Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 2029 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:37

KSRO kezindegi quğın-sürgin


1930-jıldardan bastalğan quğın-sürgin Tınışbaevtar otbasına da oñay bolğan joq. «Halıq jauı» degen atı dürkiretip twrdı. Wlı, yağni meniñ düniege kelgenimdi äkem Almatıdağı abaqtıda otırıp estidi. Atap öterlik jayt, bwğan deyin elimizdiñ oblıstarında auıl şaruaşılığın wjımdastıruğa baylanıstı tolqular boldı. «Qazaqstan boyınşa jüz eluge jetken bwl tolqularğa äkemniñ qatısı bar ma?» degen maqsatpen swraqtıñ astına alğan (BMSB) Birlesken memlekettik sayasi basqarma organdarı äkemdi qıspaqqa aldı. Bwğan deyin Mwhamedjan Tınışbaev ekinşi Memlekettik Dumanıñ müşesi, Jetisudağı uaqıtşa ükimettiñ komissarı, Türkistan Avtonomiyalıq ükimetiniñ törağası, Alaşorda ükimetiniñ müşesi bolsa da organdar onıñ sayasi twraqsızdığın alğa tarttı.


1930-jıldardan bastalğan quğın-sürgin Tınışbaevtar otbasına da oñay bolğan joq. «Halıq jauı» degen atı dürkiretip twrdı. Wlı, yağni meniñ düniege kelgenimdi äkem Almatıdağı abaqtıda otırıp estidi. Atap öterlik jayt, bwğan deyin elimizdiñ oblıstarında auıl şaruaşılığın wjımdastıruğa baylanıstı tolqular boldı. «Qazaqstan boyınşa jüz eluge jetken bwl tolqularğa äkemniñ qatısı bar ma?» degen maqsatpen swraqtıñ astına alğan (BMSB) Birlesken memlekettik sayasi basqarma organdarı äkemdi qıspaqqa aldı. Bwğan deyin Mwhamedjan Tınışbaev ekinşi Memlekettik Dumanıñ müşesi, Jetisudağı uaqıtşa ükimettiñ komissarı, Türkistan Avtonomiyalıq ükimetiniñ törağası, Alaşorda ükimetiniñ müşesi bolsa da organdar onıñ sayasi twraqsızdığın alğa tarttı.

Alaşordalıqtardıñ (barlı­ğı 16 adam) isin qarau wzaqqa so­zıldı. Eşqanday qılmıstıq is tabılmasa da olardı bes jıl merzimge (Voronej oblısına jer audaradı) konclager'ge aydap ji­berdi.
Äkem sonda Moskva-Donbass temir jol qwrılısına injener bolıp ornalastı. Birlesken mem­lekettik sayasi basqarmasınıñ qızmetkerleri kelip jii tintu jürgizip twradı. Birde olar anam­nıñ qwndı bwyımdarın äşke­re­ley jazdadı. Satqan bwyımdar­dıñ qarajatına azıq-tülik satıp alıp jürdik, sebebi sol kezderi elimizdiñ basqa da aymaqtarında twralağan swm aştıq bwnda da boldı. Anam ılği da menimen bir­ge kezekti bağalı zattarı üşin Ufa­ğa attanıp jürdi. Sonday sa­parlardıñ birinde vagon bagajın­dağı eki çemodannıñ auzı aşı­lıp, ondağı zattardıñ keybiri wrlanğan boldı. Sol tozığı jet­ken çemodandar äli künge deyin ata-anammen ötkergen üreyli kün­derdi esime tüsiredi. Anamnıñ ay­tuınşa, äkem üyde temir jol kö­pirlerin jobalaudı qosımşa atqarğan. Men sol sızbalardıñ «sinek» oramdığın jäne eñbek injenerine qajetti basqa da qw­ral-saymandardı esimde saqtap qaldım. Sonday-aq biz twrğan eki qabattı ağaş üy men kire beristegi şie ağaşı da esimde.
Jaza merzimi ayaqtalğannan soñ otbasımız Taşkentke bağıt bwrdı. Al Almatığa keluge äkeme rwqsat etpedi. Äkemniñ birinşi ne­kedegi ülken qızı - Fanat­banudıñ üyinde twrdıq. Taşkentte bolğan kezimizden äkemniñ jwmıs izdep, barmağan jeri qalmadı. Bi­raq barlıq jerde betin qaytardı. Äkemniñ abırjulı keypi äli künge esimde. Jwmıs izdeu üşin ol Taşkentten jii şığıp twrdı, biraq bäri nätijesiz boldı. Aqı­rı Qandıağaş-Gur'ev jol qwrı­lısınan jwmıs taptı. Tağı da orın auıstıru. 1936 jılı qwrı­lısqa bara jatqanda jol-jöne­key balaları auırıp qalıp, meni poyızdan tüsirip, Qazalı stansa­sındağı jwqpalı aurular auruha­na­sına jatqızdı. Onda anam päterge ornalastı, al äkem jwmıs bergen jerine ketti.
1937 jılı mausım ayınıñ ba­sında äkemniñ densaulığı ja­ra­may qwrılıstan ketti. Sol kez­de «Kazahstanskaya pravda» gaze­tinde onıñ «Alaşorda» wyı­­mı­na qatıstı bar ekendigi jayında maqala jariyalandı.
Osıdan soñ äkem jwmıstı Mäskeuden izdedi, sol kezde jol-jönekey Ufağa bizge soğıp ketti. Sodan soñ Volgostroy mekemesine jwmıs isteymin degen nietpen Rı­binsk qalasına baradı. Jw­mıs tappay 1937 jılı tamız ayın­da Taşkent qalasına qızı Fanatbanudıkine keledi. Al­da­ğı jıldıñ kökteminen bas­tap Kuybışev gidrotorabınıñ qw­rı­lısına ornalasudı nemese oqı­tuşılıq qızmetpen şwğıl­danudı josparlaydı. Onıñ 1926 jılğa deyin Taşkenttegi Qazaq pedagogikalıq institutında (qa­zirgi Abay atındağı Qaz. Ped. uni­versiteti), Qazaq qws şarua­şılığı ğılımi-zertteu insti­tutında, tehnikumde, Voronej qalasındağı oqu orındarınıñ birindegi jwmıs fakul'tetinde (rabfakta) jinağan täjiribesi boldı.
Mwhamedjan Tınışbaev 1937 jılı 22 qaraşada Özbek KSR-dağı (İİHK) İşki ister halıqtıq komissariatınıñ, qoğamdıq qau­­ip­sizdik basqarmasınıñ mına­day ayıptaularımen twtqınğa alın­dı: «...kontrrevolyuciyalıq wlt­şıl «Alaşorda» wyımına kir­gen revolyuciyanıñ alğaşqı kü­ninen bastap, keñestik ükimdi jolınan taydırudı közdegeni üşin, son­day-aq atalğan wyımnıñ Özbek­stan, Qazaqstan jäne Qa­raqal­paqstan aumaqtarında da etek jayuına qolğabıs bergeni üşin; keñestik ükimmen jasa­lı­nıp jatqan baylardı taratu, wjım­dastıru jäne qonıstanu­şılıq şaraların bwrmalauğa bağıttal­ğan kontrrevolyuciyalıq jwmıs­tar jasağanı üşin; 1923-1928 jıldarı basmaşı qozğa­lı­sı boy­ınşa basşılıq jasa­ğanı men bandılar tobın qwr­ğanı üşin...»
1937 jılğı oqiğanı mağan eldiñ basqa aymağında, Ufada jürip qana baqılauğa tura keldi.
Mäskeuden Ufağa İİHK orga­nınan köp mölşerde, Başqwrt­stan 500 adamdı atuğa bwyrıq kelip tüsti. Men türme jaqtağı jol­­ğa qarap, terezeden jauın­ger­lerdiñ küzetuimen jüretin twt­qın­dalğan şarualardıñ «bata­l'on­darın» jii köretinmin. Ba­­­la­lıq añqaulıqpen «bwl qan­day jaular?» dep añ-tañ bola­tınmın.
Keyin, küzdiñ bir küninde meni azanda erte oyattı. Sonda İİHK qız­metkerleri anamnıñ tuğan siñilisi Hajardıñ küyeui, vete­rinar däriger, meniñ ağam Şah­bazagerey Enikeevti twtqındauğa kelipti. Ağam men onıñ halıqtıq komissariatınıñ (Narkomat) auılşaruaşılıq böliminiñ (sel'­hozotdel) bastığına Ufa jılqı zavodındağı asıl twqım­dı eki qwlınğa ädeyi zalal keltirdi degen ayıp taqtı. Bwğan deyin, men eki «halıq jauın» tauıp kel degen organ tapsırmasın orındau üşin jwmısına kelip kömek sw­rağan tanıs qızğa «men olardıñ eşqaysısın da bilmeymin» degen ağamnıñ äñgimesin estigenmin. Ağamnıñ sottaluınan keyin oğan abaqtığa azın-aulaq tamaq berip jiberip otıru jäne sot isiniñ jağ­dayın bilu bizge qiınğa soq­tı.
Şielenisti künderdiñ birinde, twtqındau uşığıp twrğan sät­te, bizge jaqın tw­ra­tın prokura­tura zañgerleri­niñ biri özine-özi qol jwmsap, ömirin qaza etkenin esti­dik.
Keyin medinstituttı üzdik bi­tirgen apam Başqwrtstannıñ şal­ğay audanına jwmısqa ji­be­ril­di. Al biz eki rettey derlik qw­qı­mızdı şektegen anam ekeumiz ğana qaldıq üyde. Anam ağamnıñ abaqtıda otırıp şığuınıñ sebe­bin izdestirudi qolğa aldı.
Şahbazgerey ağam eki jıl abaqtıda otırğan soñ, «eşqanday qılmısı joq» dep bosatıldı. Sud'ya ağamdı qwjattarı dayın bolğanşa abaqtıda wstay twrğısı kelgenimen, ol birden sot zalınan qayttı. Prokuror dereu bosatudı talap etti. Prokurordıñ «Sender nege engizbeytin jerge, arı taza jandardı äkep jetkizgensiñder?» degen swrağına, «Endi qaytpekpin, halıqtıñ eki jauın tauıp äkel degen tapsırma alsam» dep jauap bergender de boldı. Degenmen Ufa twrğındarı özderiniñ barlıq «batır-jetkizuşilerin» aytpay-aq bildi.
1938 jıldıñ ortasında anam Taşkenttegi qwrbısınan äkemiz qaytıs bolğandığı turalı hat aldı. Jartı ğasır ötken soñ ğana onıñ abaqtıda ulanğanı turalı, demek auır jaza qoldanğanı jö­ninde naqtıraq bildik. Ol İİHD-ndağı qwjattarda körsetilgendey abaqtı auruhanasında emes, kame­rada jazım bolğan.
Men äkemnen bas tartpadım. Ğılımi qızmette jürip, İşki is­ter ministrligine äkemdi Taş­kentte twtqındalğanı üşin aqtau jöninde ötiniş joldadım. Onıñ aqtalğanı turalı anıqtamanı şe­şem ekeumiz 1970 jılı, şe­şem­niñ qaytıs boluınan jartı jıl bwrın ğana aldıq. Şeşem ekeumizdiñ jwbımız ajıramağan, ol bizben birge twrdı. Ömirinde «halıq jauınıñ» äyeli degen tañbanıñ bar qiındığın kördi. Äkemniñ Alaşordanıñ özge bas­şılarınan keyin arada baqanday 12 jıl salıp barıp biraq aqtal­ğanı, onıñ halıq arasında mo­yındalmay qaluına sebep boldı. Tınışbaevtıñ özi de, onıñ Qa­zaq­stan halqına siñirgen eñbek­teri de müldem wmıtulı qaldı.
Äkemniñ Jetisudağı jerles­teri eñ alğaşqı bolıp özderiniñ arasınan şıqqan körnekti ökili­niñ esimin qayta tiriltuge tırıs­tı. Olardıñ Mwhamedjan Tı­nış­­­baevtıñ 115 jıldıq me­­rey­­­toyın atap ötu jönindegi wsınısın ke­zinde Dinmwhamed Qonaev (qazir onıñ atındağı qor) qızu qol­dadı. Öytkeni Di­mekeñniñ özi ömir boyı halqına adal qızmet etken Tınışbaevtı ülgi twtqan edi. Akademik Nädir Nädirovtıñ esteliginde aytıla­tınday, Din­mwhamed Ahmetwlı ölerinen bir­neşe kün bwrın «dä­rigeriniñ eş­qayda şıqpañız» degen keñesine qaramastan Tal­dı­qorğan qalası­na barıp, Tınış­baevtıñ merey­toyına qatısqan eken.
Meniñ tuğan künimnen keyin Almatığa twñğış ret keluim (1999 jıl) Tınışpaevtıñ tuğanına 125 jıl toluına baylanıstı mereytoylı merekemen twspa-tws keldi. Qazaqstan ğılım akade­miyasınıñ qoldauımen Tınış­baev­tıñ qoğamdıq-sayasi jäne ğılı­mi jwmıstarına oraylas­tı­rılğan konferenciya ötkizildi. Onıñ esimi Kölik jäne kom­mu­nikaciya akademiyasına, qalanıñ bir köşesine berildi, kitaptarı jarıq kördi.
D.Tınışbaev
(Şeyh-Äli), QBTU-dıñ professorı, teh­ni­ka ğılımdarınıñ doktorı, Başqwrtstan Respublikası ğı­lım men tehnikasınıñ eñbek siñirgen qayratkeri, «Qwrmet» or­deniniñ iegeri

«Ayqın» gazeti

 

0 pikir