Jeksenbi, 23 Aqpan 2020
Jañalıqtar 1486 0 pikir 1 Qırküyek, 2012 sağat 12:44

Serik Erğali: «Täuelsizdigimiz Semey poligonın jabumen jariya etilgen edi»

Soñğı kezderi keybir orıstildi jastarımız halqımızdıñ Täuelsizdikti qajetsingenine kümän keltirip, wlttıñ namısın qorlaytınday pikir taratıp jürgeni ras. Biz «Azat»  qozğalısınıñ ardageri, 90-jıldardağı jas sayasatker Serik Erğalimen (surette) swhbattasu arqılı onday kümänge eşbir orın joq ekenine, Tarihımızdıñ täuelsiz mwratqa qol sozudan ğana twratınına köz jetkizdik.

- Seke, KSRO-nıñ ıdırauına türtki bolğan Tamız bwlğağı (putça) kezinde sayasatpen aynalısqan jastardıñ biri boldıñız. Sol oqiğa kezin eske ala otırıp äñgimeleseñiz. Neşe jasta ediñiz?

- Tamız bwlğağı Qızıl odaqtıñ ıdırauına türtki bolğan joq, şın mäninde Keñes odağı odan bwrın ıdırap, qausap twrğan edi. Oğan dälel retinde Baltıq, keybir Qap respublikalarınıñ täuelsizdik jöninde deklaraciya jariyalağanın aytuğa boladı. Endi qızıl imperiyanıñ közin jabu sätine qatıstı akt qalğan edi. Tamız bwlğağı sol sätke nükte qoyğan akt boldı. Keñes odağın saqtap qaluğa tırısqan revanştıq pıyğılımen alas wrğandardıñ qoldarınan bwlğaqtau ğana keldi.

Soñğı kezderi keybir orıstildi jastarımız halqımızdıñ Täuelsizdikti qajetsingenine kümän keltirip, wlttıñ namısın qorlaytınday pikir taratıp jürgeni ras. Biz «Azat»  qozğalısınıñ ardageri, 90-jıldardağı jas sayasatker Serik Erğalimen (surette) swhbattasu arqılı onday kümänge eşbir orın joq ekenine, Tarihımızdıñ täuelsiz mwratqa qol sozudan ğana twratınına köz jetkizdik.

- Seke, KSRO-nıñ ıdırauına türtki bolğan Tamız bwlğağı (putça) kezinde sayasatpen aynalısqan jastardıñ biri boldıñız. Sol oqiğa kezin eske ala otırıp äñgimeleseñiz. Neşe jasta ediñiz?

- Tamız bwlğağı Qızıl odaqtıñ ıdırauına türtki bolğan joq, şın mäninde Keñes odağı odan bwrın ıdırap, qausap twrğan edi. Oğan dälel retinde Baltıq, keybir Qap respublikalarınıñ täuelsizdik jöninde deklaraciya jariyalağanın aytuğa boladı. Endi qızıl imperiyanıñ közin jabu sätine qatıstı akt qalğan edi. Tamız bwlğağı sol sätke nükte qoyğan akt boldı. Keñes odağın saqtap qaluğa tırısqan revanştıq pıyğılımen alas wrğandardıñ qoldarınan bwlğaqtau ğana keldi.

Men ol kezde otızda edim. «Azat» qozğalısınıñ Ortalıq üylestiru keñesiniñ müşesimin äri Batıs aymaq boyınşa üylestiruşi boldım. Qwzıretime käzirgi batıs aymaqqa jatqızılıp jürgen tört oblıstan basqa Torğay men Qızılorda oblıstarı engizildi. Mindetim - är oblıstan el egemendigine üles qosar qauqarlı liderler tauıp, qozğalıs bölimderin qwru äri nığaytu boldı. Sol kezde Mañğıstaudan - Sayın Şapağat, Atıraudan - Jauınbay (ömirden erte ketti, tegi esimde qalmaptı), Oraldan - Amanjol Zeynullin, Ayswlu Qadırbaevalar, Qızılordadan - Sağat Jüsip, Torğaydan - Jwmaş Somjürek sekildi lider azamattar bölimderdi qwrıp basqardı.

Ol bir sayasi romantikağa tolı qızıq ta, kürdeli kezeñ edi. Qaltamen de, janwyanıñ mwqtajımen de sanaspay, qoğamdıq-sayasi jwmısqa beriletinbiz. Ekonomikanıñ qwldırağan kezi bolğanmen, sol kezdegi eldiñ qauqarı qwrıy qoymağan uaqıt äri keñestik keñşilik ayılın jıymağan kez edi. Sondıqtan eldi aralap, halıqtı täuelsizdikke ügitteu men jwmıldıru zaman talabına wlasqan ayaulı däuren bolatın.

Sonday tarihi kezeñderdiñ birinde, Aqtöbe oblısı Temir audanınıñ «Azat» qozğalısınıñ belsendileri - Tölegen Bölek, Hamit Qırqımbaev ağalarımızben Oyıl audanına barıp, jwrttıñ swranısımen kezdesu,miting wyımdastırdıq. Hamit ağamızdıñ GAZ-21 «Volgasına» mikrofon,küşeytkiş dıbıs-kolonka sekildi kerek-jaraqtı tiep, 1991 jıldıñ 16-17 tamız künderi Altıqarasu, Amangeldi auıldarın aralay kelip, jergilikti ağamız Kädirjan Jwmağalievtiñ wyımdastıruımen Oyılda şaramızdı ötkizdik. Aqtöbege jetip, ertesine oyımda eşteñe joq, teledidardı qosıp qalsam, barlıq arnada «Aqqulı köl» baleti körsetilip jatır. Sağat tañğı 10-nıñ şaması. Bir kezde diktor şığıp, tötenşe aqparat jariyalanatını turalı habarladı. Üstel basında qazday tizilgen onşaqtı adam otır. İşinde vice-prezident YAnaev, KGB bastığı Kryuçkov men  Qorğanıs ministri marşal YAzov tağı basqaları bar qabaqtarı tüksigen şaldar jinalıp, biliktiñ Tötenşe jağday jönindegi memlekettik komitetke köşkenin jariya etti.

Tüsten keyin aqtöbelik «Azat» belsendilerin jıynap, jağdaydı talqıladıq. Almatığa şıqtıq: ortalıq keñsede Batırhan Därimbet ağamız eken, oğan qanday nwsqau bolsa da dayın ekenimizdi habarladıq. Azatşıldar tarapınan qarsılıq bildirsek qaytedi, äytpese, mına jağday bizdiñ paydamızğa şeşilmeydi degendey batıl wsınıstar da tüsti. Jer-jerdegi azattıqtardan işki dwşpandarımızdıñ bas köterip, keleke ete bastağanın, demokrattardı jazalau bastalatını jayında qaueset-aqparattar tüse bastadı. Oyımız ben boyımızdı türli sezim bilegeni ras. Sol kezde obkomda bizben niettes azamattar jetkilikti bolatın, solarmen aqıldasudı şeştik. Sebebi, olarğa qanşa  degenmen tikeley aqparat tüsedi, ärbir mezet sayın qwbılğan jağdaymen sanaspasa bolmaytın edi.

Söytip, «Azat» belsendileriniñ wyğaruımen Obkomdağı ideologiya hatşısı Asılan Musinge bardım. Jağdaydıñ kürdeli ekenin, alayda, şielenis bolsa, bizdiñ qanday da bir boy körsetuge äzir ekenimizdi bildirip edim, hatşı «2-3 kün sabır ete twru kerek, köp wzamaydı, bir jağına şığadı» dep keñes berdi.

Aqırında 19-ı küni Mäskeude El'cinniñ jaqtastarı köşege şığıp, är jerlerdegi bilik organdarı TJMK-ğa bağınbaytındarın mälimdep jattı. Bizde de keybir oblıstıq deñgeydegi bilik Mäskeudegi bwlğaqşılardı qoldap qalğanı bar. 20-tamızda Mäskeude eki jaqtan da äskeri şoğırlanu  bastaldı. Reseydiñ uaqıtşa Qorğanıs ministrligi qwrıldı. Azamat soğısınıñ twtanu jağdayı tuındadı. 21-tamızda ertesimen äskeri keñestiñ qoldauın taba almağan YAzov äskerdi Mäskeuden şığaruğa mäjbür boldı. Oqiğanıñ tetigin El'cin bastağan reseylik demokrattar alıp, jağdaydı müldem basqa arnağa bwrıp jiberdi. Gorbaçev taqtan tüsti. Jaña Resey KSRO-nı tarqatuğa kiristi. Sodan soñ pisken sızdauıq sekildi täuelsizdik şerui bastaldı da ketti.

- Ärine, sizderdiñ täuelsizdikke degen qwlşınıstarıñız «Qazaqtar täuelsizdik üşin küresken emes!» degen jalağa tolıq jauap. Sodan soñ biluimşe, «Azat» qozğalısı Semeyge marş wyımdastırdı ğoy, solay ma?

- Şının aytqanda, sol kezde köptegen respublikalarda wlttıq maydandar qwrılıp, täuelsizdik mäselesin qımsınbay qoyıp jattı. Bizde qalıptasqan işki jağday - qazaq halqınıñ birıñğay agrarlıq ahualı, qalalardağı azdığımız, eldegi demografiyalıq osaldığımız t.t. faktorlar onday sayasi sapağa köteriluge mümkindik bermedi. Sonı büginde qalanıñ tastağında ösip-öngen balalarımız betimizge salıq qıluda. Öz halqınıñ tarihı men bolmısın bilmegesin, solay bilgişsinuden basqa amal tappasa kerek.

Biraq «Azat» qozğalısı qazaqtıñ sayasi wlttıq maydanındağı birtwtas küş bola aldı. Sonıñ bir körinisi alapat poligondı jabuğa eldiñ tükpir-tükpirinen Semeyge jwrttı jıynauı edi. Ol kezde qoğamdıq-sayasi jağday boyınşa qazaqtıñ bodandıqtan da bwrın dwşpanı sol poligon degen pikir qalıptastı. Sebebi, ol älemdi dirildetken qızıl imperiyanıñ bastı qaruı bolatın. Jerimizde ol barda bizge egemen bolu mümkindigi meylinşe az körindi. Söytip, Kremlge qır körsetip, täuelsizdikke qol jetkizudiñ bastı kilti Semey poligonın japtıru bolatın.Bwl jağınan poligon jabu nauqanı ekologiyalıq emes, qazaq üşin eñ äueli sol kezde sayasi ülken akciya boldı. Oğan halqımızdıñ türli deñgeyi de atsalıstı.

- Sonda «Azat» qozğalısı oğan qalay üles qostı?

- Älginde ayttım ğoy, jan jaqtan halıq jıynaldı, oğan ündeu qosqan negizinen «Azat» qozğalısı boldı.Äli esimde, Jambıl oblısınan ğana bir Kamazğa kiiz üy tiep, lıq tolı adamnıñ kelgeni bar! Bwl saladağı bastı wyım «Nevada-Semey» qozğalısı bolğanımen, onıñ basşısı Oljas ağamız ülken sayasattıñ qazanında jürgendikten, meylinşe abay qıymıldauğa tırıstı. Al, bizdiñ «Azat» qozğalısı bwqaralıq bolğandıqtan, taza qazaqı sıypatqa tän qimılğa bastı: Semeyge jıynalğan jwrt küni boyı mitingilep jattı.

Şındığında, älemdegi eñ alıp imperiya ıdırap jatqanda, biliktegilerdiñ poligon jöninde şeşim qabıldauı neğaybıl bolatın. Onıñ üstine KSROnıñ birden bir mwrageri Resey twrğanda äli täuelsizdik qwjatı joq Qazaqstannıñ şeşim qabıldaytınday qwqıqtıq qwzırı da bolmağan. «Azattıqtar» bir apta boyı Semeyde miting ötkizip, poligondı jabudı talap etti. Tipti, jwrttıñ sesinen şoşığan poligonnıñ sol kezdegi general basşısı da bizdi qoldap, mitingide amalsız boy körsetti. Mitinginiñ qararların, talaptarın jedelhatpen Amantay Asılbekov («Attan» qozğalısın qwrıp jürgen kezi) ağamızben birge auıq-auıq N.Nazarbaev pen O.Süleymenov attarına jiberumen boldıq. «Azat» qozğalısınıñ bwl şaraların sol kezdegi törağanıñ biri Mihail Esenaliev ağamız basqardı. Ol respublikanıñ Sırtqı ister ministri bolğan, sayasatqa asa jetik äri batıl kisi edi.

Aqırı 29 tamız küni Oljas ağamız wşıp keldi de, poligondı jabu jönindegi şeşim äzirlenip jatqanın jariya etti. Bwl - qazaq halqınıñ älemge özin twñğış ret sayasi şeşimimen äygilegen şarası äri Täuelsizdikke qaray basqan wlı qadamı edi. YAğni qazaq täuelsizdigi Semey poligonın jabudan bastaldı!

- Serik mırza, qazaq halqınıñ täuelsizdik jolındağı küresiniñ tağı qanday ayğaqtarın atar ediñiz?

- Onı atau men bekitu tarih ğılımınıñ şaruası ğoy.Biraq täuelsizdikti qazaq qajetsinbedi degen dauğa qalıp jatqanımızda, onı atauğa tura keledi. Qazaq täuelsizdigi 25 qazandağı deklaraciyadan bwrın, 29 tamızda Semey poligonın jabumen jariya etildi! Sebebi, täuelsiz el ğana älemdik auqımdağı imperiyanıñ alapat mwrasınan bas tarta alar edi.Ol Qazaq KSRniñ prezidenti bola jürip, Nwrswltan Nazarbaevtıñ şeşimimen jüzege astı. Şın mäninde ol şeşimdi qabıldau - sol kezdegi resmi türde äli de ıdıramağan KSROnıñ ofisi - Kremldiñ qwzırı bolatın. Al, mwnday tarihi täuekelge barğan elbasınıñ sol kezdegi bwl qadamı qwrmetke barınşa tatıytın äreket. Osı şeşimmen birge poligondı jabu ğana emes, sol şeşimge egemendik erkin körsetken Qazaqtıñ täuelsizdigi jariya bolğanın wğuımız kerek. Biraq halıq sonşa belsenbegende, poligon jabu mäselesi sonşalıqtı özekti şeşimge aynalmas edi. Sol arqılı qazaq halqı özin bodan etken imperiyanıñ qaruın sındırıp, älemdegi alapat küşti seyiltti, öziniñ täuelsiz el boluğa layıqtığın äygiledi. Barlıq odaqtas respublikalar täuelsiz boluğa bastarın sağattap jatqanda, qazaq halqınıñ ülesine KSROnı demontaj jasaudıñ bastı isin qolğa alu tidi. Odan artıq bizdiñ wltqa qanday abıroy kerek?!

Ekinşi däyek - qazaq halqınıñ 1991 jılı 14-15 qırküyekte Oral qalasında orın alğan oqiğada  öz jeriniñ twtastığın qorğap qalğan küresi. Bwl da qazaqtıñ älemdik deñgeyde özin körsetip, aumağı jağınan toğızınşı orın alıp otırğan käzirgi memelkettiñ irgesin qalauınıñ bası edi! Sebebi, taqtan ayırılğan Gorbaçevtıñ özi Qazaqstannıñ bes oblısın Reseyge qosu kerektigin aytıp, şovinisterdi aytaqtadı. Sonıñ saldarınan reseylik 300 ataman jasanıp, Jayıqtıñ jağasına kelip toylauğa asıqtı. Biraq oğan da toytarıstı Qazaq halqı berdi. Äytpese, Arqada aru Astana bolar ma edi?! Üşinşi däyek - Qazaqstannıñ Täuelsizdigin zañmen bekitip, barlıq rämizderin ornıqtırğanşa täuelsizdik üşin küresti üzdiksiz wyımdastırğan sayasi küş - «Azat» qozğalısınıñ tarihi qalıptasqan ıqpalı. Bwlardıñ üşeui de el tarihı tarapınan öz ornı men mañızın äli künge ala qoymağan taqırıptar. Sondıqtan da bizdiñ jas wrpaq arasınan nigilistik közqarastıñ boy körsetui bir jağınan alğanda aqtaulı jayt.

- Täuelsizdik sarbazı retinde jas buınğa ne aytasız?

- Täuelsizdikke ie bolu basqa jwrttarğa qarağanda qazaqqa oñay bolğan joq. Öytkeni, qazaqtıñ tarihi bolmısı üşin bwl aytulı däuirdiñ qalıptasqan qayşı twstarı bar edi. Biraq Jaratqan bizdiñ wlttıñ egemen boluın jaqtağanınan bolar, ata-baba qanınıñ qasietinen bolar,bälkim, qazaq wltı şın mäninde wlı halıqtıñ sınığı ma eken - biz egemen el boldıq. Ol kezeñ eldiñ jaña tarihına äldeqaşan ense de, jas wrpaq odan beymälim. Tipti, jaña kezeñniñ jas sayasatşılarınıñ özi bizdi tanımaydı, egde tarta qoymasaq ta jatırqay qaraydı. Sayasi öriste sabaqtastıq joq. Mwnıñ mäni - däyekti de jüyeli tarihi aqparattıñ taralmauında. Azattıq jolında äleuetin sarp etkenderdi tanu mindet emes, biraq Täuelsizdiktiñ küressiz kelgendigine ilanu - ata-babanıñ qasietti qanın qorlaumen birdey künä. Onday oyğa jastarımız eşqaşan barmasa eken! Sebebi, Täuelsizdik - bizdiñ bügingi ömirimizdiñ mäni. Oğan eşkim tiispese eken.

- Äñgimeñizge rahmet!

Swhbattasqan Şäriphan Qaysar.

«Abay-aqparat»

0 pikir