  tereñ sipattama berilgen. Mwnda da Ahañ köptegen qazaqı terminderdi qoldanğan jäne onı oqıp otırıp, Ahañnıñ söz türlendirgiş qasietine tañ qalasıñ. Ahañnıñ  Til oqulıqtarı men ädebiet tanıtqıştağı sol terminderi  ömirde jatırqanbay qabıldandı. Terminologiyada ğılımnıñ bir salası. Qazaqta osı ğılımnıñ negizin salğan tağı -Ahañ.  Şağın maqalada oqulıqtı tolıq şolıp ötu mümkin emes jäne qajette emes.Biraq Ahañ osı «Ädebiet tanıtqışta» ädebiettiñ auız jäne jazba  ädebiet bolıp bölingeni turalı birşama toqtamdar aytqan. Ol ädebiette qalıptasıp otırğan bwl közqarastıñ jazba ädebietti auız ädebietinen köterip körsetu üşin, auız ädebietin tömendetu üşin  istelgenin aytadı, Ahañnıñ ğılımi teoriyalıq közqarası boyınşa «auız ädebietide, jazba ädebiette şığarmağa jatatının, olardıñ  qwndılığı aytılğan oyına, mänine baylanıstı anıqtaladı» Al, biz «auız ädebieti», jazba ädebiet» dep äli künge deyin bölip, jazba ädebietti däserdey etemiz. Kerisinşe, qazirgi uaqıtta jastar arasında  jazba ädebietten göri  HU!!!- HH- ğasırlardağı auız ädebieti ökilderiniñ  şığarmaları zor ıqpal ete bastağan tärizdi. Osığan qarapta  Ahañnıñ «Ädebiet tanıtqışındağı» auız jäne jazba ädebiet turalı  teoriyalıq baylamı öte däl bağamdalğanına köziñiz jetedi.

A.Baytwrsınov mwralarınıñ ğılımi bağamdaluı

Ahmet Baytwrsınov patşa men  Keñester ükimeti twsında da qoğamdıq jäne memlekettik qayratker deñgeyinde qızmetter atqarğan twlğa. Sonday- aq ol şığarma adamı- aqın, jazuşı jurnalist, kompozitor. Şığarmaşıl bolğan adam, öz eñbeginiñ qoğamda qanday deñgeyde bağalanğanın bilgisi keletini ras. Bwl zañdılıq. Öz eñbeginiñ nätijesin körmeyde talay darındılar ömirden ötti. Al, Ahmet Baytwrsınov atamız  halıq üşin istegen qızmetteriniñ, şığarmaşılığınıñ bağasın öziniñ elu jıldıq merey toyı Täşkende, Orınborda atalıp ötken kezde, qazaq eliniñ basında jürgen memleket jäne ädebiet qayratkerleriniñ auzınan estip, baspasöz betterinen oqıdı. Toy kezinde aytılğan bağalı, qwndı pikirler  osığan deyin  orıs patşalığı twsında eki ret sottalıp, Keñes ükimeti twsında  ökimet basındağılardan psihologiyalıq qısım körip kele jatqan Ahañnıñ mereyin köterdi. Sonda S.Seyfullin «Oqığandardıñ arasınan şıqqan, öz zamanında patşa aram qulıqtı  atarman- şabarmandarınıñ qorlığına,  mazağına tüsken halıqtıñ namısın jırtıp, dauısın şığarğan kisi... Qalay bolsada jazuşısı azğana, ädebieti naşar qazaq jarlılarına  oqu- til qwraldarımen qılğan qızmeti tauday» degen- di.  Mwqtar Äuezov pen Smağwl Saduaqasovta Ahañnıñ halqına siñirgen qızmetterine joğarı deñgeyde bağa berdi. Bwl 1922-23-jıldıñ arası edi. «Ol kezde auıldağı esi kirgen baladan bastap, eñkeygen kärige deyin Ahmettiñ esimin biluşi edi» dep aytıp otıratın ülkender. Olay deytini,  ol uaqıtta qıstıq qant- şäyin qamdau üşin şıqqan bazarşılar, auqattılar men saudagerler qalağa barğanda  basqa qajetterimen birge Ahañnıñ «Qırıq mısalın», «Masasın», «Älipbiin» alıp qaytadı eken. Keşke otbasında ağayındar jinalğanda nemese oraza kezindegi auızaşarda üy aqsaqalı sauattı balalardıñ birine Ahañnıñ mısaldarın, «Ersayının»  oqıtıp, jinalğandar keremet ruhani  rahattanısıp qaladı eken. Ülkenderi « osınıñ bärin qalay bile bergen» dep ,  mäz bolıp, bastarın  şayqasadı. Mısaldardıñ mänin tüsingenderi «Danışpan eken, ä» dep  tañdanısadı. «Elu jılda el jaña, jüz jılda qazan» dep aytuşı edi danışpan qazaq,  sol  «qazanımız» osı bizdiñ zamanımız şığar. Ahmet Baytwrsınov esimi halqımen  qayta qauıştı. Onıñ artında qalğan orasan zor mwrası halqına  tausılmas qazına. Wlı twlğanıñ älide aşılmay, körinbey jatqan qırların zertteu ğalımdardıñ mindeti. Jiırmasınşı jıldardıñ bas kezinde Ahañnıñ eñbekteri turalı eñ alğaş ğılımi pikir jazğandar-M.Dulatwlı, Şonanwlı, İ.Omarov «Uçenaya deyatel'nost' Baytwrsınova. 19227j)  jäne t.b.

Al, Ahmet Baytwrsınovtıñ ömiri men şığarmaşılığın Keñester Odağı twsında zerttegen ğalımdar, Rımğali Nwrğaliev pen Räbiğa Sızdıqova boldı. Qazaqstan täuelsizdik alğan jıldardan bastap, Ahmet Baytwrsınovtıñ ömirin, sayasi qızmetin, aqındıq şığarmaşılığın jäne ğılımi eñbekterin  ğalımdar jeke jeke alıp, salalarğa bölip, zertteu jwmıstarın bastadı.Osı  köştiñ  basında  twrğan joğarıda  atalğan ğalımdarmen birge, ğalımdar Z.Qabdolovtıñ, S.Qirabaevtıñ,Ä.Qaydarovtıñ, Ö.Aytbaywlınıñ, T.Käkişevtiñ  ğılımi zertteuleri   Ahmettanudı  biik beleske köterdi. Ahañnıñ eñbekterin tereñdep zertteuşi ğalımdar qatarı köbeyip keledi. Onıñ işinde ğalım Ö.Äbdimanovtıñ «Wlttıñ ruhani kösemi», «Wlt azattığın wlıqtağan aqın», «Qırıq mısal töl tuındı», «Azatşıl oyğa köşbasşı basılım», «Qazaq tiliniñ wstazı Ahmet Baytwrsınov» tärizdi köptegen zertteulerin atap ötuge boladı. Ötken jılı Apmatıdağı Ahmet Baytwrsınov muzeyiniñ direktorı R. Imahanbetovanıñ «Ğasır sañlağı; Ahmet Baytwrsınwlınıñ şığarmaşılıq ömirbayanı» attı kitabı baspadan jarıq kördi. Bwlda Ahmettanuğa qosılğan zor üles boldı. Ahañnıñ artında qaldırğan mwrası bwlaqtıñ közi tärizdi. Közin aşsañ, jarqırap jaña qırınan körine beredi. Degenmen, osı künge deyin jazılğan ğılımi zertteuler Ahmet Baytwrsınovtıñ  otarşıldıqqa qarsı, elimizdiñ täuelsizdigi üşin kiresken wlt qayratkeri, aqın, qazaq älippesi men grammatikasınıñ, terminologiyasınıñ  jäne ädebiet teoriyasınıñ negizin qalauşı wlı ğalım, audarmaşı, fol'klorist, jurnalist  publicist, sonday aq, kompozitor  ekendigin däleldep şıqtı.

«Masa-aqparat»

0 pikir