Jwma, 24 Qañtar 2020
Jañalıqtar 1230 0 pikir 22 Tamız, 2012 sağat 07:50

Quandıq Şamahaywlı. «Ğılımi ortanıñ» tirligi

(sıqaq äñgime)

Batısta bilim alğan Samattıñ ğılımi qızmetker bolıp jwmısqa ornalasqanına jartı jıldan ğana asqan. Mwndağı tirliktiñ bäri ol üşin müldem jat, özinşe bölek älem. Körer közge wrıp twrğan äldebir kereger dünieniñ bäri mwnda ädettegi qwbılısqa aynalğanday körinedi de twradı. «Mınası endi bolmaydı» dep işki tüysigimen sezingen närseleri bolıp ketedi. Kerisinşe, zañdılıqqa say dwrıs jasalğan düniesi alğa baspaydı. Bar dünie töñkerilip twrğanday. Mwndağı tirlikti eki ayağıñmen jerdi tirep twrıp qarasañ wqpaysıñ. Al, eki qolıñmen «stoik» jasap alsañ ğana aynalanı tüsinuge, bärin dwrıs tanuğa bolatın siyaqtı. Oğan mümkindik qayda? Mektepte jürgende-aq däl osı stoik jattığuın jasay almağanı üşin deneşınıqtıru päniniñ mwğaliminen talay ret tayaq jegen. Oylasa boldı, aza boyı qaza boladı.

Alğaş jwmısqa kirisken künniñ erteñinde ğılımi-zertteu instituttıñ direktorı Omalğan Qamalğanoviçtiñ tikeley tapsırmasımen äldebir ğılımi joba kelip tüsken. Memlekettik grant pa, tender me äyteuir bir qomaqtı aqşanı wtıp alu üşin jobanı ağılşın tiline audaruı kerek eken. Tender nemese grant böletin ükimettik komissiyasında otırğandardıñ arasında şeteldikter joq. Tipti ağılşın tilin biletinderdiñ özi bar ma, joq pa ol jağı kümändileu. Soğan qaramastan är joba mindetti türde üş tilde jasalatın zañ bar eken.

(sıqaq äñgime)

Batısta bilim alğan Samattıñ ğılımi qızmetker bolıp jwmısqa ornalasqanına jartı jıldan ğana asqan. Mwndağı tirliktiñ bäri ol üşin müldem jat, özinşe bölek älem. Körer közge wrıp twrğan äldebir kereger dünieniñ bäri mwnda ädettegi qwbılısqa aynalğanday körinedi de twradı. «Mınası endi bolmaydı» dep işki tüysigimen sezingen närseleri bolıp ketedi. Kerisinşe, zañdılıqqa say dwrıs jasalğan düniesi alğa baspaydı. Bar dünie töñkerilip twrğanday. Mwndağı tirlikti eki ayağıñmen jerdi tirep twrıp qarasañ wqpaysıñ. Al, eki qolıñmen «stoik» jasap alsañ ğana aynalanı tüsinuge, bärin dwrıs tanuğa bolatın siyaqtı. Oğan mümkindik qayda? Mektepte jürgende-aq däl osı stoik jattığuın jasay almağanı üşin deneşınıqtıru päniniñ mwğaliminen talay ret tayaq jegen. Oylasa boldı, aza boyı qaza boladı.

Alğaş jwmısqa kirisken künniñ erteñinde ğılımi-zertteu instituttıñ direktorı Omalğan Qamalğanoviçtiñ tikeley tapsırmasımen äldebir ğılımi joba kelip tüsken. Memlekettik grant pa, tender me äyteuir bir qomaqtı aqşanı wtıp alu üşin jobanı ağılşın tiline audaruı kerek eken. Tender nemese grant böletin ükimettik komissiyasında otırğandardıñ arasında şeteldikter joq. Tipti ağılşın tilin biletinderdiñ özi bar ma, joq pa ol jağı kümändileu. Soğan qaramastan är joba mindetti türde üş tilde jasalatın zañ bar eken.

«Jazğan qwlda şarşau» bar ma, audaruğa birden kiristi. Biraq, bastamay jatıp tığırıqqa tireldi. Jobanıñ atauınıñ özi qwramalas sabaqtas sala qwlaş wzaq bir söylemnen twradı eken. Söyte twra eşbir tiyanaqtalğan oy joq. Birdiñ bası, birdiñ ayağı sekildi birdeme. Tüpnwsqadağı oydı twspaldap, şatıp-bwtıp audarğan boldı. Al, endi alğaşqı söylemdi tüsinseyşi! Bir paraqtıñ basınan ortasına deyin jalğasqan, jalpaqtığı jiırma santimetr  söylemdi oqığanda aqılınan adasa jazdadı. «Qazaq baspasözinde 1929 jıldan keyin jarıq körgen maqalalardağı wlttıq müdde men otanşıldıq ruh, qazirgi toleranttılıq Qazaqstan halıqtarınıñ birligi, assambleya ideyasınıñ ıntımaqtastığı, joldauğa qoldau innovaciyalıq qadamdar, integraciyalıq äleuettilik, kedendik odaqtıñ ıntımağı...» dep jalğasıp kete beredi. Basın oqısa - ayağın, soñın oqısa - basın wmıtıp, eşteñeni wqpay şatasıp qala beredi. Şıday almay bölim bastığı Jayratqa  bardı:

- Jäyreke, mınau ne zat? 1929 jıldan keyingi qazaq baspasözinde qaydağı wlttıq müdde? Ol twsta stalinizmniñ qandı qırğını qazaqtı sayasi quğın-sürginge wşıratqanı belgili ğoy. Jalpı mına jobanı mülde tüsinbedim.

- Cäke, artıq sözdi ne qılasıñ? Omekeñ qol qoyğan soñ boldı. Biz aldımızğa ne kelse sonı orındaymız. Bizdiñ ortada zañmen bolmasa da, öz aramızda oylanuğa tiım salınğanın, tapsırmağa ne berilse sonıñ orındaluı ğana kerek ekenin bilip al! Sen orısşa men qazaqşada ne jazılsa sonı ağılşın tiline audara sal! Qalğanına bastıqtar özderi jauap beredi. Bwl jerde ekeumiz de kişkentay adamdarmız.

Kişkentay ekenin öziniñ tikeley bağınatın bastığınan estigen soñ qaydan şıqsa, onan şıqsın dep bardı bar küyinde audardı da jöneltti. Joğarı jaq onıñ tas talqanın şığarıp qaytararına, sol üşin direktordiñ özi terlep-tepşip jauap bererine bek senimdi boldı.

Alayda, eki aydan soñ kütpegen jağday boldı. Bir küni tañerteñ jwmısqa kelse bäri mäz-meyram. Institut pora-pora aqşanıñ astında qalıptı. Dereu jinalıs ötip, tender me, älde grant pa ükimetten bölingen aqşa esebinen bärine eñbekaqı tağayındalıptı. Til bilgenniñ arqasında Samatqa da täuir jalaqı eseptelipti. Onı tañ qaldırğanı, komp'yuter basatın hatşı qızğa eñ joğarı jalaqı eseptelui boldı. Onıñ qasında jası bar, jasamısı bar bildey ğılım doktorları men professorlarınıñ eñbekaqıları jip ese almaydı. Swramaqşı bolıp älde neşe ret oqtalıp edi, Jayrat bastığı ımdap qozğaltpadı. Mwnday da soraqılıq boladı eken. Ğılımi-zertteumen ter tögip aynalısatındardan göri ne atağı, ne därejesi joq, qaydağı bir hatşı qız köp jalaqı aladı. Dağaraday keñ qabıldau bölmesinde azannan keşke deyin komp'yuter şwqılap otıradı. Agentpen hat jazısa ma, oyın oynap otıra ma, qwday biledi.

Samat endi hatşı qızdı baqılap körmekke qabıldau bölmesine bardı. Birden monitorğa köz salıp edi, älgi qarşaday qız hat jazıp nemese oynap otırğanğa müldem wqsamaydı. Fayl tolı mätindi satır-swtır jazıp lezde toltıradı da kelesi betke köşedi. Tipti bwrılıp qarauğa da mwrşası joq. Mwnda tek direktor ğana  azanda jwmısqa kelgende, tüstenuge şıqqanda, keşke qaytqanda öz kabinetine qaray ötetini bolmasa tiri jan ayaq baspaytını körinip twr. Soğan üyrengen be, hatşı qız Samatqa moyın bwrıp qarağan da joq, jazuın jalğastıra berdi. Jazıp otırğan dünieleriniñ stiline qarağanda täp-täuir monografiyağa wqsaydı. Wzaq twrudan ıñğaysızdanıp sälem berdi. Jazuın jalğastırğan küyi sälemin alğan qız aldındağı könetoz kitaptı paraqtap jiberip oqıp-oqıp aladı da satır-swtır basa jöneledi. Sälden soñ Samattı swraqtıñ astınan aldı:

-  «Besjıldıq jospar» degendi qazirgişe aytqanda, «2030» strategiyalıq damu bağdarlaması» degen sözben almastıruğa bola ma?

-  Tüsinbedim.

-  Jaraydı, «kompartiya plenumı jüktegen mindetter» degendi «elbasınıñ kezekti joldauımen»  almastıra saluğa bolatın şığar?

-  Qaydan bileyin, aynalayın!

Osı kezde «äbetke» baruğa şığıp bara jatqan direktor hatşı qızdıñ aldına säl bögeldi de:

-   Sen ana «KPSS s'ezderi», «Stalin joldastıñ bayandaması», «Proletariattıñ wlı kösemderi Marks, Engel's, Lenin» degen sözderdi terip qoyıp jürme! Sosın, tağı «Komintern», «Internacionalizm» degen sözderdiñ ornına «Qazaqstan halıq assambleyası», «kommunistik ideya, internacionalistik tärbie»  degenderdiñ soñğısın qaldırıp, aldıñğı sözderin öşirip ornına «wlttıq» dep jazudı wmıtpa! - dep bwyırdı. Sosın, Samatqa bwrılıp mınanday tapsırma berdi:

-   Sen mwnda tekke twrma! Jayratqa barıp keñes odağı kezinde jarıqqa  şıqqan kitaptardıñ birin al da eskirgen sayasi ataulardı qazirgimen auıstırıp komp'yuterge basıp äkel! Byudjetten qanşama aqşa bölindi. Endi sonı tez igerip bes tomdıq kitap şığaruımız kerek. Davay, iske kiris!

Direktor özi tikeley tapsırma bergen soñ qarap twrsın ba, salıp wrıp bölim bastığına kelse ol da bas almay bir eski kitaptı qwşaqtap alğan qarındaşpen keybir abzactardı sızıp alıp tastap, endi biriniñ sözderin almastırıp jazıp otır eken. Samattı körip quanıp ketti.

-   Säke, bir tomdıq uje dayın! Meniñ komp'yuter basa almaytınımdı bilesiñ ğoy, sen bar da mınanı tezdetip basıp şıq! Men kelesi birin qolğa alayın! Bärimiz soavtormız ğoy. Joğarı jaq bölgen aqşasınıñ esebin swrap jatır deydi...

Osılayşa, ğılımi-zertteu institutta «kitap aulau» nauqanı öristep ketti. Onı «aulau» demeske özge lajı joq edi. Audaru deuge, jazuğa jatqızuğa da kelmeytin bir qızıq tirlik.

Samat mwnı joğarı jaq bekitpeydi dep kütti. Alayda, bekitkenin estigende añ-tañ qaldı. Endigi ümit tek qana baspasözde qaldı. Bes tomdıq kitaptıñ twsaukeserin Omekeñ dürildetip twrıp ötkizdi. Arnayı şaqırılğan qwrmetti qonaqtar, märtebeli ğalımdar auızdarınıñ suı qwrığanşa maqtau ayttı. Kitaptı oqımay twrıp ta osınday madaq aytuğa bolatının alğaş körgen Samattıñ tañdanısında şek bolmadı. Endigi jalğız ümiti jurnalisterde qaldı. Twsaukeserge lek-legimen ağılıp kelgen baspasöz ökilderiniñ tım qwrığanda biri bwl soraqılıqtı körip sın tezine salar dep kütti. Alayda, telearnalar keşki jañalıqtarda Omalğan Qamalğanoviç basqarğan ğalımdar wjımınıñ eren eñbekterin tamsana habarladı. Erteñinde gazetter twsaukeserdegi suretti ülkeytip basıp, bestomdıqtı «ğılımdağı tıñ jañalıq» dep bağaladı. Ay sayın şığatın jurnaldar da sonı ayttı. Bäri bir biriniñ auızdarına tükirip qoyğanday.

Endigi şın sözdi oqırman qauım aytar dep Samat äli kütip jür. Biraq, qoğamda mülgigen tınıştıq, tipti jım-jırt. Al, «ğılımi orta» sol bayağı tirligimen jantalasa qimıldap jatır.

"Abay-aqparat"

0 pikir