Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1419 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:38

Ülkenderdiñ ülken qateligi

Bükil älemdik dağdarıstıñ «ayılın jimaq tügil» otqa may qwy­ğanday qaulap, laulap bara jat­­­qandığın tayauda ğana As­ta­na­mız­da ötken Halıqaralıq ekono­mikalıq konferenciyağa qatısuşı sarapşılar tügeldey derlik mo­yın­dadı. Olardıñ Astana fo­rumı­na deyin qanday twjırımda bolğanın bir Qwday biler, al bizdiñ 2012 jılı «Dağdarıs tıyılmaq tügil, örşi tüsedi» degen bol­ja­mımızdı «Ayqın» gazetiniñ oqır­mandarı jıl basında-aq bilgen bolatın. Aytqanımız twp-tura keldi.

Bükil älemdik dağdarıstıñ «ayılın jimaq tügil» otqa may qwy­ğanday qaulap, laulap bara jat­­­qandığın tayauda ğana As­ta­na­mız­da ötken Halıqaralıq ekono­mikalıq konferenciyağa qatısuşı sarapşılar tügeldey derlik mo­yın­dadı. Olardıñ Astana fo­rumı­na deyin qanday twjırımda bolğanın bir Qwday biler, al bizdiñ 2012 jılı «Dağdarıs tıyılmaq tügil, örşi tüsedi» degen bol­ja­mımızdı «Ayqın» gazetiniñ oqır­mandarı jıl basında-aq bilgen bolatın. Aytqanımız twp-tura keldi.

Euroodaq şeksiz reces­siya­nıñ bwğauında twr. Tipti, aymaqtıq valyutanıñ tağdırı ne boları belgi­siz. Mine, jağdaydıñ osılay­şa uşığa tüsuine ne «G-8», ne «G-20» dökeyleri qanşa bas qossa da jauap taba almay qoydı. Demek, bwl «emi joq dert» deuge bolatın deñgeyge deyin uşıqqan sırqat. Sondıqtan da Qazaqstan Pre­zidenti Nwrswltan Äbişwlı Na­zar­baev «G-Global» formatın wsındı. Astana forumında bizdiñ Elbasımızdıñ bwl wsınısı qatısuşılardıñ barlığınan bir auızdan qoldau taptı. Sonımen, «dert nege dauasız bolıp twr?» degen swraqqa jauap bireu-aq, ol - «ülkenderdiñ ülken qateligi» degendi alğa tartpaqpız. «G» ağıl­­şınşa ülken degen sözdiñ birinşi äripi. Sondıqtan da «G-8, G-20» degenimiz «ülken segizdik, ül­ken jiırmalıq» degendi bil­di­redi. YAğni alıp memleketterdi basqarıp otırğan segiz nemese jiırma birinşi twlğa qabıldağan şeşimder ömirdiñ ülken qateligi bolıp keldi. Däleldeyik.

AQŞ «emi»
Dağdarıs 2007 jıldıñ ta­mı­zında N'yu-York qor bir­jasında ipotekalıq kom­paniya­lar qwndı qağazdarınıñ kürt qwnsızdanuınan tuındadı. YAğni jıljımaytın mülikterge qoyı­lıp kelgen «köbik bağa» jarıldı. Älemdik bağa AQŞ memleketindegi bağağa qarap, boy tüzeytini bar­şağa belgili. Demek, N'yu-York qor birjasında jıljımaytın mülik bağası kürt tüsken şaqta älemniñ qalğan memleketterindegi bağalar da qwldıraydı. Qoş.
Qor birjasındağı keleñsiz habardı estigen amerikalıqtar bankterdegi depozittik salım­darın qaytarıp alu üşin birneşe şaqırımğa sozılğan kezekke twrdı. Jantalas bastaldı. Osı kezde bankterdiñ ötem müm­kindi­gin­de «şi şıqtı». Keybir bank­ter depozittik salımdardı iesi­ne qaytara almadı. El bwqaranıñ na­razılıq boy köteruleri jağ­da­yında qaldı. Osını uşıq­tırmau üşin federaldıq qarjı jüyesiniñ basşısı Ben Bernanke «qajet bolsa, aqşanı tikwşaqpen aspannan şaşa alamız» dep bös­ti. Bwl bösu emes, aqiqat söz boldı. Iä, aytqanın orındatu Bernankeniñ qolınan keletin. İle-şala memlekettegi üş bank­not fabrikası üzdiksiz jwmıs jağdayına köşip, bir jıldıñ işinde aynalımğa memleket byudjeti kiristerimen qamtamasız etilmegen 7 trillion dollar şı­ğarıldı. AQŞ tınıştaldı. Bi­raq bwl kezde dert twmauday tarap ketken edi. Jağdaydı erte boljay alğan Qazaqstan men Ja­poniya «uğa qarsı u» şarasın qoldandı. Qazaqstan Pre­zi­dentiniñ tikeley nwsqauımen ekinşi deñgeydegi bankterge 2007 jıldıñ özinde 4 milliard dol­larlıq «kömek körsetildi». Dağ­darısqa qarsı küres şaraları arnayı bağdarlamağa aynalıp, «jol kartasın» jüzege asıruğa ükimet, wlttıq bank bilek sıba­nıp kiristi. Söytip, 2008 jıldıñ özinde sırttıñ äserine tolıq tosqauıl qoyılıp, 2009 jıldı azdağan ösimmen qorıtın­dıla­dıq. Aytqanday, qazaqstandıq­tardıñ ortaşa kirisi dağdarısqa baylanıstı qısqarudıñ ornına eki ese ösirildi. Japoniyada ile-şala «üş satılı zımıran» bağ­darlaması jasalıp öndiriske engizildi. Mwnda twtınuşınıñ satıp alu qabiletin saqtauğa erek­­şe köñil bölindi. Europada kerisinşe qatañ ünemdeu sayasatı qolğa alındı. Söytip, Qazaqstan dağdarıstan tolıq şığıp, qar­qındı damu arnasına tüsti. Ja­poniya tabiği apattıñ ğana zar­dabımen küresuge mäjbür bop qalğandığı bolmasa, AQŞ «lañ­ınıñ» zardabın onşa seze qoy­ğan joq.
2008 jılı AQŞ el byudje­timen qamtamasız etilmegen mol aqşanı tağı da aynalımğa ji­ber­­di. Bwl äreketterin 2009-2010 jıl­darı da qaytaladı. 2011 jı­lı memlekettik borıştı iş­ki jıldıq jalpı önim möl­şerinen asırıp, 15 trillion dollar eke­nin kongress zañdas­tır­dı. Qıs­qa­sı, «dollar ieleri» aynalımğa 40 milliard dollar­dan artıq ba­sı artıq aqşa şı­ğarıp eldegi dürligisti, qıs­qar­tu­lardı toq­ta­ta aldı. Degenmen jaña jwmıs orındarın aşıp, jwmıs­sız­dar­dı «qaytaruğa» qol jetkize al­­ğan joq. Bwdan şığa­tın qo­rı­tın­dı AQŞ, Japoniya, Qa­zaq­stan qısqartu­lardı «jür­giz­bedi», aynalımdağı aqşanı mo­lay­tıp, twtınuşılardıñ sa­tıp alu qabiletin arttıra otı­rıp, dağdarıstıñ auırtpalığın jeñdi degen twjırım.

Euroodaq «şaraları»

Dağdarıstı öz ömirlerinde sezine bastağan Euroodaq bas­şı­lığı da oğan qarsı küres şara­ların «iske qostı». Olar evro bağasın arttıru, ünemdeu jäne qısqartu sayasatın qalap aldı. Evro bağası ösken kezde evro-tauar bäsekelestik qabiletin joy­dı. Ünemdeu sayasatı iske qosıl­ğanda twtınuşınıñ kirisi aza­yıp şığa keldi. Qısqartular bastalğanda belsendi twtınu­şı­lar sanı azaydı. Paradoks.
Euroodaqtağı jağdaydıñ ne­ge tüzelmey twrğanın endi tüsin­diru qiın emes. Birinşiden, twtınuşınıñ kirisi azayıp, satıp alu qabileti kemigen şaqta wsınıs irkiliske wşıraydı da bwl tauarlı öndiristi tejeluge itermeleydi. Bar bolğanı osı. Nätije - recessiya. Öndiristik recessiyanıñ beretini - tolmağan byudjet. Tolmağan byudjetten alatınımız - tağı da qısqar­tular. Qısqartular tağı da tw­tınuşı kirisin azaytadı. Bwl öz kezeginde satıp aludı kemitedi. Qaytadan byudjet kirisi azayadı. Osı cikl qaytalana beredi.
Mineki, Euroodaqtıñ bügingi jağdayğa jetuin jäne onıñ bwl dağdarıstan juır mañda şığa qoymaytının osı jağday tolıq tüsindirip twr ğoy. Demek, biz Eu­ro­odaq biıl tügil 2013 jılı da, tipti, odan keyingi kezeñde de re­cessiyadan qwtıla almaydı desek, boljamdı joğarıda aytqan öndiristik processterdiñ orın aluın bayqağandıq dep oylağan jön. Jağdaydı tüzeu - dağda­rısqa qarsı küres şaraların aymaq boyınşa 180 gradusqa bwru ar­qılı ğana jüzege asatın is. Bw­ğan Euroodaq basşılığı bara ala ma, ol jağı endi uaqıt kör­se­tetin jağday. Bir qayran qa­lar­lığı - sol ötken küzde Euro­odaqtağı jağdaydı tal­qı­lauğa qa­tısqan AQŞ ekonomika ministri Timoti Geytner «bwla­rıñ dwrıs emes» deudiñ ornına, «qatañ ünemdeu» sayasatın qol­dağanı belgili. Nelikten?

AQŞ - Euroodaq qayşılığı

Nelikten ekeni bizge belgili. Eger Timoti Geytner «bwlarıñ dwrıs emes» dese, Euroodaq Ja­poniya men Qazaqstan sekildi twtınuşılardıñ kirisin ösirip, satıp alu qabiletin arttıruğa baruı tiis. Mwnday jağdayda aynalımğa jaña evro şığadı. Dollar-tauar valyutanıñ qwnsız­danuı arqılı jetken ötimdilik qabiletinen ayırıladı. Reces­siya endi Euroodaqta tejelip, AQŞ-ta öris alatın boladı. Bwl AQŞ üşin «qajet emes».
Qısqası, Euroodaq pen AQŞ sayasatqa bir toptıñ müd­desin qorğağanday bolğandarı­men, ekonomikağa kelgende «ortaq ögizden oñaşa bwzau ar­tıq» deudiñ şırmauında qalğan sıñaylı. Anığın aytsaq, «ortaq ögizden oñaşa bwzau artıq», «bül bolmasañ kül bol» dep otırğan AQŞ jağı. Al Euroodaq basşılığı jetim bala küyin keşude. Alpauıt körinetin AQŞ sayasatına qır körsetuge olardıñ qauqarı joq.
Bıltır qısta ötken Davos forumında Resey ekonomisi Aleksey Kudrin «Batısta jağ­daydı bağamday alatın bilimi bar basşı bolmay twr» dep sal­ğan edi. Ol jaqtağılar onıñ bwl sözine şamdanğan joq. Al tayauda ötken Astana forumında bizdiñ Elbasımız AQŞ wstanğan saya­sat­tı «örtti benzinmen söndiru» dep bağaladı. Mwnı forumğa ji­nalğan sayasatkerler de, ha­lıq­aralıq qoğamdıq wyımdar jetekşileri de, dañqtı ekono­mist ğalımdar da tolığımen qwptadı jäne moyındadı. Tu­rasın aytsaq, Europa tauarınıñ sapasızdığınan, ötimsizdiginen recessiyağa jol berip alğan joq. Aynalımğa şıqqan dollar massasınıñ şekteusiz köptiginen osınday küyge tüsti. Ökiniştisi sol, ne Angela Merker, ne twñ­ğiıq tereñine ümitsiz batıp bara jatqan Grekiya, Ispaniya, Italiya memleketteriniñ qayta-qayta auısıp jatqan basşılarınıñ birde-biri AQŞ jağına «au, bwlarıñdı qoysañdarşı» dep körgen emes. Kinäniñ neden ekenin bilse de, auızdarın aşuğa qabiletsiz. Franciyanıñ jañadan saylanğan Prezidenti bwl mäsele töñireginde ne deydi onı uaqıt körseter, biraq bizdiñ bol­ja­mı­mız ol da alpauıt AQŞ basşı­lı­ğına tura qarap, birdeñe ay­tadı dep ümittenudiñ özi qiın.
Qorıta aytqanda, älem, äsi­re­se, Euroodaq dağdarıstıñ «qw­r­­banı boluı» äbden mümkin. «Äp-ädemi än edi, pwşıq şirkin büldirdi» degendi ömir mısa­lı­nan köretin kez alıs emes se­kil­­di. Bwl - 2007 jılı bastalğan dağ­da­rıstıñ janğa batatın eñ auır zardabı bolmaq. Al ol zardaptı boldırmayın dese, AQŞ mem­leketiniñ özi «qwr­dımğa» ketedi.
­
Bar päle - dollar
Bükil derttiñ qozdıruşısı Teodor Ruzbel't zamanınan qa­lıp­tasqan «wzın dollar» saya­satı. Qazirgi tañda aqiqatqa tura qarar bolsaq, AQŞ eşqanday qarusız-aq, tek qana dollardıñ küşimen bükil älemdi «aşsa ala­qanında, jwmsa jwdırı­ğında» wstap twr. Bwl - ülken bilik. Ülken bilikten ayırılu ölimmen teñ. Onıñ üstine däl qazirgidey jağday.
Bireuler «AQŞ qor birja­larındağı mwnay bağasın arzandatu üşin Iranğa soğıs aşadı» degendi aytuda. Al biz bolsaq, «Iranğa soğıs aşu - dollardı ölimnen aman alıp qaludıñ bir jolı dep tüsinedi» degendi aqiqatqa jaqınıraq dep oylaymız. Ol - ol ma, bıltırğı köktemde Afrikanıñ soltüstigin «jalmap ötken» töñkerister sol dollar ıqpalın saqtau jolın­dağı bir lañ bolğanı sözsiz. YAğni AQŞ öndiristik recessiya tügil, dollardı saqtau üşin adamdardı da mıñ-mıñdap qwrbandıqqa şalıp jatır.
Iä, qazirgi dağdarıs ta «ülken­derdiñ ülken qateliginiñ» jemisi. Birinşi qateleskender Bretten Vud kelisimine qol qoy­ğan memleketter basşıları. Ekinşi qatelik AQŞ jağınıñ aynalımğa şığarılatın dollar massasın memlekettegi altın qazınasımen qamtamasız etu jönindegi mindettemesinen bas tartuına köngen memleketter basşılarınıñ qadamınan öris aldı. Söytip, AQŞ basşılığı memleketke qanşa qajet bolsa, sonşa dollar basıp şığarıp alu mümkindigine ie boldı. Älem­di dollar dep atalatın jasıl boyaulı bağasız qağaz qaptap ketti. Mwnıñ saldarı Grekiyanıñ euroaymaqtan şığuımen ğana emes, twtastay Euroodaqtıñ ıdı­rauımen tınsa jaqsı. Joq onımen tınbaydı. Öytkeni dollar basıp şığarudı säl tejese, AQŞ dep atalatın alıp memleket düniejüzi kartasınan joyıluı äbden mümkin. Solay. Ülkenderdiñ ülken qateligi adam­zattı ekonomikalıq qwrdımğa itere tüsude. Sondıqtan adamzat twtasımen qwrdımğa ketpeui üşin eşkimge, eş memleketke zardabı timeytindey jolmen dollardan bas tartu jönindegi N.Ä.Nazarbaev wsınısın qol­daudan basqası qalğan joq. AQŞ gegamon boluına älem jol bere qoymaydı. Sonı tüsinetin kez jetti.
Tañşolpan BEKBOLAT

«Ayqın» gazeti

 

0 pikir