Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1391 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:43

ALAŞTIÑ AZA KÜNİN BELGİLEUİMİZ KEREK

 

 

Mäseleniñ auqımı keñigendikten Aşar­şılıq häm Quğın-sürgindi jeke-jeke qarastıru qajet, ekeui bir-birimen qabıs­paytın bölek äñgime degen oy-pikir beleñ aluda. Onıñ üstine bwğan deyin aşıq aytılmağan 1921-22 jıldardağı Aştıq jaylı aşı şındıqtıñ da şımıldığı türile bastadı.
Şınayı ğılımğa akademiyalıq bay­sal­dılıq kerek. Bwl qılpıldağan ötkir mäseleniñ birneşe wşı bar. Birinşiden, eñ bastısı - etikalıq jağı. Şaş al dese, bas alğan qoğamda hattalğan qwjattıñ bäri zamanaui şındıq bolıp tabılmaydı. Zorlıqpen, azaptaumen qol qoydırğan, birin-birine qaralatqan qarğıs atqır qağazdar qan­şama? Bügingi köylegi kök, tamağı toq adam­ğa «Sonımen, solay desek...» deu op-oñay, biraq sonıñ bäri wlt paydasına, onıñ auızbirligine, bauırmaldığına qızmet ete me?! Ekinşiden, Keñes kezindegi bastı-bastı qwjattar arıstannıñ auzında ekeni jasırın emes. Jılannıñ ayağın körgendey, imperiyalıq öktem sayasattıñ bar swrqiya­lıq qwpiyasın bilip alğan Pol'şa, Baltıq boyı elderi siyaqtı bwrınğı otar kebin kigen jwrttar da janınan türşigip, tüñilip, teris qarap kete me degen qauip ağa balasınıñ qoynında aybaltaday qıstırılıp twrğanı jasırın emes. Onıñ üstine küşik kezinen talanıp qalğan ini de tisi batqan üreyden arıla almay, boyındağı «aqtalu sindromın» saqtap otır. Sondıqtan da biz ıñğayğa qwlap, aytuğa, jazuğa beyimbiz... Üşinşiden, köptiñ aytqanınıñ, oyındağısınıñ bäri de ärdayım dittegen jerden şığıp, dwrıs bola bermeydi eken. Aş özek halıqtıñ auzın azğantay aqqa tigizgen kişkentay kösemdi «Mırzajan» dep töbemizge köterdik, söytken «jaqsı kisimiz» barşa qazaq basşısın top-tobımen, partiya-partiyasımen mwrnınan kögendep, «mwrttı kösemge» tizimdep berip, arağa ay salıp atqızıp otırdı.
«Qalay da Keñes ökimeti ornauı qajet. «Kişi Oktyabr'» saltanat qwrmaq. Adam balası teñdik pen bostandıqqa qol jetkizip, bw düniede körmegen qızığın bolaşaq kommunizm kezinde köredi». Bwl mıñdağan jıldıq tarihı bar köşpeli qoğamdıq formaciyanıñ soñğı twyaqtarınıñ birin «örkenietke» jaqındatıp, zorlıqpen otırıqşılıqqa köşiru-twğın. Zorlıqtan zorlıq tuadı. 1920 jıldarı bükil qazaq dalasın «bandı» qaptap ketti. Qızıldar olardı qırıp tauısa almadı, bas sauğalağandarınıñ birazı «basmaşılardıñ» janınan tabıldı. Körkem dünielerimizde Hamit jauız bandınıñ közin qwrtqanımen, halıq jadı taqımdarı keppegen «Bandı Amanğali», Erğali, Qwnıskereylerdi köp küstanalay koymaydı. Al 30-şı jıldardağı aştıqta qamşı-soyılmen ottı qaruğa qarsı köterilmegen qazaq joq. Aday köterilisi, Sozaq köterilisi, Şwbartau köterilisi... onıñ artı qanşama sot, atu, aydauğa wlastı. «Qazaq şıqqan», özbek bolğan, Qıtay asqan, Auğan auğan qazaq qanşama... Aytılmadı, jazılmadı desek, şın mäninde osı köterilisterdiñ şındığı öz suretkerlerin kütude.
HH ğasırdıñ basında öleñ şöptey qaulap şıqqan qazaq oqığandarı jazğan birdi-ekili kitap «zañsız» önim bolatın, resmi rwqsat alğandarınıñ özi tıñşı tilmaştardıñ cenzurasımen qidalanıp şıqtı. 1916-22 jıldarı alaşşıl arıs­tar attan tüsken joq. Olardıñ köbi Taşkenge, Swltanbek Qojanovtardıñ janına barıp jan saqtadı. «Bilim» komissiyasın qwrıp, barlıq saladan oqulıqtar jazdı, Abaydıñ öleñderinen bastap köp kitap şığardı. Ol oqulıqtardıñ qay jıldarğa deyin aynalısta bolğanın bilmedik, bizge belgilisi jüregi Alaş dep soqqan birde-bir azamattıñ 1929 jıldan keyin birde-bir kitabı jarıq­qa şıqqan joq. Sonda 1937-ge deyin olar qalam türtpedi me?! Ärine, jazdı. Ökinişke oray, öktem sayasat ideologiya salasında ızıñı bölek şıbındı da wşırmadı, sol zamannıñ cenzura tizgini qalam wstağannıñ jeti atasına deyin sauısqannan saq boludı üyretti. Atıp-asıp, janın alğan bir bölek, 4-5 jılda şığarmaşılıqtıñ dämin tatıp qalğandardıñ qanatın qırıqtı, kömeyine qorğasın qwydı. Aytılmay jatqan ruhani repressiya sabağınıñ aşı betteriniñ biri osı bolsa kerek.
Ärige barmay, 1916-dan bastap 1986-ğa deyingi 70 jıldıq qazaq ömirin alsaq, jadırağan jazınan öksumen ötken tüneriñki künderi köp eken. Qızıl biletin qılıştan beter jalañdatqan mäskeulik kommunisterge özimizdiñ şolaq belsendiler asıra kömek jasaptı. Alapat aştıq men qanqasap quğın-sürginge deportaciyanı, 2-şi jahandıq soğıstıñ qwrbandarın qossañız, qazekem nege öspeydi, öz jerinde ögey baladay kün keşti degen swraqqa jauap alasız. Öz qağınan jerip, ana tili men ata dinine qarsı şapqandardı toqtatu üşin de, wlı jeñisterimiz ben alapat jeñilisterimizdiñ män-mağınasın arttıru üşin de bir jıl, on eki aydıñ bir künin ALAŞTIÑ AZA KÜNİ dep jariyalau, wlttıq (memlekettik) qaralı kün datasın belgileu orındı bolmaq. Ol tarih tegerşigin keri aynaldırmasa da, ornı oysırap twrğan otarsızdandıru üderisiniñ noqtasın sıpırar edi.
Öser wlt tarihın tasqa jazadı, öşer jwrt közin jaspen juadı. Ruhtı janıp, ata-babağa Qwran bağıştap, arıstardı eske alar kün 8 mamırmın dep özi swranıp twrğanday. 7 mamırda jaña äskerimizdiñ küş-quatın bir parıqtasaq, 8-i men 9-ı küni Jeñisimiz ben Jeñilisimizdi atap ötu örkeniet köşine ergen jas memleketimiz­diñ märtebesin kötermese, azaytpası anıq.

Ğarifolla ÄNES

«Ana tili» gazeti

 

0 pikir