Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1580 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:41

16 jol öleñi üşin 18 jıl azapta bolğan

Belgili öner qayratkeri, akter, aqın, Qazaqstannıñ halıq artisi Şahan Musinniñ (1913 - 1999) qiırdağı Kolımada ötken auır azaptı tağdırı, sonda da sağınıñ sınbağanı, seksen altı jas ğwmır keşip, önerdegi, ömirdegi öz biigin bağındırıp ketkeni kimdi de bolsa tañdandırğanday.

Belgili öner qayratkeri, akter, aqın, Qazaqstannıñ halıq artisi Şahan Musinniñ (1913 - 1999) qiırdağı Kolımada ötken auır azaptı tağdırı, sonda da sağınıñ sınbağanı, seksen altı jas ğwmır keşip, önerdegi, ömirdegi öz biigin bağındırıp ketkeni kimdi de bolsa tañdandırğanday.

Şahañ turalı qalam terbeu oyımızda joq twğın. Qaybir küni redakciyamızğa kelgen Mwrat Isin degen äskeri zey­netker aqsaqal türtki boldı. Kö­zinde qara közildirik, tip-tik, qi­mılı şiraq, sıptay bop kiin­gen Mwrat aqsaqaldıñ sek­sen jasta ekenine, özi aytpasa, senuiñiz qiın. Wzaq jıldar elimizdiñ sırtqı barlau qız­metinde eñbek etken. Qısqası, qatañ tärtipke bağınıp ösken, bet-älpetin bwljıtpay wstay­tın äskeri adam ekeni birden añğarıladı. Äytse de iştey tolqıp, tolğanıp kelgenin añğardıq. Onı añğartqan - bizdiñ sezimtaldığımız emes, bwl kisiniñ aqınjandılığı. Öleñ jazadı eken. «Tüsime Şahan ağa kirdi» dep, oquşı däpterine jazılğan otız şumaq öleñin wsındı:
Oqıdıñ ba sen Şahannıñ näzik,
mwñdı jırların?
Wğa aldıñ ba tar qapastan
şertken şerli sırların?
Bayqadıñ ba boyındağı ärtürli
öner qırların?
Azamattıq ar-wyatın joğarı
wstap twrğanın?!.
Osılay bastalatın wzaq öleñinde örşil öner iesiniñ azaptı ğwmırın sırlı sözder­men ädemi öre bilgen ağamız «men aqın emespin ğoy» dep kişi­peyildilik tanıttı. Äskeri joldı emes, aqındıqtı şın­dap quğanday bolsa, biraz jerge şapqanday eken-au dedik.
Mwrat aqsaqal Şahan Mu­sin­men biri - ağa, biri - ini bo­­lıp, äri jerles, äri ruhtas re­tinde sälemi tüzu bolıptı. «Mwnday kisi turalı mindetti türde jazu kerek!» dep, «Arıs» baspasınan şıqqan «Öleñ. Ömir. Öner» attı Şahan Mu­sinniñ jırları men jazba­ları, ol kisi turalı estelikter, öleñ-arnaular ji­naqtalğan kitaptı qolıma wstattı.

* * *
Şahan Musinniñ «May­lıqara» («Narkomğa hat») degen twñğış öleñi 1932 jılı tereñ tebirenisten, küyinişten tuğan. Bwl turalı ol esteliginde «Sol künderi Maylıqarağa bara jatıp, qaytıp kele jatıp, ta­qır joldıñ birde oñ jağın­da, birde sol jağında, keyde jaqın, keyde alıs, aydalada är jerde, azıp-tozıp, aştan ölip, irip-şirip, qarğa-qwzğınğa jem bolıp jatqan azamattardıñ ölim­tigin mına men sorlı öz közim­men kördim» deydi. Söytip, osı 16 jol öleñi üşin 18 jıl aydauda boladı. Eñ alğaş 1936 jılı türmege qamaladı. Köp ötpey, Qiır Şığıstağı «Ko­lımadan» bir-aq şığadı. Sol jerde on jıl auır azaptı ay­dauda bolıp, 1946 jılı tuğan jerine oralıp, bwrın özi iste­gen Semey teatrına ornalasadı. 1948 jılı tağı da wstalıp, Sibir ölkesine mäñgi baqi jer audarıladı. Kolımada aştıq­tan üş ret isinip, üş ret ölim auzınan qaladı. «Aştan isine bastadım. Jalpı, isik degenge sausağıñdı bassañ, şwñqır payda boladı da, sausaqtı alğan soñ, şwñqır tolıp, adam terisi or­nına keledi ğoy, al aştan isin­gende, barmaq batqan şwñ­qır ornına kelmey, sol küyinde oyılıp twradı eken» dep ja­zadı Musin. Stalin ölip, Beriya atılğan soñ, 1954 jılı ğana bosanıp, sol 1954 jıldan ömi­riniñ aqırı 1999 jılğa deyin tabanı kürektey 45 jıl teatr sahnasınan tüspeydi. Osı­layşa jiırma jılday aydauda bolsa da, Şahañnıñ seksenge kelgenşe tisi tügel, qimılı şiraq bolıptı. Birde ataqtı aqın Qalijan Bek­hojin: «Şahan, sen osı türiñdi köp bermey, asa qartaymay qalay saqtalıp jürsiñ?» dese, Şahañ: «E, etti bwzılıp ketpes üşin mwzdatqışta saqtaydı ğoy, meni de 20 jılday 40-50 gra­dustıq ayazı bar, qısı 9 ayğa sozılatın suıq jerde saq­tadı, ekinşiden, dieta saq­tağan adam köp auırmay, qar­taymay jüredi deydi ğoy, meni san jıldar aş qwrsaq wstadı, üşinşiden, eşkim wrıp-soğıp ketpesin, nervisi tiış bolsın dep, 10 jıldap tört bwrıştan mıltıq wstap küzetip twrdı, men saqtalmay, kim saqtaladı?! Menimen birge bolsañ, sen de qartaymas ediñ» depti. Mine, qaysar qayrat, ruh mıqtılığı! On segiz jıl körgen azabına yumormen qarau - tek Şahañ sındı jandardıñ qolınan kelse kerek. «Seri ağamız bwl aralıqtı sanalı türde öşirip jibergen. On segiz jıl körgen qorlığın wyıqtap twrğanday işki sarayınan sızıp tastağan. Sonda jañağı «on segiz jıl ömirim beker ötti-au!» deytindey aqjarqın jannıñ jüzinde qandayda bir mwñ, mañdayında sızat, betinde äjim jatpaytın, tipti iştey bir ökiniş sezdir­mey­tin edi-au! Qaşanda jarqı­rap, swp-swlu, tap-taza, mwntaz­day küyinde, üsti-basınıñ qırı ketpey, moynınan gals­tugı tüspey, bäteñkesiniñ bauı üzilmey, qobıramay, salaqtıq jasamay, jinaqı, ädemi jürip qazaq öneriniñ nar twlğası köz aldımızda päniden baqiğa ötti» deydi äriptes inisi Twñ­ğışbay Jamanqwlov.
Şahañnıñ qırıq jılday otasqan jan jarı, Alaştıñ äygili ğalım qızı, professor Räbiğa Sızdıqova «Şahan şertken sır» attı tolğa­nı­sında asıl jarımen qalay tanısıp, tabısqanın tereñ si­pattap jazadı. Biz bwl jaz­badan Şahan Musinniñ ömir tauqımeti sağın sındıra al­mağan kisiligin, tektiligin tani­mız. Tağdır tabıstırğan qos aqqudıñ bir şañıraq astın­dağı ömiri - twnıp twrğan tağı­lım, önege. Osınday tereñ sır­lı Şahan Musin älemimen ta­nısuıma sep bolğan joğa­rıdağı Mwrat Isin aqsaqalğa ülken raqmet!

Töreğali TÄŞENOV

«Ayqın» gazeti

0 pikir