Särsenbi, 13 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1607 0 pikir 2 Tamız, 2012 sağat 09:29

Mwnaydar Balmolda. Qırandar qazası

Märttikti jalau etken aq swñqar

Tabıl kökemniñ ruhına arnadım.

avtor

Qazaq tilge bay. Jaqsısına jerden teñeu tappağanda kökke köz tikken. İzdegenin sol zeñgirden tapqan. Ol - qıran qws. Basqa-basqa eliniñ atın şığarar aqını men batırın qazaq qılış qanat, qwrış twrpat qanattığa teñegen. «Aqiıq», «Mwzbalaq», «Aq swñqar» dep nağız aytulıların atasa, öndir jasın «Tastülek» deydi.

Märttikti jalau etken aq swñqar

Tabıl kökemniñ ruhına arnadım.

avtor

Qazaq tilge bay. Jaqsısına jerden teñeu tappağanda kökke köz tikken. İzdegenin sol zeñgirden tapqan. Ol - qıran qws. Basqa-basqa eliniñ atın şığarar aqını men batırın qazaq qılış qanat, qwrış twrpat qanattığa teñegen. «Aqiıq», «Mwzbalaq», «Aq swñqar» dep nağız aytulıların atasa, öndir jasın «Tastülek» deydi.

Ottı künge köz taydırmay turadan tura qaraytın, qwz-qiyanı şarlap, aypara aspannıñ bir özi iesindey bolıp ketetin erkin qwstı da qolğa üyretip, eñ qımbat dosına aynaldıra bilgen - qazaq! Känigi qwsbegiler qırandı qalay wstau kerektigin, bağıp-baptau qajettigin bilgen. Obal-sauabın eskergen. Eşqaşan kem körmey, özimen teñ körgen, joğarığa, biik twğırğa qoyğan. At basınday altınnan artıq sanağan. Qisa, üyir-üyir jılqığa, aq mıltıqqa, qwmay tazığa qiğan. Qazaqtıñ qaraşa üyiniñ oñ qaptalında, tör-twğırğa qws qonğan. Onı eşkez keudesinen iterip, zekip, betinen qaqpağan, qayta sılap-sipap, jibekten bau tağıp, barın sap baptağan. «Qaratorğay» äninde: «Moynıña sarı altınnan alqa tağıp, Qolğa alıp sılap-sipap bağar edim» dep şırqağan qazaq tekti qwstı uaqıtı kele, şau tarta azat aspanğa bosatqan. Öytkeni qırandar - Qwdaydiki! Aqındar da ğarıştıq qwbılıs! Azat oydıñ iesi! Tegin adam aqın bolmaydı. Biraq qay zamannan bermen tartpañız, qırantekti qazaq aqındarına qwsbeginiñ ayaulı alaqanınday aya, tiesili twğır tigen be? Osı twsta qwstıñ qws ekeni, adamnıñ adamşılığınan göri pendeligi körinip qaladı.

Sarqılmas oy kenişi wlı Abaydı jabılıp tayaqqa jıqtı. «Qalıñ elim, qazağım, qayran jwrtım!..» deuden sonda da taymay, «mıñmen jalğız alısıp» ötti. Abayğa deyingi, zamana ärisindegi aqın-jıraularımızdıñ da tağdır-talayı sonday. Jayau Mwsa, Birjan Sal, Mädi sındı märtterdi mort sındırsa, Mahambettiñ basın şaptı. Al Abay atamızdan bermengi aqındardıñ özi ömir sürgen orta-bilikten körgen tepireş-tepkisi şe? Mağjan, Säken, İliyas, Beyimbetter köşi... Qasalbastığa wstap berip, atqızıp jiberdi. Qaysı birin aytasıñ, bäriniñ qazası qıran qaza. Uaqıt san qwbılsa da ör minezdi aqındarına ögey qarauın qoymadı. «Ey, täkappar dünie, Mağan da bir qaraşı! Tanisıñ ba sen meni, Men qazaqtıñ balası!» dep kökiregi qars ayırılğan qayran Qasımdı üysiz-küysiz qañğıtqan zor qala Almatıday dırau astana emes pe edi? Qasımnıñ: «Şığıp twr ğoy büginde, Qasım degen bir aqın. Osı bolar tübinde, eneleriñdi wratın!» degenin janındağı jaydaqsular wqpadı. Al Jwmeken şe? Aqın kündeliginde: «Jeke twlğa (liçnost')- Almatinka özeniniñ ortasında jatqan döñbek tas sekildi: esuas kök sular sol tastı domalatıp äketem dep älek. Al, aqıldı ağıstar - aynalıp ötedi. Ärine, bir kezde sol döñbek tastı da ağıs, su ekpini äkelgen. Biraq ol üşin uaqıttıñ talay toğandarı tolıp, meymanasınan asuı şart» dep auruhanada jatıp qattı tausılıptı.

«Men Qazaqpın!» dep wrpağına ruh berumen ötken Qıran aqın Jwbanımızdıñ 1986 jılğı küresten soñ tüsiniksiz jağdayda jarıq düniemen baqwldasuı jwmbağın işine bükse de sezimge sekem, köñilge küdik bürkip, küpti qılıp ketuli. «Küpi kigen qazaqtıñ qara öleñin, şekpen jauıp özine qaytaramın» dep atı añızğa, jırı mañızğa aynalğan Aqiıq Mwqağali şe, qanşama ret küresinge laqtırıp, «işkiş» atandırıp, küyelep, jwmıssız qaldırğan ker kezeñ Marat Otaräliev, Sağat Äbduğaliev, Ädil Botpanovtardıñ mañdayınan sipadı ma? «Ömirden ot bop ötpeseñ, it bop ötkenge ne jetsin!» degizgendey Marat «it tirlikti» añsap pa? Sağattı «alqaş» qılıp, qañğıtıp, Ädildi iz-tüssiz «ğayıp» qılğızıp jibergen ne tağdır? Berisi qazaqtıñ ay mañday aqın qızdarınıñ mwñın şağıp: «Bäriñdi de qızdar-au, bäriñdi de, Orağısı keledi janım gülge. Jılap-külip jürsiñder, qwlap-twrıp, Qabıldañdar Ömir dep bärin birge!» dep janın jegen Botagöz Baymwqanqızın Oraldağı bir bölmesinen keñ qoynauğa şığarıp saldıq. Aytıstıñ körigi Orazalı 30-da opırılsa, sonıñ izin şala 22 jasında:

«Toqırap mäñgilikke ketken küni, Topıraq joğaltadı armanımdı!..» dep tastülek Asılbek Işanov «tas-talqan» boldı. Tölegen Aybergenov 29-da, Artığali Ibıraev 21-de, Sattar Erubaev 23-de bw fänimen baqwldasıptı. Birin atap, birine köştik-au.

Aqırı «Qazaq edim degenşe...» dep Inder-tüpte küñirenip ötken, Mahambet keşken qısqa ğwmırdan qwrıq boyı da asa almay, qırıq besinde özegi örtenip, qanatı qiılıp, tastay türmege toğıtılıp, tastay ölimge tastalğan «qalıñ adaydı» ğana emes, qalıñ qazağın eñiretip ketken, birden-bir bard aqın Tabıl aqsaqal ğwmırğa qwştar bolmağan ba? «Wyıqtap ketsem bir küni, oyanbay qalam...» dep jürip, aqırı... Ömirden tüñiletindey barlığına ne boldı? Barlığınıñ auzınan «ajal»  tüspeytindey beyuaqta ne töndi, nendey küş qıspaqqa aldı? Onday küş joq dersiz. Qatelesesiz. Sonau Şalkiizdermen şalısıp, Dulattarmen tartısıp, Abaylarmen alısıp, qwdaya ne kerek, aqındarmen öştesip kele jatqan bir ölmes, jetesiz qara küş bar eken. Biz «qara küş» dep aldıq, bälkim onı «merez», yaki dert dep atasa da bolar. Sol «qara küş» Alladan qiyametke şeyin rwqsat swrap alğan malğwnday közge tüspeydi, birde «Batıraştıñ baltası» bolsa, birde «37»-niñ soyqanı boladı. Jaltara bere «jwmıstan qısqartu» ne «jol apatı» bop jımıp,  qaqpan qwrıp, aldı-artıña twzaq sap bağadı. Aqın bitkenge «ölim tiletkizip» aydap saluşı tasada twrğan sol saytan eken. Äytpese, egemen elinde qıran-aqındar köginde samğay bermes pe? Joq. Öytkizbeydi. Aqındardan aqın atağın qızğanadı. Sahnağa şığarmay keudesinen iteredi, ayağınan şaladı. Bwyırğan näpaqamen bala-şağasın asırap, eline adal qızmet jasap jürgen jerinde köptiñ biri bolıp qalmay aqın atı şığıp, auızğa iligip jatsa, älgi qara küş közine ilgisi kelmeydi, jetistigin qaralay qızğanıp, ittiñ süyek-sayağın aldına tastaydı. Talanttıñ mereyin köre almay, onı halıqtan bölgisi bar. Onı müsäpir, köppen teñ emes, tipti kem küyde körgisi bar. Oğan aqın köne me? Ol ot qoy! Janıp ketedi. Janıp ketip jatır.

Qazaq bwl-bwlı Küläş kündeligine: «Ätteñ, öner şirkin, seni de äldekimder bılğaytını bar-au, qanday wsaq jandar bar, seni tüsinbeydi, meniñ näzik qılday önerimdi wqpaydı» dep uayım tögipti. Sahnanıñ jwldızdarın jwldızday erkeletu kerek. Sol siyaqtı darındı bağalau qwsbeginiñ bürkitti bağalağanına jetpey, bwl «ajal trassası» toqtamaydı. Olarğa tiesili marapattı bermey, bergizbey, bere qalsa köptiñ közinşe emes, tasada, jwmıs ayağın ala bere «wrlap alğan» närsedey qılıp ministrdiñ, ne äkimniñ qwttıqtauın jasırın wstata salu, tös belgisin seyfke tığıp, äri ketse bes adamnıñ közinşe öñirine amalsız, qinalıp, qaday salu «qara küş» iektegen ziyalısımaqtardıñ tirligi. Wjım aldında, teatr, mädeniet üylerinde jariya berilse, öziniñ de, eldiñ de mereyi öserine onıñ öresi jetpeydi. «Öy, mınau menen asıp ketedi» degen pendaui müjime oydan asa almaydı, bayğwstar. Talanttardı belgili jerlerge şaqırıp jatsa, qwzırın salıp jibermeydi. «Közge tüse bermesin» degen mıstan äreket. Äy, ol qasqalar däl osılay eteyin demeydi-au, biraq «jını» jibermeydi. Sosın qaytsin. Bir Qazaqbaydıñ balası bola twra talantqa kelgende onıñ işi pışaq aynalmastay tar. Qolınan kelse, kün bermeuge bar. Sodan özin-özi bilip bolmastay ädiletsiz. Al jwrt közinşe kädimgi kisi. El qamın oylağan aq jağalı, qızıl galstukti alıp bir bas. Biraq «osı men ne istep jürmin?» dep özinen esep almaydı.

Qıran alğaş torğa tüskende, namıstan örtenip kete jazdaydı eken. Qwsbegi dereu salqın bürkip, suıq basıp ot qızuın tüsirip, jılı söylep, sılap-sipap birden mäpeleuge köşedi. Öypese, tüz qwsı jantäsilim. Öz otına örtenip öledi. Aqın da solay. Aqın men qırandı qatar qoyudıñ astarı osında. Onı bilgen  Han Abılay Bwqar jıraudıñ bağasın bilgen, sözin kötergen. Bügin şe? Han kötergen sözdi uäzir de emes, bergilerdiñ bergisi kötere almay, şabına şoq tüsip, şalabın şayqap äure. Sodan wlı aytıs öneriñ de qaytıs. Aynalğanda aqınnıñ aşı tili «aytıstıñ körin» qazıptı?..

Jaqsılar Jaratqanğa kerek demeydi me, sol kep bizdiñ basta. Añğal aqın «ölemin» dese, «äumiini» äp-äzir. Köksularğa keregi sol. Aqıldı ağıs - halıqtay bolıp, aynalıp ötseşi. Öytpeydi, «qwzır mende» dep kergidi, tergeydi, twnşıqtıradı. Joşı dombırağa qorğasın qwyğızsa, bwlar sol balqımanı qolqağa qwyuğa bar. Han onı qalamasa da. Olay et demese de. Aqiıq Jwmeken:

Eski arbağa şiqıldau da sıy-baqıt,

Kün keşedi maylattırıp, sıylatıp.

Al qırandar tozbas üşin arbaşa,

Özin-özi tastaydı eken qiratıp!- depti «Qıran» attı öleñinde. Bizdiñ joğarıda attarı atalğanı bar, atalmağanı bar nebir talanttı aqındarımız qırandar siyaqtı qaza qwşuda. Oğan işimdiktiñ, wrıs-töbelestiñ, tas jol, köliktiñ qatısı şamalı. Olar bergi sep, sol aqındı öltiruge şeyin alıp kelgen qara küşti jasırıp qaluşı bergi sıltau, bürkenşek qana. Sen onıñ artına üñil. Artında kim twr? «Ayna qoydım aldıma, köreyin dep özimdi. Eki qwlaq tars bitip, şel basıptı közimdi» dese, onı atıp, şıñırauğa tastağan Şäkärim sını sağan kerek. Öziñdi köresiñ be, özgeni köresiñ be? Sen emes, özge bolsa ol kim? Qazaq pa,? Joq älde türi qazaq, işi käzzap qara küş pe? Kespiri kimdiki? Sağan wqsaydı ma? Wqsasa qay jeri? «Bal ğoy meni sökken til» degin.

«Qazaqtıñ jauı - qazaq» deuli böskişter. Atasınıñ bası! Jalğan. Qazaqtıñ jauı - qazaq emes, jan-tänimen qazaq bola almay jılı-jwmsaqqa tañılğan qu näpsi, zwlım qara küş, ... dirmen tartam degen äumeser.

Azat ruhtı aqınğa, bügingi künniñ bet-perdesin sıpırğanı üşin lajsız şetel asqan jazuşı Mağauinniñ «jarmaq» tirligi de jat. Äneu jıldarı Arab elderine wrlap äketken 200-dey swñqardı tordan az uaqıtqa şığaruı mwñ eken, olar birden Alatauına, Hantäñirine bet tüzepti. Sol siyaqtı qırannıñ qanatı qos bolsa da, sanatı birtwtas. Ol «jarmaq» bolıp ekige jarıla almaydı, özine-özi salmaq bolıp, özine-özi qarmaq bolıp, qoğam özekke tepse «işkiş qañbaq» bolıp, öz elinde, öz jerinde qaladı. Qanağat iesi qas qırandar tuğan jeriniñ köginen aspaydı. Assa da öz eline şañ juıtpay añsap ötedi. Jäne Qıran Alaştıñ kök bayrağına qonıp, öşpes ruh bolıp janıp, jelbirep twr emes pe?!. Tağıda Jwmekenge jüginsek: «Qırsıqtardan jaratılğan bağı bar, Ömir süre bilsek bizder qıranşa, Öludiñ de bir esebi tabılar...» dep zil kürsinip qoyıp, qara nan, qara suımen, jazarın jazıp, alaulap asa beru är tükpirdegi bügingi qazaq aqındarınıñ qali. Biraq Qadır abız aytpaqşı «tiri jürgeniñdi de köre almaytın» uaqıtta qasqayıp twrıp, qaşanda Qwday Ieñnen ölim emes, ömir tilegen abzal. Ömir, täuelsizdik deytin asıl qwndılıqtar adaldardıñ arqasında jasaulı, aqındardıñ öleñimen asqaqtaulı. Zäulim üy tigip, baylıq jiğandar mansaptıñ wşar basına şığıp, qanatın qanşa jaysa da bäribir qıran bola almaydı. Asılı, olar qırandarğa iş tarlıq etpey, qamqor qwsbegi bolsa jarasqan. «Öser eldiñ balası birin-biri batır deui» qajettik emes, parız ekenin wğar tüysik bitsin.

Qıran tağdırı - qiın tağdır. Janıp ketken aldıñğı añğal, qaysar qırandarınıñ tağdır-tauqımeti keyingi tastülekterge ruh darıtsa da, mañdayına tastay tağdır bop jazılmağay. Qırandardıñ qazası - qazaq wltınıñ qazası. Qaza sirep, maza: memleketimizdiñ kösegesin kögertu, tilde, dilde, dinde nıq bolu bolğay. Qırandarıñ kögiñde qalıqtasın, Märt Jomart, Qas Batır Qazaq!

Mwnaydar BALMOLDA

Oral qalası

«Abay-aqparat»

 

0 pikir