Düysenbi, 21 Qazan 2019
Jañalıqtar 2740 0 pikir 30 Şilde, 2012 sağat 09:26

TAMWQ BAR BOLSA, OL - OSI (jalğası)

V-tarau

 

 

TAMWQ  BAR  BOLSA, OL - OSI

 

«...Qayım ağa kimmen bolsın äñgimeleskende jwqaltañ aqqwba jüzi araylana jımiıp, lekite külip qoyıp otıradı eken. Oydı oy qozğap degendey, söz jüyelep öristep, qanşama taqırıptı şalsañ da, ağa bärine dayar. Ädebiet, öner, tarih, jağrafiya, til, din, sayasat, ekonomika, pedagogika, filosofiya...  Köneden büginge deyin ayta aladı, aytısa aladı. Aytıs qızuı artqan sayın ağanıñ  säl qiıqşa kişkene qoñır közi ötkirlenip, dauısına şıñıl bitip, sözi şapşañdaydı. Bir qızığı: sonday jağdayda da lekite külip qoyudan jañılmaydı... Qanşama jıl aralas-qwralas, sırlas bolıp jürgenimde qattı aşulanğanın körgen emespin. Tegi ağanıñ adami jaratılısında aşu joq şığar... Qanşa mayısqanmen sınbay, qanşa şatınağanmen şaşılıp qalmay, wzaq jasauı ğajap.  Äli esimde, birde: -Ağa, temir tordıñ tauqımeti swmdıq şığar?- dep qalğanım. Ol Mwhtar Äuezovtiñ  sonou jıldarı türmege tüsu sebebin aytıp otırğan-dı. Meniñ swrağım özine qatıstı bolğan jäytti jağalauım ekenin añğara qoyıp: -Qwrısın, qaytesiñ sonı, men özi wmıtıp ta baramın, - dep küldi...».

Jazuşı Ğabbas Qabışwlınıñ osılay degeni bar.

V-tarau

 

 

TAMWQ  BAR  BOLSA, OL - OSI

 

«...Qayım ağa kimmen bolsın äñgimeleskende jwqaltañ aqqwba jüzi araylana jımiıp, lekite külip qoyıp otıradı eken. Oydı oy qozğap degendey, söz jüyelep öristep, qanşama taqırıptı şalsañ da, ağa bärine dayar. Ädebiet, öner, tarih, jağrafiya, til, din, sayasat, ekonomika, pedagogika, filosofiya...  Köneden büginge deyin ayta aladı, aytısa aladı. Aytıs qızuı artqan sayın ağanıñ  säl qiıqşa kişkene qoñır közi ötkirlenip, dauısına şıñıl bitip, sözi şapşañdaydı. Bir qızığı: sonday jağdayda da lekite külip qoyudan jañılmaydı... Qanşama jıl aralas-qwralas, sırlas bolıp jürgenimde qattı aşulanğanın körgen emespin. Tegi ağanıñ adami jaratılısında aşu joq şığar... Qanşa mayısqanmen sınbay, qanşa şatınağanmen şaşılıp qalmay, wzaq jasauı ğajap.  Äli esimde, birde: -Ağa, temir tordıñ tauqımeti swmdıq şığar?- dep qalğanım. Ol Mwhtar Äuezovtiñ  sonou jıldarı türmege tüsu sebebin aytıp otırğan-dı. Meniñ swrağım özine qatıstı bolğan jäytti jağalauım ekenin añğara qoyıp: -Qwrısın, qaytesiñ sonı, men özi wmıtıp ta baramın, - dep küldi...».

Jazuşı Ğabbas Qabışwlınıñ osılay degeni bar.

Şınında Qayım Mwhamedhanwlı özine jamanşılıq jasağandarğa kektengen emes. 50-jıldarda körgen qorlıq-zombılıqtı jadınan öşirip tastağanına keybireuler ilanbasa, - meyili. Al töl tarihımızdı tarazılauda «bärin bilmey qoymaymız» dep jürgen biz Qayım ağanı ülgi twtuğa tiispiz.

1951-jılğı 1-jeltoqsannıñ keşinde üy esiginiñ tarsıldan talqan bola jazdap, äldekimder alqın-jwlqın kirip keldi de, üy işin astañ-kesteñ tinte bastadı. Kitaptarına, qoljazbalarına jauday tiip, tirkep jazıp, şığarıp äketip jatır. Jazu-sızuı bar qağazdarın qiday sıpırdı. Mwhtar Äuezovpen jazısqan hattarı bir sandıq edi, onı sol boyı alıp ketti. Keyin äkeleri qanşa izdese de, KGB-ğa, basqa orındarğa qanşama ötiniş jazsa da, sonda tärkilengenderdiñ eşbirin qaytarıp ala almadı.

Timiskiler qağazdan basqa: jihaz, sändik bwyımdar, obligaciyalar, tipti balalardıñ tösekterin, orındıqtarın da tärkiledi. Eñ soñında Qayımnıñ özin ala jöneldi. Qayım kelinşegi men balalarına jımiya qarap: «Men köp keşikpey kelemin» dep ülgirdi.

Qayım Mwhamedhanwlı äueli Semeydiñ işki türmesine qamaldı da, sodan keyin Almatınıñ türmesinde toğız ay otırdı. Onda birinşi qabatta ma, älde podvalda boldı ma, esinde joq, äyteuir, edeni bir şarşı metr, töbesi de  alasa kamerada otırğanın wmıtqan joq.

Üyşiktiñ edeni de, beton qabırğaları da birazdan soñ ısi bastaydı eken. Tabanıñ şıdamay ırşisıñ, tiliñ auzıña simay ketedi. Bir kezde esik aşılıp, baqılauşı bir ıdıs wsınadı. Su ğoy dep bassalasıñ, iä, su, biraq ıdısı tesik eken, wrttap ülgirgeniñşe ağıp ketedi. Däret qısqanda esikti wrğılap aytasıñ, - aydap alıp baradı. Ol jaqtan bir taqtay kesindisin nwsqap: «tabanıña tösegiñ kelse al» deydi. Istıq edenge töseuiñe kerek, alasıñ, biraq  iisi qolqañdı atadı. Birazdan soñ üyşik suıta bastap, mwzdatqışqa aynaladı... Sonı aytqan Qayım ağanıñ säl jımiıp: «Eger tamwq bar bolsa, ol - osı,  dep oyladım» degeni äli de esimde.

Köpşilik kameralarındağı jağday da oñıp twrmadı. Ondağılar baqılauşınıñ rwhsatımen ğana otırıp, sonıñ rwhsatımen ğana jatadı. Jastıqtarınıñ «mamığı» - metall joñqası. Bar-joq tamaq - işinde qırıqqabıqtıñ (kapustanıñ) qasıqqa ilier-ilinbes birer qabıqşası jüretin swrqay bılımıq. Onı işkenmen toymaysıñ jäne onı tergeudiñ aldında äkeledi de, eriksiz qaldırıp kete barasıñ, al qaytıp kelgeniñde egeuqwyrıqtıñ işip twrğanın köresiñ.

Türmede onday «dietadan» basqa tatımdı tamaq ta boladı, biraq  ol temir torlı terezeniñ arğı jağında twradı. Onı işu üşin: «Sovetke qarsı jwmıs  jürgizgenim ras» dep moyındap, qoyu kerek qağazına qol qoyıp beresiñ. Öytpeseñ, köresiñdi tağı körip, egeuqwyrıqpen «tabaqtas» bolasıñ.

Tauqımetti aylarda Qayım Mwhamedhanwlı tağı ne kördi? Qıtaylar oylap tauıptı degen azaptı tarttı: qırıñnan jatqızadı da, samayıña suıq su tamşılatadı. Tırnağıñnıñ köbesine ine swqqılaydı. Bası-köziñ bar demey tepkileydi. Tisiñdi opırıp, mwrnıñdı bet qıladı. Ayaq-qolıñdı baylap, basıña rezeñke qapşıq kigizip, rezeñke qamşımen sabaydı.  Söytip, esiñ kiresili-şığasılı bolıp jatqanıñda: «Qılmısıñdı moyındap, mına jerge qol qoy!» dep qağazın tıqpalaydı. Qayım qorlıqtıñ bärine tötep berdi, qol qoymadı. Dene bitimi de, janı da näzik adamnıñ eşqaşan qayıspağanına qayran qalasıñ! «Özektige ölim bar. Meniñ janım Alaş arıstarınıñ jandarınan ardaqtı ma,  ölip-aq qalayın  degendi ğana oylap jürdim», deydi Qayım ağa. Ayuandıq azapqa dänikken tergeuşiler onı jasıta almadı. Qayım ağa öziniñ ğılımi ideyalarınan bas tartpadı, Abaydıñ ädebi mektebin joqqa şığarmadı, wstazı Mwhtar Äuezovti satpadı!

Qayım ağa özine jasalıp jatqan zwlımdıqtıñ bäri Mwhtar Äuezovke qarsı qasköylik ekenin birden sezgen. Äperbaqan tergeuşiler de birazdan soñ jasırınbaqtı qoydı, bir küni jeteui kezek-kezek qinap, «Abaydıñ ädebi mektebi turalı dissertaciya jazuğa seni Mwhtar Äuezovtiñ mäjbür etkenin moyında!»  dep arsıldadı. «Olay dep jala japqannan ölgenim artıq!» - Qayım Mwhamedhanwlında osıdan basqa oy da, söz de  bolmağan!

Bertinde M. Äuezov türmede qanday oyda bolıp jürgenin swrağanda Qayım onda otırıp jazğan bir  öleñin oqıp beripti. Sonıñ Mwhaña qatıstı şumağı mınau eken:

«...Otqa saldı, otırdım jiger qaynap,

Tordağı arıstanday közim jaynap.

Şıñdalıp şarbolattay şıqtım, mine,

Otırmın öziñmenen külip oynap!»

Tağdır qanşa tarınsa da tälkek bolmağan Qayım twtqındalğanı turalı söz bola qalsa: Almatı türmesiniñ bir kisilik «lyuks» bölmesinde twrdım, dep  qaljıñdaytın edi.

Qayımnıñ otbası da kütpegen küyzeliske wşıradı. Küni keşe esigin bosatpaytın  dos-joldastardıñ köbi jolamay ketti. Qaysıbiri tipti otağasız qalğan bala-şağanıñ, ol üyge az bolsa da kirip-şığıp jürgenderdiñ izin añdıp, tiisti  orındarğa domalaq  hat jazatın boldı. Otanası Farhinwrğa «halıq jauınıñ» balaların panasızdar üyine tapsırıp, päle-jaladan qwtılıp, adamşa ömir sürseñşi degendey «janaşırlıq aqıl-keñes» bergen «qamqorşılar» da tabıldı. Farhinwr men balaları üş bölmeli päterdiñ eñ kişi bölmesine köşirildi  de, keñ bölmesine birde äskeri kisiler, birde partiya qızmetkerleri ornalastırıldı.

Otbasınıñ künkörisi qiındadı. Farhinwr Ahmetjanqızı üyge jaqın Fizinstitutqa, auruhanağa jwmısqa ornalastı. Onıñ aylığı tamaqqa tam-twm jetse de,  keyde päteraqı tölemine jetpey, päterden şığıp qalu qaupi töne berdi.

Degenmen, Qayımnıñ üy-işimen bwrınğışa aralasıp jürgender bolmay qalğan joq. Solardıñ biri - Abay mwrajayınıñ bayırğı qızmetkeri B. Akerman jii kelip, hal-ahualdarın bilip, jılı sözimen de, qarjılay kömegimen de qoldap jürdi. Qayımnıñ jağdayın jeñildetu nietimen tiisti orındarğa ötiniş jazadı, otbasınıñ päter mäselesin şeşuge aralasadı.

Qayım ağa bolsa, otbasınıñ, tuğan-tuısqandarınıñ ne küyge wşırap jürgenderin oyşa ğana dolbarlap, anıq  eşteñe bile almadı.

Qazaqstannıñ Erekşe nazardağı lager'ler basqarmasınıñ ötinişin qarağan respublika ükimeti Aqmola, Qarağandı okrugtarında jaña lager'lerge aşuğa  110 000 ga jer bölu jöninde 1930-jılğı 13-mamırda şeşim şığarğan bolatın. Sovet jerinde tağı bir Gulag - Karlag solay aşılğan. Ol japan düzde  lager'lik «töbeşikterden» qwralğan, twrğındarı -  jartılay qwldar men jartılay  jeraudarılğandar - socialistik jwmaqqa jauıqqan öte ülken aymaq edi. Qayım Mwhamedhanov birneşe jılın sonda ötkizdi.

Aytqanınan qaytpay qasarısqan jas ğalım Qayım QazKSR Joğarğı sotınıñ qılmısti ister jönindegi sot alqasınıñ ükimi boyınşa 1952-jılı albastıday äygili 58-bap negizinde 25 jılğa sottaldı. «Qılmıstı» Almatınıñ türmesinen Semey qalasınıñ türmesine aparılıp, sonda üş kün (29-31mamırda) sot boldı. Ärine, sot ayıptınıñ  «qılmıstı emespin» degen aqiqat sözin elemedi, keşe qızmettes, bügin ayıptap kuä bolğan keybireulerdiñ «dälelderin» ğana eskerdi. Faşistik Germaniyağa dize büktirgen  KSRO  sol jeñistiñ qwrmetine elde ölim jazasın qoldanudı toqtatqandıqtan Qayımğa da ol jaza qoldanılmadı. Biraq onıñ ornına 25 jıl tiri ölik bolu kimge kerek deysiñ?!.  Sol da ömir me eken?!.

Twtqın Mwhamedhanov köppen birge erteli-keş jer qazdı, tas tasıdı. Oğan da atı-jönin wmıttırmaq boldı. Bäri nömirlengen. Estitinderi: «Päleninşi nömir, twr, jür!».  Onımen qoymay, bärin ay aralata basqa jaqqa aydap aparadı, aralastırıp jiberedi. Sol «tärtippen»  Qayım ağa: Temirtauda, Qarabasta, Dolinkada, Dariyada, Qwlaayğırda... boldı. Barğan jeriniñ bärinde «dene jwmısına jaramdı» degen anıqtama bwyırıp, adam tözgisiz azaptı hal keşip jürdi.

Azap aluan türli. Eñ jaqın adamdarıñmen  habarlasa  hat  jazısıp  qarıq bolmaysıñ.  Üyden keletin hattıñ aytarı: «Denimiz sau, balalar oqıp jür, aua rayı jaqsı». Üydegilerge jazılar hat ta soğan wqsas. Amal ne?!.  Al jüykeñe tınım joq: tünde adamşa wyıqtay almaysıñ, qwpiya baqılauşılar oğaş bir qılığıñdı, artıq bir söziñdi qojasına jetkizip, sol üşin  tañerteñ tayaq jeysiñ. Lager' qızmetkerleri twtqındardıñ hattarın aşıp oqidı, elden kelgen posılkanı aşıp, keregin alıp qoyadı. Onday swmpayılıqqa Qayım da tap bolıp jürdi. Qorqınış bilegen köpşilik onı ayta almasa da, ozbırlıqqa qarsı twrğandar bolmay qalmadı. Sol azdardıñ biri - Qayım Mwhamedhanwlı twtqındar körip jürgen qorlıq-zorlıqtı tize  lager' bastıqtarına hat jazudan qaymıqpadı. Kimniñ  kimnen, qaşan, qanday jäbir körgenin naqtı atap jazğan hattarı keyinde tabıldı. «Hat jazu sebebim kek saqtauşılıq  emes, lager'de adami ar-namısıñdı ayaqastı etuge qarsı twru, sizge osını mälimdeymin» dep aşıq, batıl aytıp otırıptı.

Lager' künin qwrım qara bwlt ünemi twmşalap twrdı, sañılau körinbedi  deuge bolmaydı eken. Soñğı jıldardağı bir äñgimesinde Qayım ağanıñ osılay dep, mısal keltirgen bar. «Stalin zamanındağı lager'den universitettik bilim ala alasıñ» degen «qanattı» söz bolıptı. Janı bar söz eken, sebebi lager'lerde joğarı bilimdi sayasi qayratkerler, är salanıñ köpke belgili qwrmetti, ataqtı ökilderi bolıptı. Qayım ağa sovet jwrtşılığınıñ süyikti änşisi Lidiya Ruslanovamen lager'les bolğanın, ol anda-sanda «Valenki» änin jigerlene şırqap, köñilderin bir jelpintip tastap jürgenin ayttı. Al bir beybaqta N. Karamzinniñ «Bednaya Liza» hikayası şıqqan kitap bolıptı da, Qayım ağa onı swrap alıp, qazaq tiline 15 künde öleñmen audarıp, atın  «Sormañday Liza» dep sätti qoyıptı. Sirä, hikayanıñ  mazmwn-mäni aydau-qamaudağı audarmaşınıñ tirlik mänimen ündes bolğandıqtan şığar.

Tirliktiñ twşısın qalağan pende de onıñ nemen tınarın bile bermeydi.  Al Qayım tübi öziniñ jeñerin bilip, ärbir küni üşin küresuin jalğay tüsti. 1952-jılı KSRO Ministrler Keñesiniñ törağası G. Malenkov pen SOKP OK birinşi hatşısı N. Hruşevke, KSRO Jazuşılar odağınıñ Bas hatşısı A. Fadeevke hat jiberdi. Sol hatınan bir üzindi:

" ...literaturnıyvel'moja S.Mukanov i ego posledovateli, jelaya, vo çto bı to ni stalo, oporoçit', skomprometirovat' i unizit' svoego protivnika pisatelya M.Auezova, deystvovali ispıtannımi metodami vragov Abaya - klevetoy i intrigami. YA okazalsya jertvoy besprincipnosti etih literaturnıh vel'moj i otdel'nıh rabotnikov organov MGB KazSSR, kotorıe poşli na grubeyşie naruşeniya sovetskoy zakonnosti, vplot' do pryamoy fal'sifikacii obvinitel'nıh materialov i primeneniya nedopustimıh i strojayşe zapreşennıh sovetskimi zakonami priemov sledstviya. YA ne mog dobit'sya spravedlivosti, gumannogo podhoda k sud'be sovetskogo çeloveka i so storonı organov prokuraturı i suda... Kamennoy stenoy vstavali peredo mnoy ravnoduşie rabotnikov i etih organov. Oni, mne kajetsya, priderjivayutsya pravila: upavşiy da budet rastoptan».

Bwl sözderden  qayıspas twtqınnıñ  ädildikten äli de küder üzbegeni, ädiletsizdikke tözbes aşu-ızası, şarasız şamırqanısı, arız-şağımınıñ jol tabatınına senimi bar.

Qayım hatın özindey sorlap jürgen bir twtqınnıñ lager'ge kelip qaytqan äyeli arqılı sırtqa şığarğan.

Mwhamedhanovtardıñ  otbası  mwrağatjayında  lager'degi Qayımnıñ    sondağı bir mäşinkaşığa Fadeevke jiberui kerek hatın basıp berudi swrap jazğan zapiskası saqtaulı. Onda bılay depti:

"Uvajaemaya! Proşu Vas peçatat' na odnoy storone, çerez 1,5 ili 2 intervala. V tekste moey jalobı vstreçayutsya imena dvuh istoriçeskih liçnostey, oçen' blizkie v orfografiçeskom otnoşenii. Eto - poet Abay i han Abılay. Na çto osobo obraşayu Vaşe vnimanie. Eta jaloba - moya sud'ba. Eto Vı, koneçno, gluboko ponimaete. Otpeçatav moyu jalobu, Vı sdelaete mne velikoe dobro. Nadeyus', çto Vı ne otkajete nesçastnomu v etoy lyubeznosti...".

Joğarığa joldağan hattarına jauap  bolğan joq. Alayda dätke quat etkeni - üyine anda-sanda hat jazuğa mümkindik berilgeni. Mindetti türde orıs tilinde jazılatın, cenzordıñ oqıp tekseruimen jiberiletin ol hattarı äyeli men balaların sağınıp sarğayğan jannıñ näzik sezimine tolı bolatın edi. Sol hattarınan birneşe söylem oqılıq:

" ...Milıe moi, ya jiv i zdorov. Mne ponyatno, ya gluboko çuvstvuyu, moi dorogie, çto vam bez menya trudno i skuçno. Mne toje oçen' tyajelo, kogda dumayu o tom, çto ya ne s vami. Vse eto, koneçno, vremennoe yavlenie. No poka nam s vami pridetsya mirit'sya s trudnostyami... Moi dorogie, vse çto est' v yunosti - silu duha i mısli, hvatku ruk, nablyudatel'nost' glaz, vse otdavayte uçebe, trudu. U menya net drugih jelaniy, krome togo, çtobı vı uçilis' horoşo, bıli sçastlivımi v jizni "; "... ya gluboko blagodaren tem lyudyam, kotorıe ne zabıli protyanut' ruku svoemu blijnemu v trudnom sluçae jizni. Osobenno ya blagodaren im za to, çto oni pomogayut vam. Pust' oni jivut dolgoy, bogatoy i sçastlivoy jizn'yu. Çest' i slava im!'

Sazarğan sarı dalada, tikenek sımmen qorşap tastalğan lager'de janı sızdağan Qayımnıñ  süyikti jarı - tağdırdıñ tauqımetine tap bolğan Farhinwrınıñ dosqa külki bolmay, dwşpanğa taba bolmay jürgen  qayrat-jigerine, parasattılığına tänti bola, tebirene, kirşiksiz süygen jüregin aşa  alğıs aytqan. Ol öleñin baspasözge  40 jıldan soñ ğana wsınıptı.  Ärbir sözi jan sezimiñdi tolqıtadı, terbeydi. Birer söylemin keltireyin: «...Sen meni şeksiz süyesiñ, quanışımız da, qayğımız da - bir. Sen - meniñ periştemsiñ!  Jarına adal serik, balalarına pana  asıl Ana, sağan basımdı iip, seni maqtanış etip jürmin!».

Qayım ağa Fathinwrın ärqaşan şınayı süyip, ayalap, alaqanına salıp jürdi. Jarınıñ fotosuretin  janınan tastağan emes!

1954-jılğı jeltoqsanda Qayım aqtaldı (A. Fadeevtiñ järdemi bolğan körinedi), biraq bostandıqqa 1955-jılı şıqtı. Tiisti qwjattardı äzirleytinderdiñ toñmoyındığı bögepti.

Azaptıñ aqırı qayırlı bolıp, Semeyine aparatın poyızben Almatığa jetken Qayım vokzaldan Esmağambet Ismayılovtıñ üyine asığa telefon şaldı.  Özi de twtqın lagerinen  säl erterek bosap kelgen joldası qattı quandı, Mwhtar Äuezovtiñ tağatsız kütip jürgenin aytıp, tezirek habarlasuın qaladı.

Telefon twtqasınan şäkirtiniñ dauısın estigen Mwhtar Äuezov balaşa quanıp, tez kel dep şaqırdı. Üstinde jöni tüzu kiimi joq jäne bala-şağasın sağınıp qaljırap kele jatqan Qayım wstazınan biraz künge mwrsat swrap, qaltasındağı altı somına  beletke jwmsap, Semeyge jol tarttı.

Arağa eki apta sala Almatığa jetken Qayım kütken wstazımen quana qauıştı. Sağattan sağatqa sozılğan äñgimeleri ayaqtalar emes dersiñ. Ekeuine ortaq jäytter köp. Qara qwrıqqa ekeui de 35 jastarında ilikken (ayırması: Mwhtar 30-jıldarı, Qayım 50-jıldarı).  Birine äke, birine ağa Mwhamedhan Seyitqwlwlınıñ ömiri  de ekeuara äñgimeniñ  arqauı boldı.

Mwhtar türmede Mağjan Jwmabaevpen, Jüsipbek Aymauıtovpen, Ahmet Baytwrsınovpen birge otırğanın Qayımğa sol jolı ayttı. Mwhtardı partiyadan keşirim swray hat jazuğa Ahmet köndiripti. Ol Abaydıñ isi men sözin, ädebi asıl mwrasın ayalap aman saqtap qalu üşin Mwhtardıñ bostandıqqa şığuı qajettigin, qazaq halqına kerek Abaydıñ atın ardaqtap,  şığarmaların nasihattauday  wlı maqsat-müdde üşin bir ret dize bükpey bolmaytının  aytıptı.

...Aqtalıp oralğan Qayım endi  ğılımi atağın qaytarıp alu küresine kiristi. Jwmısqa ornalasıp edi, bir kafedradan ekinşisine auıstırıp, ştat qısqartuğa iliktirip, esin şığardı. Eñbek stajın qalpına keltiru de qiyamet boldı. Päterin qaytarıp alu üşin jazbağan qağaz, barmağan keñse, aşpağan esik qalmadı. Sottıñ «qızığın» da kördi. «Üş äriptiñ» salpañqwlaqtarı da izin añdıp jıltıñdaydı. Biz onıñ otbası mwrağatjayında saqtaulı şaqıru qağazdı kördik, 1955-jılğı 8-jeltoqsanda jazılğan. Qayımğa KGB-nıñ Almatı qalasındağı bir qızmetkerine keludi eskertipti. Pälen jılın lager'de ötkizuge mäjbür bolğan soñ özderine «mayşelpek» boldı desse kerek. Joq, olar Q. Mwhamedhanovtı aydağan jaqtarına jürgizse de, aytqandarına de köndire almadı! Ol «aqırın jürip, anıq basatın», közi jetken aqiqattan aumaytın, batıl da ädil söyleytin, anıq ta aşıq jazatın, öktem küşke özeuremeytin, bilekti emes, bilimdi silaytın qalpınan özgergen joq.

Ol dombıranı jaqsı tartatın. Al lager'den mandolina ala keldi. Keyde sonı sılap-sipap, N. Nekrasovtıñ «Troyka» öleñine jazılğan ändi «Çto tı jadno glyadiş' na dorogu...» dep  qoñır ünmen bayau  bastap, oylı pişinmen aytıp otıratın. Ol:

«...Proşay, nemıtaya Rossiya,

Strana rabov, strana gospod.

I vı, mundirı golubıe,

I tı, im predannıy narod...» - dep M.Lermontovqa jii jüginetin.

Leninnen bastau alğan kommunistik ideologtar  özderin dekabrister men halıqşıldardıñ wrpağımız dedi. Al olar stalindik kezeñde böten oydı twmıldırıqtaytın küşke aynalıp, patşanıñ «kögildir mundirli» jaldaptarınıñ izimen ketkenderin añğarmay da qaldı. Anna Ahmatova 1939-jılı-aq  «kögildir mundirliler» men NKVD-nıñ kökböriktilerin salıstıra teñegen bolatın. Kiimderiniñ tüsinen sayasi tüysikteri sezilip twrğan ğoy. Sirä, lager'de, qiyamet qwrsauında, jürgen qazaq aqın, A. Ahmatovanıñ «Rekviemin» oqımaq twrğay estimese de, M. Lermontovtıñ qwldar men mırzalar, kögildir mundirler men janşılğan halıq turalı tarmaqtarın jii qaytalap, salıstıra  san ret oy örbitken bolar. Sonıñ nätijesinde 1952-jılı jazğan, ğwmırınıñ twmarı derlik:

Tuğan el - altın besik, wşqan wyam,

Köz jwmılmay twrğanda qaytip qiyam?!

Tarta gör, Semeyimniñ topırağı,

Töstiktey jeriñe men erkin siyam! - degen sağınış nazdı öleñi köp-köp jaydı añğartpay ma?!. Iä, oğan süyikti de süykimdi adamdarımen birge jürgennen artıq eşteñe kerek emes edi. Onı sol baqıtınan ayırğısı kelgender...

Qayım Mwhamedhanwlımen qaytıs bolarınan eki jıl bwrın bir äñgimeleskenim äli esimde. Ömiriniñ teriskeyi turalı sabaqtap otırğan sözin  kenet üzip, öñi bozğılt tarta bir auıq ünsiz qaldı. Oy beynetiniñ belgisi-au...  Auır tidi. Ayamadı. Jıl ötken sayın artpasa, kemi qoyar ma...  Sualıñqırağan sausaqtarı körpesiniñ bwrışın bürdi. Sälden soñ öñiniñ bozğılt boyauı şayılıp, jılı şırayı orala bastadı. Bayırğı keşirimdiliginiñ nışanı-au... «Olar  bwyrıqtı orındaudı ğana bildi. Sol üşin jazğıruğa bolar ma?» dedi.

 

 

tarau

 

ABAY  ARUAĞINA  İZZET

 

Abaydıñ ädebi mwrası. Jas ğalımdı ğılım jolına bastağan, aynalısuıñ osı bolsın  dep  wqtıra qızıqtırğan bwl älem şeksiz edi. Ol sonı bile twra oğan qadam bastı. 40-jıldardıñ basında. Abaydıñ aqındıq şalqar oy-äueni orıs ädebietiniñ alıptarı Puşkin men Lermontovtıñ, Krılovtıñ  poetika älemimen astasıp jatqanın añğarıp, olardıñ özara baylanıs sırına qanığuğa şın qızıqtı. Bwl baylanıs bügingi abaytanuşılarğa özinen özi tüsinikti tabiği qalıp bolıp körinui mümkin. Orıs jäne europa poeziyasın kezinde oqıdı, toqıdı der. Öytkeni bügingilerdiñ aldında HH-ğasırdıñ ortasında Qayım Mwhamedhanwlı salğan jol jatır. Abaytanudıñ qazirgi dañğılına soqpaq bolıp qosılğan ol jol birte-birte keñip, jolauşıları köbeye berdi. Soqpas iesi qazaqtıñ kemeñger aqınınıñ oy örisi men öresi bükiladamzattıq  poetika älemine wlasıp jatqanın, olay şarıqtauına tabiği darını, izdenimpazdığı, tanımpazdığı jäne şığıs, orıs, europa mädenietimen, ädebietimen baylanısa alğanı ıqpal jasağanın alğaş ret ğılımi jüyeledi.

Ä degennen abaytanuğa den qoyğan Qayım ağa  qara qwrsaudan bosap şığısımen birneşe jılğa üzilgen jolın jalğap, Abaydıñ el auzındağı öleñderin jinauğa qayta kiristi de, birinşi jılı üşeuin, 1956-jılı altauın taptı. Olardı jariyalaudan bwrın şın mäninde Abay öleñderi ekenin  tekstologiyalıq zertteuden mwqiyat ötkizip, közi jetken soñ däleldi tüsinik jazdı. Onıñ 1955 - 1959-jıldarı  abaytanu taqırıbına jazğan maqalasınıñ ğana sanı  - on bir. Negizgileri: «Mağauiya Qwnanbaev. Ömiri men şığarmaşılığı», «Abay tuındılarınıñ tekstologiyası». Soñğısı qazaq tekstologiyasındağı bağa jetpes bastı eñbekke aynalıp, küni büginge deyin bwl bağıttağı ülgi-önege bolıp keledi. Abay şığarmaların tügendey toptauı, onıñ auqımı keñdigin, tereñdigin, qaytalanbas quattılığın  tanımdı da tapqır äñgimeleui, Qazaq ädebieti oqulığında aytılğanday, «ädebiettanuımızdıñ kökjiegin keñitken jañalıq boldı».

Qayım Mwhamedhanwlı 1959-jılğı 12-mausımda Ğılımi keñeste Abay twsındağı aqındar jayında  dissertaciya qorğadı. Sätti boldı, oyı orındaldı.

Abaytanuşı  izdenimpaz ğalım  1970-jılı ülken jañalıq aştı: Abay öleñderin 1909-jılı Sankt-Peterburgta alğaş ret şağın jeke jinaq etip şığarğan adam  İliyas Boraganskiy  ekenin paş etti! Ol eñbegi Qazaqstan, Resey, Başqwrtstan mwrağatjaylarımen baylanısıp, şañ basıp jatqan gäzet jäne qwjattar tigindisin jıldar boyı qajımay aqtaruınıñ jemisi edi. Söytip, ol Abaydıñ ğılımi ömirbayanındağı tağı bir aqtañdaqtıñ orının toltırdı.

Abaydıñ aqındıq, filosofiyalıq tanımı twtas bir keñ älem desek, Qayım ağa ol älemdi ömiriniñ soñğı sätine deyin zerttep ötti. Abaydıñ tuğanına 150 jıl toluına oray 1995-jılı şığarılğan qostomdıqqa  siñirgen eñbegi öz aldına bir töbe. Wlı aqınnıñ tuındıları birinşi ret  ğılımi tüsiniktermen şıqtı! Körkem ädebietimizdegi ol jañalıq  Abaydıñ aqındıq, oyşıldıq qwdıretine tänti köpşilikti şeksiz quantsa, olarğa sol quanıştı silağan biregey ğalım Qayım ağanıñ qabağın kirbeñ şaldı: qostomdıqtı ol dükennen satıp aldı...

«Eşten keş jaqsı» degendey, Qayım Mwhamedhanwlına Qazaqstan Respublikasınıñ Memlekettik silığı berildi. Basqa da qwrmetti ataqtar men nagrada boldı. Olar: «Abay» enciklopediyasın, «Abay» qostomdığın jäne Abaydıñ şäkirtteri jayındağı törttomdıqtı şığaruğa jwmsağan ğalımdıq qajır-qayratınıñ öteui siyaqtandı.

Qajımas Qayım ağa at şaldırmaytın ğadetinen jañılğan joq: mwrağat jaylardı tınımsız aralap, keregine swrau salıp, tapsırıs berip, alıs-jaqındağı  ädebietşi ğalımdarmen  söylesip, hat jazısıp, abaytanu ayasın keñitip, jas izbasarların köbeyte  berdi.

 

 

Vİİ -tarau

 

WMITILĞANNIÑ   ORALUI

 

Barşamızğa ayan jäne bir jäyt - qazaq ädebietindegi şäkärimtanudıñ köşbası  Qayım Mwhamedhanwlı ekeni.  Ol ozbır bilik öktemdikpen  atın öşirgen Şäkärimdi aqtap alu küresin otız jıl boyı jürgizdi. Qazaqtıñ töl ädebietiniñ törinen orın aluğa tiis aqındı ğalım bolıp qana emes, tübi bir tuıstıq dästürdiñ talabımen de izdedi. Äkesi erekşe ğajap adam Şäkärim turalı arasında qızıqtarı da bar köp äñgime aytatın. Şäkärim 1912-jılı bwlardıñ üyinde  biraz uaqıt meyman bolıp jattı. El-jwrtqa tanımal aqın  on sausağınan öner tamğan şeber de eken. Öz kiimderin, etik-mäsini qosa, özi pişip-tigip aluı bılay twrsın,  muzıka aspaptarın da: qazaqı dombıranıñ tür-türin jäne sayın dalada kezdese bermeytin skripkanı özi jasap aladı.

Bir küni tañerteñgi şaydan keyin Şäkärim qala aralaytının, tüske taman oralatının aytıp şığıp ketedi, biraq mejeli uaqıtta da, odan keyin de kelmeydi. «Bwlay bolmauşı edi ğoy?» dep Mwhamedhan mazasızdanadı. Söytip otırğandarında bir policey kelip, onı uçastok bastığı şaqırıp jatqanın aytadı. Söytse, kiim kiisi erekşe swñğaq boylı beytanıstı tärtip saqşıları tegin kisi emes, bwl şpion şığar dep wstap, uçastokke alıp barıptı.

Aytpaqşı, Şäkärim büginde qolımızda bar jalğız fotosuretke  Mwhamedhan Seyitqwlwlınıñ üyinde jatqan sol künderi tüsken körinedi.

Şäkärimniñ ädebi bürkenşik atı  -  «Wmıtılğan» (aqınnıñ özi «Mwtılğan» dep jazğan, - Ğ. Q.). Jekebatırğa aynalğan Şäkärimdi bir küni Şıñğıs tauınıñ qoynauında atıp öltirip, mürdesin bir tereñ şwñqırğa tastay salğan qızıljağalılar onıñ atın öşiru, wmıttıru üşin qoldarınan kelgen soyqandıqtıñ bärin istegen: aqınnıñ kitaptarın, qoljazbaların, kiim-keşek pen närse-bwyımdarın qwrtqan. Onı-mwnı qağazdarın, suretterin örteudi keñseniñ mılqau küzetşisine tapsırğan. Şäkärimniñ bizge mälim fotoportretin aqındı sırttay biletin, iştey qwrmetteytin sol mılqau saqtap qalıptı. Bayqatpay ala qoyıp, eki büktep, qoynını tığıp jiberipti. Keyin sol jarımjan adam bergen bolar, ol suret seyitqwlovtardıñ üyinde  saqtalğan.

Älmisaqtan beri aytılıp kele jatqan, «qoljazba küymeydi» degen äsireleu söz Şäkärimniñ kezinde mülde joqqa şığarıldı. Aqınıñ qoljazbaları da, öziniñ közi tirisinde Semeyde, Taşkentte, Qazanda şıqqan kitaptarına deyin janıp ketti. Eger wlı Ahat äkesiniñ üş buma qoljazbasın, bir kitabın qalayda saqtap qaludıñ jolın taba almasa,  aqınnıñ ädebi mwrasınan biz maqrwm qalar edik.

Ahat ta az tauqımet tartqan joq.  Talaydı jazıqsız tentiretken, qazağa wşıratqan «halıq jauınıñ balası» degen söz oğan da qara tañba bolıp basılıp, türmege qamaldı. Qayım, özi de baqılauda jürgenine qaramay, twtqındağı Ahat Qwdayberdievke tamaq aparıp jürgen. Ahat odan kele bermeudi äldeneşe ötinip, ol jürisiniñ aqırı jaqsı bolmasın eskertken. Qayım onıñ tilin almaptı. Wlı aqınnıñ balasın qiın-qıstau kezde qoldaudı  adami parızım dep bilgen.

Türmede birneşe jıl otırıp, äyteuir, aman-esen bosap şıqqan Ahat 1957 - 1967-jıldarı wlı atası Abaydıñ mwrajayın basqarıp, sodan keyin ğılımi jwmıstarmen şwğıldanğan. Ärine, äkesin aqtap aluğa şındap kiristi de, sonıñ nätijesinde 1958-jılı KSRO Bas prokuraturasınan: «...ayıbı däleldenbeui sebepti Şäkärim Qwdayberdievtiñ isi toqtatıldı» degen, otbası köpten kütken jauap aldı. Alayda Wmıtılğan aqınnıñ  talantın tanuğa, şığarmalarınıñ jarıq köruine ökimettiñ ol şeşimi qolma-qol kömek bola alğan joq. Şäkärimniñ  twmşalanğan tünektegi jolın aşu äli de köp arpalıstı kerek etetinin Qayım Mwhamedhanwlı da jaqsı bilip, aqındı tolıq aqtap alu küresine bel şeşe kiristi.

Marqwm aqınnıñ aqtalğanı mälimdense de, oğan aşıq narazılıq, qarsılıq jasalmasa da, Şäkärim tuındıların jarıqqa şığaruğa mwnda eşkim asıqpadı. Aqınnıñ tañdap alğan «Mwtılğan» atı sol  wmıtılğan küyinde qala beretinge wqsadı. Qayım gäzet-jornaldarğa maqala, partiyalıq basşılıq orındarına hat jazıp, Şäkärimniñ wlı aqın ekendigin, resmi aqtalğanın, yağni onıñ ädebi mwrasın jarıqqa şığarıp, nasihattau, tanıtu kerektigin ayttı. «Äldekimderdiñ äldeqalay bolar eken degen äsiresaqtıqtarı kedergi bolıp, aşılğan joldı ädeyi jauıp twrğan siyaqtı», dep aşındı. Ahatqa jazdırğan hattarınıñ da köşirmesi bar.

«Toqırau» jıldarınıñ birinde Semey oblısına Reseyden kelgen resmi delegaciya Abay tuıp-ösken öñirge barıptı. Delegaciyanı obkom qızmetkerleri alıp jürip, öñirdiñ tarihi jerlerin aralatqan, Abaydıñ üyin körsetken, täu etuge ziratına aparğan. Zirat basındağı bir  sätte Qayım Mwhamedhanwlı: «Mwnda qazaqtıñ wlı perzentteriniñ biri - Şäkärim jatır» dep, delegaciyağa aqınnıñ molasın körsetken. Ol qılığı obkomdıqtarğa oqtay tise kerek, olar  şoşıp, sasqalaqtap qalğan. Sälden soñ bireui Qayımğa tistene kübirlep: «Sen bizdi tiridey öltirdiñ!» depti. Arınıñ asqaq sözin qorqınışsız aytqan ğalım ayılın jimaptı. Onıñ oyı wlı aqınnıñ şığarmaların halqına qalayda jetkizudiñ jolın aşu ğana bolğan.

Gorbaçevtiñ «qayta qwruı» da därmensiz bolıp şıqtı. Bastalğan söz tiyanaqtar emes. Qimıldı eselemey is bitpesin bayqağan Qayım jaña jol izdedi. Ol Şäkärimniñ ömiri jäne şığarmaşılığı turalı naqtı derekti material äzirlep, aqınnıñ  ğılımi ömirbayanın jasaudı jobalağan edi. Endi sonı joğarıdağılarğa jetkizbey bolmaydı dep tüyip, 1987-jılğı şilde ayında Qazaqstan KP OK hatşısı G. Kolbinge, KSRO Jazuşılar odağınıñ Bas hatşısı V. Karpovqa hat jiberdi. Sol hattan bir üzindi:

"...vosstanovlenie imeni Şakarima yavlyaetsya vajneyşey jivotrepeşuşey problemoy v istorii literaturı i vsey kul'turı Kazahstana. Ob etom je nedavno na plenume Soyuza pisateley SSSR v Moskve govoril Pervıy sekretar' pravleniya respublikanskoy pisatel'skoy organizacii poet O.Suleymenov". Aqınnıñ şığarmaların qaytadan şığaru oylastırılmay otırğanına nazar audarğan Mwhamedhanwlı odan arıda bılay degen: "YA smeyu vıskazat' svoe ubejdenie po etomu povodu: koe-komu ne po nutru internacionalistiçeskiy duh tvorçestva poeta Şakarima, ottogo izo vseh sil tşatsya pripisat' emu nacionalizm. Etot gryaznıy priem mne znakom, ya sam v odno vremya bıl jertvoy takogo metoda".

Sol twsta Qayım «Qazaq ädebieti» gäzetine Şäkärim jayındağı ğılımi-zertteuiniñ nätijeleri turalı maqala aparıp bergen eken, biraq redakciyadağılar tartınşaqtaumen birneşe aydı ötkizip, aqırında baspay qoyıptı. Wmıtılğan aqındı wlağattaudan seskengen.

Özimizde oñdı eşteñe bolmasına közi jetken soñ Qayım ağa «Ogonek» jornalınıñ redaktorı V. Korotiçke hat joldap, bılay degen (birer söylemin ğana keltirelik):

"...çem i kak ob'yasnit', çto s 1958 goda, kogda Şakarim bıl polnost'yu reabilitirovan, do sih por ne osuşestvlen I vıpusk podgotovlennogo Akademiey nauk KazSSR k peçati v seredine 60-h godov dvuhtomnogo sobraniya ego proizvedeniy? Za stol' dolgoe vremya bıla vsego liş' odna publikaciya (i to ne v Kazahstane, a v Leningrade) çetırnadcati stihotvoreniy v perevode na russkiy yazık v knige "Poetı Kazahstana". Oçevidno, çto vosstanovlenie podlinnoy pravdı o Şakarime vstreçaet ser'eznıe prepyatstviya so storonı nekotorıh otvetstvennıh çinovnikov v naşey respublike".

(Audarmaşıdan: «Poetı Kazahstana» jinağın şığarudı oylastırğan, onı qwrastırudı Mwhtar Mağauinge tapsırıp, Mäskeudegi, Leningradtağı dos-joldastarımen aqıldasıp,  baspağa  jol tapqan - äygili jazuşımız Änuar Älimjanov.)

Bir ay şamasında KSRO Jazuşılar odağınan jauap keldi (üzindi):

"Mı vnimatel'no oznakomilis' s vaşim pis'mom po povodu sud'bı vıdayuşegosya kazahskogo poeta i mıslitelya Şakarima. Peregovorili s tovarişami iz CK KP Kazahstana. V dannoe vremya mı jdem ot nih trudı Şakarima, çtobı polnee oznakomit'sya s tvorçestvom poeta (bwl sözderi şıñğıstaulıq  Jekebatırdıñ şığarmaşılıq mwrasına beytaraptılıq emey, nemene?! Şäkärimniñ eñbekteri partiya şeneunikteriniñ qaysısında boldı eken?!-avtor). Naş Rollan Seysenbaev vedet peregovorı s jurnalom "Literaturnoe obozrenie", çtobı napeçatat' Vaşe pis'mo-stat'yu na stranicah dannogo jurnala. Esli redaktorı predlojat Vam koe-çto vıpravit' i  dopolnit' tekst, to, pojaluysta, primites' so vsey duşoy. Kak Vam izvestno, Şakarim po sile i znaçeniyu vtoroy poet Kazahstana posle Abaya".

(Audarmaşıdan: soñğı söylem Qayımnıñ öz sözin, «kak Vam izvestno» dep qoyıp, özine köldeneñ tartu ğoy? Partiyanıñ «aqılgöylerinde» qımsınu  bolmağan.)

1988 jılğı kökek ayınıñ 7-si küni Q. Mwhamedhanwlına Qazaqstan Jazuşılar odağı basqarmasınıñ birinşi hatşısı Ädi Şäripovten: «Tiisti organdar Şäkärimdi aqtadı! Qwttıqtaymın!» degen jedelhat keldi. Mwnday qwttıqtau estuge onıñ - Semeyde tauı şağılıp jatqan ğalımnıñ qwqı bar edi.  Şeksiz quanışqa bölendi.

Köpşilik sarğayıp kütken is sätte oñğa basıp, Şäkärim tuındıların jinaq etip şığarudı birneşe baspa dereu qolğa aldı. Aqiqat jeñdi. jinaqtar  şıqtı. Alayda quanıştıñ soñı  ülken ökinişke aynaldı. Aqın şığarmaları  öreskel bwrmalanıptı. Qayım Mwhamedhanwlı qattı nalıp, orınsız bwrmalaulardı tüpnwsqamen salıstıra otırıp, tekstologiyalıq maqalalar jazdı. Semey memlekettik pedinstitutı qwzırındağı Şäkärim ğılımi-jertteu ortalığınıñ direktorı Twrdıqwl Şanbaydıñ bir küni keñsesine Qayım ağanıñ  kelgenin, özin üstel basına otırğızıp, qolına qarındaş wstatıp, Şäkärim şığarmalarınıñ jaña jinağın  aldına qoyıp: «Men Şäkärimniñ öleñderin jatqa aytamın, al sen andağı kitapqa qarap, bwrmalanğan sözderdi tüzetip otır» degeni bar. Twrdıqwl Qasenwlı keyin sol jäytti esine alıp: «Men onıñ este saqtau qabiletine eriksiz tañdandım! Qanşa qate, qanşa bwrmalau tapqan deseñizşi! Ol tüzetpese, kim tüzete alar edi?!» dedi.

Qayımnıñ «Aqınnıñ oraluı» dep atalğan maqalası alğaş ret Semey oblıstıq «Ertis» gäzetinde 1988-jılı 23-kökekte jariyalandı. Onda Wmıtılğannıñ ömirine, öleñderine, filosofiyalıq oy-pikirlerine gäzet kölemine qaray  qısqaşa şolu jasalıp, aqın tağdırınıñ qanday qasiretpen ayaqtalğanı aytıldı. Biraq qazaqtıñ: «bir aynaldırğandı şır aynaldıradı» degeni kelip, maqalanı müdirmey oqu mümkin bolmadı: ärip qatesi bıjınap, keybir twstarı aq basqan közdey şeliip, mülde körinbeydi. Jwrtqa belgili biyazı, wstamdı, keşirimdi  Qayım qattı aşulanıp, tabandap talap etip, maqalanı gäzetke qaytadan jariyalattı. Aqın turalı pikirin: «Ömiri de, şığarmaşılığı da erekşe Şäkärim halıqqa kerek, ol bizdiñ ruhani tirligimizdi bayıta tüsedi», dep twjırdı.

San jıldar boyı sanatta bolmağan Şäkärimniñ halıqqa, ädebietke oraluı jönindegi sol maqala aqınnıñ «aqtañdaqqa» aynalğan ömirbayanın  qalpına keltiru haqında 1980-jıldardıñ soñında aytılğan alğaşqı quattı söz edi.

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»

0 pikir