Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1597 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:12

Twrsın Jwrtbay. «TATULIQTI SÜYGİŞ, SEZGİŞ JÜREKTİ...» (jalğası)

(Mwhamedjan Tınışbaev)

1.

Sonımen, qazaq wltınıñ ruhani kösemderiniñ barlığı bir jıldıñ orayında jappay türmege qamalıp, jazalau sayasatınıñ qwrbandığına şalındı. Qoğamnıñ sayasi jäne ruhani, memlekettik ömirindegi orını men küres täjirbiesiniñ, közqarastarı men is-äreketteriniñ, tipti, jas mölşeriniñ ayırmaşılıqtarına qaramastan, bastarı bir kögenge qosaqtalıp, ortaq ayıp tağıldı. Maqsatı men tirşilik toğısı, mekeni men mekemeleri ortaq bolğandıqtan da olar bir-birin biletin, aralas-qwralas ğwmır keşken. Sol tanıs-bilistiginiñ özi olarğa qılmıs retinde tañıldı.

«Alaşordaşılardıñ keñes ökimetin qwlatu maqsatında qwrılğan astırtın wyımı turalı tergeu isiniñ» birinşi tobı - Ä.Bökeyhanovtan, ekinşi tobı - «Alaşorda» ükimetiniñ äskeri keñesiniñ müşesi, Qoqan (Türkistan) avtonomiyalı respublikasınıñ prem'er-ministri Mwhamedjan Tınışbaevtan bastaldı. Öytkeni «Alaşorda tarihşısı» S.Brayninniñ «qolındağı jäne işinara jwmısına paydalanğan» jandarmeriyanıñ «qwjattarına jüginsek»:

«...olar Uaqıtşa ükimettiñ otarlau apparatında qazaq eñbekşi bwqarasınıñ baskeser jendeti mindetin ar-wyatımen (za sovest') atqardı. Bökeyhanov Torğay oblısındağı köterilisti janıştı, al Tınışbaev - Şkapskiymen qosılıp Jetisudağı qazaq pen qırğız bwqarasın talqandağan» edi» (Alaş qozğalısı, 4 tom, 93-bet).

(Mwhamedjan Tınışbaev)

1.

Sonımen, qazaq wltınıñ ruhani kösemderiniñ barlığı bir jıldıñ orayında jappay türmege qamalıp, jazalau sayasatınıñ qwrbandığına şalındı. Qoğamnıñ sayasi jäne ruhani, memlekettik ömirindegi orını men küres täjirbiesiniñ, közqarastarı men is-äreketteriniñ, tipti, jas mölşeriniñ ayırmaşılıqtarına qaramastan, bastarı bir kögenge qosaqtalıp, ortaq ayıp tağıldı. Maqsatı men tirşilik toğısı, mekeni men mekemeleri ortaq bolğandıqtan da olar bir-birin biletin, aralas-qwralas ğwmır keşken. Sol tanıs-bilistiginiñ özi olarğa qılmıs retinde tañıldı.

«Alaşordaşılardıñ keñes ökimetin qwlatu maqsatında qwrılğan astırtın wyımı turalı tergeu isiniñ» birinşi tobı - Ä.Bökeyhanovtan, ekinşi tobı - «Alaşorda» ükimetiniñ äskeri keñesiniñ müşesi, Qoqan (Türkistan) avtonomiyalı respublikasınıñ prem'er-ministri Mwhamedjan Tınışbaevtan bastaldı. Öytkeni «Alaşorda tarihşısı» S.Brayninniñ «qolındağı jäne işinara jwmısına paydalanğan» jandarmeriyanıñ «qwjattarına jüginsek»:

«...olar Uaqıtşa ükimettiñ otarlau apparatında qazaq eñbekşi bwqarasınıñ baskeser jendeti mindetin ar-wyatımen (za sovest') atqardı. Bökeyhanov Torğay oblısındağı köterilisti janıştı, al Tınışbaev - Şkapskiymen qosılıp Jetisudağı qazaq pen qırğız bwqarasın talqandağan» edi» (Alaş qozğalısı, 4 tom, 93-bet).

Mwnday arsızdıqpen payımdalğan «ğılımi twjırımdı» «goloşekindik nacionaldar» da, tergeuşiler de qapı jibermey, wtımdı paydalandı. Söytip, 1930 jılı 4-tamız küni Mwhamedjan Tınışbaev twtqınğa alındı. Biz tarihi qwjattar men derekterdi Mwhamedjan Tınışbaevqa ayıp retinde tağılğan anketalıq anıqtamağa jauap retinde ret-retimen salıstıra otırıp paydalanamız. Sonda alaş qayratkeriniñ közqarasınıñ qalıptasuı men «qılmıs baspaldağın» tolıq qamtuğa mümkindik tuatın siyaqtı körindi.

Anketalıq anıqtama: Mwhamedjan Tınışbaev - 1879 jılı tuğan. 1890-1900 jıldarı Vernıy gimnaziyasında oqığan. 1906 jılı Petrogradtağı baylanıs qatınastarı institutın bitirgen. Injener-temirjolşı. 1905 jılğı revolyuciyalıq qozğalıstarğa belsendi türde qatısqan jäne Jetisu qazaqtarınıñ arasında twñğış ret azattıq pen bostandıq ideyasın nasihattap, taratqan. «Sın oteçestva» (şığaruşı s-r YUricev), «Radikal» (şığ. Marguliev), «Reç'» jäne «Russkiy Turkestan» (Morozovtıñ basşılığımen) gazetteriniñ tilşisi bolğan. Prof. Boduen de Kurtenmen (polyak), A.Kusovpen (ukrain), jurnalist V.Jabotinskiymen (evrey) jäne basqalarmen birigip 1905 jılı avtonomiyaşıl-federalşılardıñ odağın qwrdı. «Russkiy Turkestan» gazetindegi «Qazaqtar jäne azattıq qozğalısı» attı bayandamasınıñ qoljazbası odaqtıñ qwrıltayında tärgilenip, ayıp salındı. 1905-1906 jıldarı Vernıyda twtqındauğa astırtın bwyrıq berilgen, Peterburgte jasırınıp jürgen. 1907 jılı Jetisu qazaqtarınıñ atınan memlekettik Dumanıñ müşeligine saylandı.

Keñes tarihşıları qazaq ziyalılarınıñ wlt-azattıq qozğalısın müldem joqqa şığarıp, sol arqılı Birtwtas alaş ideyası jolındağı «Alaş» qayratkerleriniñ jankeşti küresin tarihtan sızıp tastauğa wmtıldı. Belgisiz belsendi bol'şevik-tarihşı N.Greduskula qazaq deputattarın Dumada:

«Til qwqığı, din qwqığı, wlttıq mektepter, wlttıñ özin özi bileui men täuelsiz damuı, bir sözben aytqanda, wlttıñ janın auırtıp otırğan naqtı mäsele, halıqtıñ  naqtı wlttıq tilegi turalı bir auız söz aytqan joq», - dep (Alaş qozğalısı, 4 tom, 86-bet) küstanaladı.

Bwğan qarsı S.Asfandiyarov:

«Dau tudıratın mwnday ayğaqsımaqtar bizge payda äkelmeydi. 1905 jıldan bergi wlt-azattıq qozğalıs turalı Brayninniñ bayandamasında metodologiyalıq qatelikter jiberilgen. Bwlardıñ twjırımımen kelisu degenimiz - Qazaqstan halqı öziniñ bostandığı üşin küresti degen tarihi şındıqtan bas tartu, demek, bwl - Qazaqstan men Orta Aziyadağı Qazan töñkerisin qızıl armiyanıñ ştıgine süyengen tek orıs proletariatınıñ bir özi ğana ornattı degen twjırımmen kelisu. Qazaqstannıñ otarlıq qanauda bolğanın, imperalistik elde burjuaziya eşqanday da töñkerisşil äreketke barmaytının, al otar elderdegi burjuaziya belgili bir mejege deyin revolyuciyalıq is-qimılğa baratının wmıtpau kerek... Wlttıq qozğalıs neden bastaldı?.. Qazaqstanda qalay bastaldı? Äueli burjuaziya payda boldı. Jadidizm payda boldı, bwl - mektep üşin, ädebi til üşin küresken jalpığa ortaq qozğalıs»,- degen pikir bildirdi.

Marksizm-leninizm ğılımi zertteu institutınıñ tezisterinde M. Tınışbaevqa:

«1916 jılğı patşağa qarsı wlt-azattıq köterilis twsında: alaşordaşılar köteriliske belsendi türde qatıstı, oğan jetekşilik etti - delinedi. Kerisinşe, baylar men alaşordaşılar soğıs bastalğannan bastap patşa ökimeti jağında boldı jäne onı belsendi türde qoldadı. Köterilis twsında baylarmen qosılıp qazaqtıñ eñbekşi bwqarasınıñ jendeti, barlauşı, patşanıñ jazalau otryadınıñ jol körsetuşisi qızmetin atqardı, özderi de jazalau otryadın wyımdastırdı... Mısalı, alaşordaşıl Tınışbaev Orta Aziya men Qazaqstan bwqarasınıñ jendeti general-gubernator Kuropatkinniñ resmi türde audarmaşısı bolıp, al şın mäninde «auıldı twnşıqtıru üşin» Jetisu oblısın aralap şıqtı...»,- dep (Alaş qozğalısı,4 tom, 28 - bet) jımısqılıqpen bağa berildi.

Mwndayda, lenindik şındıq pen adaldıqtıñ parqı - jalaqorlıqpen, qaskünemdikpen ölşenetin siyaqtı körinedi. Anığında tarihi şındıq müldem basqa bolatın.

Sonda şındığı qaysı? Bwğan 1933 jılı 8-29 jeltoqsan aralığında marksizm-leninizm ğılımi zertteu institutında S.Braynin men Ş.Şafironıñ «Alaşorda tarihınıñ oçerkteri» attı kitabınıñ qoljazbasın talqılauğa arnalğan keñes jauap beruge tiisti edi. Onda Stalinniñ:

«Keñes ökimetiniñ quat-küşiniñ artuı ölip bara jatqan taptardıñ eñ soñğı qarsılığın tudıradı»,- degen qağidasın basşılıqqa ala otırıp, olar Molotovtıñ:

«...Sondıqtan da, eñ aldımen wlıderjavaşıl, antisemitşil şovinisterge, sonımen qatar jergilikti jerlerdegi - petlyurovşilerge, alaşordaşılarğa, mussauvtşilerge qarsı küresti küşeytu kerek»,- degen nwsqauın jüzege asıruğa tiis boldı.

«Alaşordanıñ» atın sanadan müldem öşirip, tarihtıñ kültöbesine kömu üşin alaş ideyasınnıñ qalıptasu jolın talqığa salıp, onı küresinge laqtıru arqılı alaş qayratkerlerine şığarılğan ükimdi zañdastıruğa bağıttalğan bwl keñestegi «tarihi pikirlerdi» tarihi twrğıdan naqtı dälelmen ekşeu maqsatında M.Tınışbaevtiñ közqarasımen, onıñ tergeudegi swraq-jauaptarımen salıstıra otırıp täpsirleymiz. Öytkeni key twstağı pikirlerdiñ bwrmalanıp, astarlanıp aytılğanı sonday, odan şındıqtıñ qılın suırıp ala almaysıñ. Söyleuşilerdiñ pikiri qanday bağıtta damığanın aytıs pen tartıs barısında parasattı ğalım Q.Jwbanovtıñ öziniñ:

«Alaşordaşılar Şoqandı qazaq halqınıñ qorğauşısı etip körsetti. Şındığında mülde olay emes. Şoqan sayahatşı boldı, Sin'czyanğa bardı, İle Alatauın jazdı, Altınsarin osılay dep jazdı. Bökeyhanovtıñ Potaninmen, sibirlik kazak-orıstarmen dostasuı kezdeysoqtıq emes. Bökeyhanov: missionerlik (şoqındıru - T.J.) sayasattı mindetti türde qoldau qejet, - dep eseptedi. Alayda Bökeyhanov Potaninen de soraqı, reakciyaşıl boldı. Potanin öziniñ 1904 jılğı hatında: Aqmola qalasında memlekettik universitet aşılsa - dep armandadı, al Bökeyhanov oğan basın qatırğısı kelmedi. Oqulıqtar qwrastıru, qazaq tilin jüyeleu - bwl «Alaşordanıñ» revolyuciyalıq orının anıqtauğa negiz qalay almaydı, bwl is missionerlerge tiesili bastama»,- degen uäjinen bayqauğa boladı.

Iä, Potanin: qır eliniñ bolaşaqtağı astanası - Aqmola boluı tiis, onda universitet aşılatın kün de tuadı,- dep armandadı. Al Bökeyhanov: bwl keleşektiñ isi. Däl qazir oğan Aqmola dayın emes, - dep eseptedi. Arağa tura toqsan jıl salıp barıp qos degdardıñ boljamı şındıqqa aynaldı. Mäsele, Q.Jwbanovtıñ Aqmolanıñ astana bolatındığına mısqılday qarağanında emes, mäsele - Ä.Bökeyhanovtı, sol arqılı Şoqan men Ibıray bastatqan mwqım qazaq ziyalıların, onıñ işinde özi de bar - missioner dep bağalauında. Bwl keñestiñ bastı maqsatı «Alaşordaşılardıñ» atın öşire otırıp, sonda aytılğan pikirlerdi tasqayaşa qağıstırıp, bolaşaq alaşordaşılardıñ, yağni, «barğan sayın şielenise tüsetin taptıq kürestiñ barısında» aldağı uaqıtta anıqtaluğa tiisti alaşordaşılardıñ üşinşi tolqınınıñ tizimin jasau üşin qwrılğan siyaqtı äser qaldıradı. Öytkeni osı keleñsiz kelege qatısqandardıñ barlığı da tört jıldan soñ «alaş ideyasın jüzege asıru üşin qwrılğan astırtın wyımnıñ müşesi», «Japoniyanıñ barlau qızmetiniñ agenti» bolıp şığa keldi. Öytkeni Qazaqstanğa jaña kelgen Mirzoyanğa Stalin:

«Wlıorıstıq şovinizmmen tek qana jergilikti partiya wyımdarı ğana küresip jatqan joq, bärinen bwrın BK(b)P Ortalıq Komiteti jappay şwğıldanıp otır. Qazaq bol'şevikteriniñ kezekti mindetteriniñ biri - wlıorıstıq şovinizmmen kürese otırıp, barlıq küş-quattı qazaq wltşıldığı men soğan beyimdeluşilerge qarsı küreske jwmıldıru bolıp tabıladı. Onsız Qazaqstanda lenindik internacionalizmdi wstap twru mümkin emes. Bwqaranı internacionalistik twrğıdan tärbieleu jwmısı Ukrainağa qarağanda Qazaqstanda qarqındı jürgizilip jatır dep aytuğa bolmaydı. Qayta kerisinşe şığar. Egerde, bwğan qaramastan, däl qazirgi kezeñde Qazaqstan üşin wltşıldıq bastı qauip bolmasa, onıñ bastı sebebi - Ukrainağa qarağanda qazaq wltşıldarınıñ şetel interventterimen baylanıs jasauınıñ qiındığında. Alayda Qazaqstan üşin qolaylı mwnday jağdayğa qaramastan qazaq kommunisteri qazaq wltşıldığımen jäne olarğa iştartuşılarmen küresti bosañsıtpauı tiis. Kerisinşe, qazaqstandıq wlttar bwqarasınıñ sanasına lenindik internacionalizmdi siñiruge barlıq jağdaydı jasau üşin jergilikti wltşıldıqpen küresti barınşa auqımdı türde küşeytu qajet. Basşılıqqa alu üşin BK(b)P Ortalıq Komitetiniñ Täjikstan turalı qaulısın joldap otırmız»,- dep (Alaş qozğalısı, 4 tom, 442-bet) tapsırma berdi.

Mwnday nwsqau kezinde Qujaqqa da - Goloşekinge de berilip, alaşordaşılardı jappay jazalau nauqanı bastalğan bolatın. Mirzoyan da sol joldan auıtqığan joq. «Alaşordanıñ» kontrrevolyuciyalıq is-äreketin äşkereleytin jinaq qwrastırtıp, onı talqığa salğan ğılımi keñes ötkizdi. Al tört jıl ötken soñ Mirzoyannıñ özin de ajal sıbağası kütip twrdı.

Keleñsiz de keleli sol keñeste Mwhamedjan Tınışbaevtiñ wlttıq ideyanı qalıptastıru men wlt-azattıq qozğalısqa qatıstı qayratkerligi qaqında kereğar pikirler bildirildi. Tipti qıjırtpa qaqtığıstarğa da sebepker boldı. Biz özderin de sonday tağdır tauqımeti kütip twrğan şeşenderdiñ pikirlerin M.Tınışbaevtiñ türmede qoyılğan swraqtarğa berilgen jauaptarımen jarıstıra, salıstıra däyekteymiz. Mindetimiz - Birtwtas alaş ideyasınıñ qalıptasuın qamtu bolğandıqtan da, alaş ideyasınıñ atausız qalğan üşinşi tolqınınıñ oy-twjırımın qamti ketudi parız sanadıq.

Birtwtas Alaş ideyası jolındağı ömirlik küres bağdarlamasın M.Tınışbaev öziniñ «Qazaqtar jäne azattıq qozğalısı» attı 1905-jılğı 19 qaraşada avtonomiyalardıñ İ s'ezinde jasağan bayandamasında twjırımdap alğan bolatın. Duma müşesi retinde ol qazaq jwrtınıñ sayasi-äleumettik, ruhani talabın imperiya deputattarınıñ aldına twñğış ret jastıqqa tän öjettikpen batıl äri batıra ayttı. Sayasi bağdarlamanıñ kirispesinde ol:

«Qazaq dalası erekşe mädeni, äleumettik-sayasi jäne qoğamdıq-ekonomikalıq jağdaylarğa ie, erekşe zañdar negizinde basqarıladı. Sondıqtan da qır elindegi qazirgi qozğalıstıñ jalpı sipatın tüsindiru üşin, odaq müşelerin onıñ ökilderimen jwmıs isteuge tura keletin jäne Reseyde olardı öte az biletin halıqpen tanıstıru üşin qazaqtar jöninde, basqaru jüyesi jäne sayasi, ädet-ğwrıp, din jöninde, sol siyaqtı qırdağı qalıptasqan jağdaydıñ bastı sebepşisi bolıp otırğan ekonomikalıq qısım turalı qısqaşa mälimet beru qajet dep esepteymin. Qazaqtar... 1897 jılğı jalpığa birdey sanaqta 4.100.100 twrğın halqımen Reseyde 6 orınğa şıqtı... Biraq, bwl sannıñ dwrıs emestigi talassız: qazaqtarda soñğı kezderge deyin metrkelik jazbalar bolğan joq, al köptegen jerlerde äli künge deyin de engizilmegen. Sanaq kezinde qazaqtar: ükimet äskeri mindettilikti engizgeli jatır eken - dep oylap, balaların jasırıp qalğan (qazaqtar äskeri mindetten bosatılğan). Torğay oblıstıq basqarmasınıñ bwrınğı keñesşisi I.Kraft olardı 6 million dep esepteydi, qazaqtar tarihı men twrmısın öte jaqsı biletinderdiñ biri YA.YA.Polferov olardı 5,5 million deydi, biz de şındıqqa jaqındau san osı ğoy dep oylaymız. 1730 jılğa deyin qazaqtar özindik sayasi täuelsiz ömir sürdi jäne 3 ordadan twratın odaq (ünemi bolmasa da) qwrdı. Olardı şığıs monğoldar teginen şıqqan swltandar biledi. Qazaqtardıñ özi monğoldar teginiñ äriden qosılatın bir bwtağı bolıp tabıladı jäne bärinen de Qazan tatarlarına, äsirese, qırım tatarlarına jaqın. Eñ joğarı bilik aqsaqaldar jinalısınıñ qolında. Swltandar soğısta qol bastadı jäne olarğa orındauşılıq bilik berildi. Jan-jağınan jauları - qıtaylar, joñğarlar, qalmaqtar, başqwrttar men orıs kazaktarı qıspaqqa alğan qazaqtar 1730 jıldan orıstıñ qol astına kire bastadı, al 1865 jılı Qoqan handığı aymağında köşip jürgen eñ soñğı erkin köşpendiler de bağındı. Naqtısında eşqanday soğıs bolğan joq, öytkeni qazaqtar bwdan äri öziniñ täuelsizdigin saqtap qala almaytındığın jaqsı tüsindi, sezindi. Osınıñ nätijesinde orıs ökimetine twtastay 5,5 mln. adamdı kädimgi adamgerşilik pravolarınan ayırıp qosıp alu eş qiındıqqa tüsken joq. Qanşalıqtı auır, qanşalıqtı mwñdı bolsa da, qazaqtar erkin ömirimen eriksiz qoştasıp, qasiretti keñ dalanıñ tınısınday bostandıqtarınan bas tartuğa mäjbür boldı»,- dep tarihi anıqtama berumen bastadı.

Şındığında da, qazaq üşin bostandıq pen keñ dalanıñ tınısı egiz wğım bolatın. Jas injener öziniñ alğaşqı sayasi pikirin bwdan äri:

«Qazaqtar orıstıñ qol astına kirgen kezde eşqaşan da orıs halqınıñ äuleti işinde analıq qamqorlıqqa jäne Resey tarapınan jılı lebizge tittey de qwqı joq ögey bala sekildi bolamız dep oylağan da joq. Ükimet sayasatı men qazaqtardıñ qazirgi kezdegi jay-küyi qazaqtardıñ qanşalıqtı aldanğanın anıq körsetedi. Qazaq dalasında türli Erejeler engizudiñ tarihın jayına qoya twrıp, men sizderdiñ aldarıñızda beybitşilik pen tınıştıqtı qamtamasız etu üşin öziniñ bostandığı men sayasi täuelsizdigin körsetkisi kelgen halıqtıñ, orıs ükimeti beynesinde ädilettilik pen zañdılıqtı körgisi kelgen halıqtıñ şın mäninde qanday jağdayğa jetkendigin aytıp bergim keledi. Byurokrattıq ökimet qazaqtar jöninde öte jabayı jäne oyğa kelmeytindey erejeler jasadı», - dep damıttı.

Iä, bwl - aqılğa sıyımsız, biraq bütin halıqtı bwtarlauğa taptırmaytın qastanşıqpağır Ereje edi. Öytkeni: Oral, Torğay oblıstarı - äskeri gubernator arqılı İşki ister ministrligine; Aqmola men Semey oblıstarı - äskeri gubernatorlardıñ üstinen qaraytın general-gubernatorlarğa; Sırdariya, Jetisu, Samarqan, Ferğana, Amudariya oblıstarı - äskeri ministrlikke bağındı. Bwl, äygili «bölip al da, biley ber» degen sayasattıñ nağız ayar ülgisi bolatın. Mwndağı bastı maqsat - twtas wlttıñ wlttıq müddesi men ekonomikalıq twtastığın, til men dästür sabaqtastığın, ruhani mädenietin ıdıratıp, telim-telim etu edi. Tipti bir guberniyadağı azamattıq isterdiñ özi är mekemede är qalay jürgizildi:

«Orıs sotı qazaq ömirine qaray eş ikemdelmegen jäne tildi de bilmeydi, özi äreket etetin ortadağı halıqtıñ ädet-ğwrpınan habarsız. Auızşa ösietter men ädetterge süyengen jäne jazılğan zañdarı joq halıq sotı twtastay äkimşilikke bağındırılğan, endeşe, Türkistanda ol äskeri ministrlik mekemesine, al basqa jerlerde - İşki ister ministrligine qaraydı. Nekelik jäne äleumettik ister bir jerlerde - halıq sotına, al keybireuinde - tikeley äkimşilikke, üşinşi bireulerinde - qazaq dini basqarmasına berilgen. Metrke kitaptarı bir jerde kazak dini basqarmasında, endi bireulerinde audan starşındarında (selolıq policeylerde)».

Qazaq deputattarı Dumada:

«Til qwqığı, din qwqığı, wlttıq mektepter qwqığı ... turalı bir auız söz aytpadı»,- degen N.Greduskulanıñ söziniñ qisınsız grotekst ekenine M.Tınışbaevtiñ mısal keltire otırıp:

«Qazaq dalası äkimşilik jäne sot jağınan alğanda jüz oylanıp, mıñ tolğansañ da qiyal jetpeytin ala-qwlalıq pen aqımaqtıqqa tolı ekenin köremiz. Bir tilde söyleytin, birtwtas ädet-ğwrpı men tarihı bar, bir dinge senetin twtastay halıqtı basqarudıñ osınday ömirge ikemsiz, qolaysız jüyesin jüzege asıruda ökimettiñ nege süyengendigi bizge tipti de tüsiniksiz jäne de ökimettiñ özi de eşqanday dälel ayta almas dep oylaymın. İs jüzindegi zañ boyınşa, general-gubernatorlar özderiniñ basqınşılıq ökilettigimen kez-kelgen qazaqtı, düniege jaña kelgen säbidey künäsiz bolsa da, jer audaruğa qwqı bar. Joğarı märtebeliniñ aldında itşe jorğalap, jağımpazdanıp üyrenip qalğan çinovnikter, sonımen birge halıqtı «orıs pen qazaqqa bölip qaraydı», olardıñ oyınşa: qazaqtardıñ müddeleri, tüz halqına tän närseniñ barlığı - qwrtu men aymaqtı orıstandıru jolında qwrbandıqqa şalınuğa tiis, bwl üşin eñ soñğı şaralarğa da baruğa boladı. Orıs ökimetiniñ pikirinşe, qazaqtar - adam emes, olardıñ ömir süruge eşqanday da qwqı joq ziyandı tirşilik ieleri, sondıqtan da olar qazaqtarğa oyına kelgenin isteydi. Halıqqa terror jasau äbden şeginen şıqqan: adam tözgisiz zañsızdıq pen qısımnan qan qaqsaydı... Qala türmeleri bastıqtardıñ bwyrığı boyınşa otırğızılğan qazaqtarğa tolı: bastıqpen kezdesip qalğanda bas kiimiñdi almasañ boldı, türmege otırdım dey ber...»,- dep küyine bayandap, äşkereley däyekteui dälel.

Bwdan da soraqı äri ruhani qorlıqtı M.Espolov Samara qwrıltayında:

«1906 jılğı jappay qonıs audarudıñ qarqını erekşe boldı. Qonıs audaruşılardı memlekettik mekemelerdiñ keñşilik jasağanı sonday, 1912 jılı qasietti Sinodtıñ josparı boyınşa, ärbir qazaqqa eki qonıstanuşıdan kelsin pärmen berdi»,- dep («Alaşorda qozğalısı», 2 tom, 223-bet) äşkerelegen bolatın.

Osı şeşimdi dayındağan «qasietti äkeylerdiñ» jürgizip otırğan şoqındıru sayasatına toqtalğan M.Tınışbaev:

«Osılayşa äkimşilik bwyrıqtar men is jüzindegi zañ boyınşa, qazaqtar bastıqtıñ rwqsatınsız ayağın qiya basa almaytın boldı. Qazaqtardıñ kädimgi adamdıq qwqıqtarı da joq: halıqtıñ ömiri men ar-wyatın äkimşilik tolıq bilep alğan. Meşit, medrese jäne qwran oqitın ğibadathanalardı jabu, dini kitaptardı kämpeskeleu men rwhsat etpeu, qazaq tilindegi injildi (evangelieni ) taratıp beru men onı qabıldağısı kelmegenderdi Sibirge aydaymız dep qorqıtu, missioner-mwğalimder oqıtatın orıs emlesin mindetti türde qazaq din uçilişelerinde (medresse - T.J.) oqıtudı engizu turalı bwyrıqtar, qazaqtardı mıltıq oqpanı men qılış jüzin süyu arqılı ant bergizu jobası, qazaq balaların missionerlik üylerde wstap, olardı pravoslavnıy dep jariyalau, pravoslavieni qabıldaudan bas tartqanı üşin qazaq qızınıñ basına qwrsau salıp qinau, ötiniş pen arızdı qazaq tilinde beruge şek qoyu men bolıstıq kanceleriyalarda hat jazudı orıs tilinde jürgizudi engizu jäne basqa da birqatar adamdardıñ jeke bası men ar-ojdanın döreki türde külkige aynaldıru men küş körsetu - mwnıñ bäri mırzalar, XIX ğasır men XX ğasırdıñ basında bolıp otır jäne mwnıñ bäri küni büginge deyin adamdar men qwday közinen tasa qalğan alıs aymaqtarda saqtalıp otır. Mwnıñ Wlı Resey derjavasınıñ teokratiyalıq jäne byurokratiyalıq nadan ökimetiniñ tegi basqalar men basqa dindegilerge qarsı krest jorığı demegende, ne deymiz?»,- degen ızalı bayandaması arqılı oqığannıñ da, tıñdağannıñ da ayızın qandıra jetkizdi.

Osı arada joğarıdağı keltirilgen Q.Jwbanovtıñ:

«Oqulıqtar qwrastıru, qazaq tilin jüyeleu - bwl «Alaşordanıñ» revolyuciyalıq orının anıqtauğa negiz qalay almaydı, bwl is missionerlerge tiesili bastama»,- degen «bağamı» eriksiz ezu tartqızadı.

Aşı şındıq özegin örtegen jas deputat qıza kele batıl pikirden:

«Qazaqtar orıstıñ qol astına kirgennen beri bir de bir şuaqtı jarqın kün, baqıttı sät bolğan emes! Sodan beri eşkim de, şın mäninde eşbir adam qazaqtar üşin säl de bolsın igilikti is, nemese sol igi iske wqsas birdeñe isteu turalı oylanğan joq»,- dep batıra ayıptauğa köşti.

Bwl oraydan alğanda, qazaq wltın - ziyalısız, mojantopaylar jwrtı retinde körsetuge tırısqan «tarihşılarğa» qarsı şıqqan Äzimbay Lekerov markstik ilimge süyene otırıp, önerkäsiptik-tauarlıq qarım-qatınastıñ köşpeli qoğamdağı orının asıra bağalauğa bolmaytının:

«Mwnday äsire bağalauşılıqtıñ saldarınan biz bügingi künniñ özinde kollektivizaciya nauqanında asıra silteuge jol berip aldıq. Bwl mäselege oray jiberilgen sayasi qatelikter - Ölkelik Komitettiñ Üİ plenumınıñ şeşiminde aşıp körsetildi. Alayda feodalizmdi de däripteuge bolmaydı. Jwmağwlov joldas: bizde feodalizm üstemdik qwrdı - dedi. Al «Alaşorda» wlttıq feodalizmniñ körinisi. Konservativtik, reakciyalıq twlğası aşıq ayqındalğan qozğalıs. Bükilodaqtıq halıqaralıq jağdaydı eskere otırıp, biz «Alaşordanıñ» progressivtik twstarın aşıq aytuğa tiistimiz. Bwl jay avtorlardı alañdatpay-aq qoysın... Bökeyhanov - belgili bir äleumettik qabattıñ kösemi. Sonımen qatar: 1917 jılğa deyin «Alaşorda» bolğan joq, jekelegen qayratkerler ğana şıqtı - deydi, bwl dwrıs emes. «Alaşorda» sayasi wyım retinde 1917 jıldıñ aqpanınan keyin qwqıqtıq twrğıdan tirkeuden ötse de, sayasi ağım retinde odan äldeqayda bwrın qalıptastı. Bökeyhanov (Tınışbaev ta - T.J.) İ memlekettik Dumanıñ müşesi boldı. Al dumağa aydaladağı adamdı kirgizbeydi...»,- dep «Alaşordanıñ» tärkileu men moyınserik mäselesi jönindegi bağıt-bağdarınıñ dwrıstığın 1931-1932 jılğı aşarşılıqtı emeuirin ete otırıp, eskerte ketti.

Bwl da orayın keltirip aytqan orındı pikir bolatın. Osınday sayasi emeuirinder arqılı tarihi şındıqtı jetkizu jalañ ideologiyanıñ twsındağı «sayasi şeşendiktiñ» bir täsili edi. Sonımen qatar Ä.Bökeyhanov pen M.Tınışbaevti «qazaq halqınıñ jendeti» etip körsetuge qarsı bildirgen narazılığı da. Nağında olar «aydaladağı jendetter» emes, wlt kösemi edi. M.Tınışbaevtiñ:

«Ükimet tarapınan qazaqtar: quğın-sürgindi, öz dinin paydalanu erkindigine jasalıp otırğan qısımdı, sayasi qwqılarınıñ ayaqastı etiluin körip qana otırğan joq, olar sonımen birge ekonomikalıq salada da ülken zwlımdıqtardı bastan keşirip otır... Jer mäselesi qazaqtar üşin söz joq eñ mañızdı: bwdan äri jerdi tartıp alu arqılı olardıñ müddelerin ayaqastı qılatın bolsa, tınıştıq boladı dep kepildik beru qiın. Ünsiz dürsil künnen-künge küştirek jäne key jerlerde qazirdiñ özinde-aq aşıq tolqularğa auısuda. Mine, bükil qazaq halqın twtastay pravosız dala proletariatı küyine jetkizgen ükimet sayasatınıñ jalpı jäne qısqaşa sipatı osı!»,- dep halıqtıñ janın janıştap, qanın swyıltqan äleumettik-ekonomikalıq mäsele köterui soğan ayğaq.

Bwl mäsele bügin de sol kürdeli küyinde qalıp otır. Öytkeni, qımqırmağa qwrılğan jekeşelendiru twsında jäne qılmıstı alpauıttar tobı ükimettik qoldauğa ie bolğan twsta qazaq wltı qwnarlı jerden twtasqa juıq ayırılıp qaldı. Al ielenip qalğandardıñ enşisindegi jer, M.Tınışbaev tauıp aytqanday, «adamdı qoyıp añ da twra almaytın aytaqır dala men qwmdı şöleyt, sortañ taqır». Sonıñ nätijesinde, «jer öñdeumen aynalısatın da jer qalmadı. Osıdan-aq qazir de qazaqtardıñ nelikten jan basınıñ kedeylenuiniñ üdep otırğanın» tüsinu qiın emes. «Mine, ...qazaq halqınıñ twtasqa juığın pravosız dala proletariatı küyine jetkizgen ükimet sayasatınıñ jalpı jäne qısqaşa sipatı osınday», al keleşekte kütetin «sıbağasınıñ» qanday boların kim bilsin! Bwl rette M.Tınışbaevtiñ:

«Ükimet, birinşiden, jabayı, varvarlıq repressiyalarmen jäne tildi, ädep-ğwrıptı, dindi, wltqa tän qasiettiñ barlıq körinisin quğındau arqılı, jalpı, qazaqtardı jeke wlt retinde qwrtıp jiberip, aymaqtı orıstandıruğa; ekinşiden, türli äkimşilik şaralar, bwyrıqtar men erejeler arqılı qazaqtardı eriksiz, zañnan tıs tobırğa aynaldıruğa; üşinşiden, olardı özderiniñ qandarı siñip, süyekteri şaşılğan jerlerinen ayırıp, jalañaş qurağan jerlerge ölim qwşağına quıp şığuğa wmtılğanı anıq. Mine, qazaqtar bwrınğı täuelsizdigi men bostandığınıñ ornına beybit jäne qantögissiz orıstıñ qol astına kirgeni üşin nege ie boldı deseñşi! Osıdan soñ sözben oraq orıp, is jüzinde eşteñe istemeytin ökimetke qalay senuge boladı. Bükilhalıqtıq qozğalıs kezindegi ükimettiñ is-äreketi men bwyrıqtarı qazaqtardıñ qanday da bolsın manifestke, restskripterge senbeuge tolıq qwqı bar ekenin anıq körsetti»,- degen sözi jürekke inedey şanşılıp, janıñdı jadılaydı.

Otarşıl imperiyağa bwdan artıq qanday sayasi talaptar qoyıluı mümkin. Bwl pikirlerde wlt-azattıq qozğalıstıñ wşqındarı joq dep kim ayta aladı? Ayta alatındar tabıldı. Olarğa qarsı tarihşı Äljanov:

«Alaşordanıñ» ıqpalı turalı. Braynin men Şafiro: bwl kompradorlıq, kelisimşil qozğalıs - dep mälimdedi. Şındığına kelsek olar özderin qalıñ bwqaralıq qozğalıstı bastağan kösem retinde körsetti. Qazaq bwqarası «Alaşordanıñ» reakciyaşıldıq bağıtın sezine almadı. Olar äleumettik mañızı jağınan emes: - Ahmet, Älihan degen attarı üşin ğana soñına erdi. Mwnday bwldır elesti aşu qajet. Mañızdı-mañızdı derekterdi keltiru kerek. Äytpese, olarmen küres - bos söz bop şığadı. Qazaqstandağı barlıq qozğalıstıñ tarihı - qarañğı küyinde qaladı. Wlttıq sananıñ säulesi soñınan ğana jıltıraytın boladı. YAğni, şındığında da: Qazaqstan qazan töñkerisine meşeulikpen keldi, ol qızıl armiyanıñ ştıgimen keldi - degen qisınğa sayadı. Bwl: wlttıq-revolyuciyalıq qozğalısta özindik belsendilik bolmaydı - degen trockişil qisınğa şekarası jaqın wğım. Qozğalıstıñ ötkendegi tarihın sender ğana jazıp otırğan joqsıñdar. Goloşekin de aytqan. Ol barlıq qozğalıs ataulını «Alaşordağa» äkep tiredi. Sizderde de wrlıq (plagiattıq) köp. Siltemelerdi wqıptı paylanıp, orınımen qoyu kerek, özderiñdi «biz» dep, özgelerdiñ bärin «ortodokstar» deu, bwl sizderdiñ paydalarıñızğa şeşilmeytin täsil. «Alaşordanı madaqtaytın wltşıldar şıqtı,- degen ösek te şığıp jür»,- dep, Braynin men Şafironıñ ğılımi alayaqtığın, olarğa tapsırma berip jazdırıp otırğan Qujaqtı äşkereledi.

Duma müşesi M.Tınışbaev wlt-azattıq ideyanıñ negizgi twjırımdamasın wsınğan bwl twsta Trockiy men Goloşekin aydauılda jürgen qatardağı Bronşteyn men Şaya Ickoviç qana bolatın.

M.Tınışbaev (jalğası): «1904 jılğı 12-jeltoqsandağı jarlıqpen işki ister ministriniñ 19-aqpandağı restskriptimen jäne 17-kökektegi jarlıqpen ata-baba dinine qayta oralu erkindigin beruge, Sibirge din mäseleleri üşin aydalğandardı qaytaruğa, jabılğan meşitter men medreselerdi jäne t.b. aşuğa uäde berildi, biraq aydaudağı moldalar qaytqan joq, meşitter men medreseler äli de jabıq, dini kitaptar tartıp alınğan küyi qalıp otır. Sonımen birge öz patşalarınıñ türli jarlıqtarı men restskripterine eşqanday män bermeytinin körsetkisi kelgendey, qazaq balaların wstap alıp, küşpen hristian dep jariyalauda. Men mwnday jağdaylardıñ bastı keyipkerlerin atayın - Orınbor gubernatorı Barabaş, Torğaydağı - Lomaçevskiy, soñğınıñ keñesşisi belgili missioner G.Vasil'ev jäne arhierey Levickiy. 18-aqpandağı restskripti boyınşa, ärkimge de öz qajettilikterin erkin aytıp arız jazuına qwqıq berildi: jergilikti äskerler, qazaqtardı quıp s'ezder ötkizuge mümkindik bermeuge tırısadı, al Peterborda Bulıgin senimdi adamdarı arqılı halıqtan kuälendirilgen erkindikti talap etip, bar mümkindikterin jwmsap, qazaqtardıñ wmtılıstarı men talap-tilekterine kedergi jasap kele jatqan gubernatorlardan rwhsat kütti. Sol restskripte ökilettik tağı da «layıqtı jäne halıq rizalığına bölengen» adamdardan qwrıladı delingen. Qazaqtar ötkenniñ aşı dämin äbden tatıp bolğan. Bulıgin barlıq gubernatorlardıñ mälimdemesi arqılı özderin dauıs beru qwqınan ayırğısı kelgen, qanday da bolsın ökilettilikke sene alar ma edi; keyinnen daladağı küşti tolqulardıñ arqasında ükimet qazaqtardı da qosuğa mäjbür boldı, biraq tağı da tek bir erekşe tärtipter negizinde. Osında adamdar men wlttardıñ qanday da bir teñdigi bar ma?»

Mine, Braynin men Şafironıñ «jalğan jipsimesiniñ» saldarınan osınday jankeşti janaşırlıqtıñ barlığı da «jendettik, qaraqşılıq» bolıp körsetilgen.

M.Tınışbaev (jalğası): «Jazda Semey oblısı, Qarqaralı uezindegi Qoyandı järmeñkesinde ülken jiın wyımdastırıldı: mwnda dala ölkesinde ülken şu tudırğan ataqtı peticiyağa 14,5 mıñ adam qol qoyğan. Äskeri gubernator Romanov pen äskeri general-gubernatordıñ is basqaruşısı Losevskiydiñ dalanı aralauı da qazaqtardı toqtata almadı. Küzde Semey gubernatorı Galkin: ökimet bar küşin salıp qazaqtardı Ombıdağı jiınğa jibermeui kerektigi - jöninde bwyrıq şığardı. General Romanov qazaq tärjimäşilerdi bosatıp, ornına kazaktardı alu turalı bwyrıq berdi. Şarua jäne uezd bastıqtarına aldağı uaqıtta qazaqtarğa qatañ şaralar qoldanu jöninde jäne türli peticiyalarğa qol qoyğan barlıq qazaqtardıñ tizimin alu bwyırıldı. Erekşe belsendilik körsetken Qarqaralı ueziniñ bastığı Ossovskiy mırza bäribir oydağıday nätijege jete almadı. Öytkeni, qarqaralıqtar qazaqtardıñ işindegi eñ äreketşil jäne sanalıları edi: ol qalağa adamdardı jauap alu üşin, patşağa arnalğan peticiyağa qol qoyğan 42 adamdı tauıp alu üşin şaqırdı. Olardıñ barlığı da jauap beruden bas tartıp qalağa kelmedi.

11-qaraşadağı «S.O»-da (gazet - T.J.) küş körsetuge qarsılıq pen ükimettiñ uädelerine senimsizdik bildirgen aşıq protest türindegi Semey jäne Pavlodar uezderindegi qazaq pen tatar ökilettiliginen jiberilgen telegramma (azamat Vetteniñ atına) basılğan. Köptegen qorqıtularğa qaramastan, Aqmola oblısınıñ qazaqtarı da birşama is tındırdı. Atalmış, äsirese, byurokrattıq zorlıq-zombılıq tım küşti jerlerdegi, yağni, türli peticiyalarğa 25 mıñğa juıq adam qol qoyğan Dala ölkesindegiler erekşe közge tüsti. General Suhotinge barlıq jiırma bes mıñ qazaqtı Sibirge aydap, aydalada özi ğana patşalıq qwru qaldı. Semey oblısındağı qozğalıs Jetisuğa deyin jetti. Mwnda Lepsi ueziniñ qazaqtarı ükimettiñ şirik sayasatına qarsı aşıq protest bildirgen jäne öz talaptarın qoyğan 1000 adamnıñ qolı bar peticiya jiberdi. Qazaq ökilderin kirgizu mäselesi barlıq twrğındardı tolğandırğandıqtan kepildik bergen delegaciyalar birinen soñ biri kelip jattı. Olardıñ arasında Oral jäne Torğay oblıstarınıñ qazaqtarın atap ötpeuge bolmaydı. Twtastay aytqanda alğaşqı kezeñdegi, yağni 6-tamızğa deyingi qazaqtar talabı mınaday:

tolıq özin-özi basqaru, erekşe zañdar men äkimşilik bwyrıqtarınıñ küşin toqtatu, general-gubernatorlıqtı, şarua basşıları men uryadnikterdi joyu, äskeri basqarudı azamattıqpen almastıru, qazaqtar jönindegi zañdardı olardıñ ökilderin qatıstıra otırıp qayta qarau, sol maqsattar üşin orıs sotın qayta qwru jäne halıq sotın sanalı türde yusticiya ministrine bağındıru, jeke basqa, twrğın üyge, ar-wyatqa, sözge (auızşa, jazbaşa jäne tasqa basılğan) tiispeu, odaq jäne jiındarğa qatısu negizindegi azamattıq bostandıq, gazet, broşyura, kitap jäne t.b. bolu üşin tipografiya aşudıñ barlığına birdey tärtibi, jalpığa birdey, teñ jäne qwpiya türde, jınısına, wltına, dini senimine qatıssız dauıs beruge negizdelgen saylau ötkizu jäne saylau aldında ügit jürgizuge rwqsat beru, qazaqtarğa tiisti jerlerdi jäne solardıñ paydalanuındağı, qoğamdıq menşigindegi jerlerdi moyındau».

Bwl birtwtas alaş ideyası wyıtqan alğaşqı aşıtqı oy edi. Ol turalı Ä.Bökeyhanov:

«Qazaq dalası - qazınanıñ menşigi, oğan mwjıqtar men kazaktardı swrausız qonıstandıra beru kerek - degen zañdar alınıp tastaluı kerek»,- dedi «Qazaqtar» attı sol kezde jazğan maqalasında.

M.Tınışbaev (jalğası): «6-tamızdağı zañ boyınşa, dala ölkesi qazaq deputattarınıñ sanın şekteudi közdegen erekşe topqa jatqızılğanın körgen qazaqtar, olardıñ saylau qwqıqtarın jergilikti halıq arqılı basqaru turalı qarsılıq bildirdi (11-qaraşadağı «S.O»-nı qarañız). Mine, qazaqtardıñ, orıstıñ qol astında basınan keşirgen jäne keşirip otırğan pravosız qorlığı jönindegi qısqaşa tarihı osınday. Käduelgi adamdıq pravolar bwzılıp, ömir men ar-wyat äkimşiliktiñ qatañ baqılauı astında äli de bwrınğısınday qalıp otır jäne küş körsetu odan äri jalğasuda. Zañdardıñ ornın jabayı äri nadan satıraptardıñ äkimşilik jügensizdigi bastı. Generaldar, olardıñ kömekşileri jäne basqa da aramtamaqtar halıqtıñ bar sölin sorıp aldı. Revolyuciya bastalğanğa deyin qazaqtar özderin jügensizdik qıspağınan bosatıp, esterine alar dep ülken tözimmen kütti. Eger olar jöninde wmıtıp ketken bolsa, özderi bas köterip bostandıq, ädildik, teñdik jönin de ayta bastadı. Joğarıda aytılğandardan dalada äli de eşqanday sayasi partiyanıñ joq ekeni tüsinikti: qazaqtardıñ barlıq tilekteri men wmtılıstarı jaña ğana men keltirgen mölşerde. Tolquğa soqtırğan negizgi jaylar jöninde men bayandamanıñ basında aytıp öttim. Halıqqa qajetti avtonomiya jöninde däl qazir ayta almaymın, öytkeni men belgili bir bağıttaması bar adam emes, kezdeysoq ökil ğana ekenimdi eskertkim keledi» («Russkiy Turkestan», 1906 jıl. № 1. T.Jwrtbaydıñ qatısuımen äzirlep wsınğan - Beysenbay Bayğaliev . Jwldız, 1992, №8, 142-146 b.b.).

Wlt-azattıq qozğalıstıñ osınday wyıtqısın biletin «Socialdı Qazaqstan» gazetiniñ bas redaktorı Aytmwhamed Musin alğaşqı ekpinmen:

«Bwlardıñ bayandamalarınıñ bastı kemşiligi - olar alaşorda ziyalılarınıñ ötkendegi ob'ektivtik-revolyuciyalıq orının joqqa şığarudı bastı mindet etip qoyğandığında... Şafironıñ: Alaşordaşılardıñ ob'ektivtik-revolyuciyalıq qızmetin moyındau - qazaq halqınıñ revolyuciyalıq mümkindigin joqqa şığaradı-mıs dep mäsele qoyuı mülde qate. Bwl müldem jañsaq twjırım, tipti, nadandıqpen aytılğan pikir... Birinşi mäsele: «Alaşorda» ziyalılarınıñ töñkeriske deyingi ob'ektivtik-revolyuciyalıq qızmetin moyındau kerek. Şafiro men Braynin joldastar aytqanday, bwl Alaşordanıñ ötkendegisin madaqtau ma, joq pa? Meniñ oyımşa, olay emes. «Alaşordanı» madaqtau üşin bwl qozğalıstıñ ob'ektivti-revolyuciyalıq orının moyındap otırğamız joq, kerisinşe, bwl qozğalıstıñ tarihın markstik közqaras twrğısınan taldau üşin moyındauımız kerek... Bwl qozğalıstıñ bağıtına, ideologiyasına, onıñ qwramına qaramastan, egerde ol qozğalıs samoderjaviege qarsı, imperalizmge qarsı (dwrıs) bağıttalsa, olardıñ poziciyasın älsiretse, onda onıñ ob'ektivti-revolyuciyalıq mañızı bar bolğanı - dep tüsinu qajet. Al sizder derekterdi - olar samoderjavieniñ poziciyasın nığaytqan siyaqtı etip paydalanuğa tırısqansızdar. Bizde de biraz qwjattar bar, solardı da «Alaşorda» öziniñ ömir sürgen twsında tek qana kontrrevolyuciyalıq äreketpen aynalısıp kele jatqanday twrğıda paydalanasızdar ma? Basqaşa aytqanda, ziyalılardıñ bwl qozğalısı carizmdi qoldau üşin qwrılğan dep körsetpeksizder me?.. Eñ soñında aytarım mınau: bwl qozğalıs - Bökeyhanov, Baytwrsınov, Tınışbaev, Qarataev, Dulatov, Ğabbasov jäne t.b. siyaqtı iri alaşordaşılardıñ ğana qozğalısı emes. Bwl qozğalıs - jas qazaq burjuaziyasınıñ qozğalısı, qazaqtıñ burjuaziyalıq-demokratiyalıq jüzdegen ziyalılarınıñ qozğalısı. Sondıqtan da bükil qozğalıstıñ alatın orının onıñ onşaqtı köseminiñ satqındıq äreketimen (olay aytpasqa amalı da joq edi - T.J.) bağalauğa bolmaydı»,- dep (Alaş qozğalısı, 4 tom, 102-bet) mäseleni bir büyirden şanşuday qadap qoydı.

Bwl - sol zaman üşin öte batıl äri «ob'ektivti-revolyuciyalıq» pikir edi. Ökinişke oray, zaman talqısı A.Musindi de seskendirse kerek, kelesi 26 jeltoqsan küngi otırısta öziniñ joğarıdağı pikirinde asığıs twjırımdar barlığın «moyındap», rayınan qayttı. Alayda eñ qajetti sözdi aytıp qaldı. Bir tañdanarlığı, osı pikirdi S.Meñdeşev te qorğağan sıñayda söylep, öz ömirinen, A.Kenjin men B.Qarataevtiñ is-äreketinen mısal keltirdi.

Braynin öziniñ ğılımi därmensizdigin sezinip, tikeley sayasi şarpısu men şapşuğa köşti:

«Fedorov joldasqa bizdiñ wsınıp otırğan taldauımız wnamaydı eken. Mısalı, Qarqaralıdağı Peticiyanı bağalau turasındağı pikirlerimiz. «Sizder - bwl peticiyadan kommunizmdi talap etesizder. Bwl - demokratiyalıq talap. Bwl - wlttıq-reformatorlıq», - deydi Fedorov joldas. Joq, mwnıñ barlığı oydan şığarılğan dalbasa... Musinniñ ekinşi sözin alıñız. Bol'şevikke tän minezben öziniñ qatesin moyındaudıñ orınına, aşıq twrğan esikke basın soğıp, miñgirlep, özgeni kinälay bastadı... Momınov ötken jolı köziniñ jasın köldetip, Baytwrsınovqa joqtau ayttı... Asfandiyarov bwrınğı sözinde Musindi qostap, bärin de jaydaqtatıp jibergensiñder dedi... Men senderge jaydaqtatudıñ qanday ekenin qazir körseteyin. Ol öziniñ sözinde: «Jädidter - «Alaşorda» qozğalısınıñ bastauı», - dedi. Kördiñderme, jädidter «Alaşordanıñ» bastauı eken... Odan äri: «Qazaqstanda payda bola bastağan burjuaziyalıq-demokratiyalıq qozğalıs - ob'ektivti-revolyuciyalıq qozğalıs... Alayda wlttıq intelligenciyanıñ kelisimpazdıq sipatı barğan sayın anıqtala bastadı», - deydi. Demek, Qazan revolyuciyasına deyin ol qozğalıs revolyuciyalıq bolğanı ğoy!.. Jäne bwl alaşordaşılardıñ kadettermen tize qosqan, Tınışbaevtiñ İİ memlekettik Dumadağı kadetter frakciyasına aşıq kirgen kezeñi turalı aytılıp otır...»,- dep kijindi.

Tağdırdıñ mına toğısın qarañızşı. Marksizm-leninizm ğılımi institutınıñ ağa ğılımi qızmetkeri Äzken Jwmağwlov sol mäjiliste «Social'dı Qazaqstan» gazetiniñ bas redaktorı Aytmwhamet (Äyteke) Musindi qoldap söylegen üzilisten keyi onımen tanısıp, eki künnen keyin A.Musin onıñ maqalasın jariyalaydı. Bwl tanıstıq olardı qızmet jolında ğana qosaqtap qana qoymaydı, atu kamerasına da birge aparadı. 1937 jılğı 3 qaraşa küngi tergeuşi Bernerge bergen jauabında Ä.Jwmağwlov:

«Keñes ökimetine qarsı qazaq wltşıldarınıñ wyımına meni 1935 jıldıñ basında sol kezde Qarağandı oblısınıñ hatşısı bolıp isteytin Äyteke Musin tarttı. Men Musinmen Almatı qalasında, 1934 jıldıñ basında (nağında 1933 jeltoqsanında - T.J.) Braynin men Şafironıñ «Qazaq burjuaziyalıq-wlttıq partiyasınıñ tarihı» attı bayandamasın talqılau kezinde tanıstım... Sizder tärgilegen wltşıldardıñ keñes ökimetine qarsı ädebietterin jinap, özimniñ kitaphanamdı jasaqtadım. Mısalı men Musinnen 1913 jıl qazaq burjuaziyalıq wltşıldarı şığarğan «Ayqap» jurnalınıñ 13 sanınıñ tigindisin aldım»,- dep (B.Näsenov, Tarihi qwjattar men arhiv mwrağattarı, Üİİ tom, 41-42better) körsetindi berdi.

Sonıñ nätijesinde osı mäjiliste pikirles bolğan instituttıñ direktorı Äzimbay Lekerov, Aytmwhamet Musin, Äzken Jwmağwlov, İzmwhan Qwramısov, Sanjar Asfandiyarov bir iske tirkele qosaqtalıp, atu jazasına bwyırıldı. Sol mäjiliste Sanjar Asfandiyarov ta aldıñğılardıñ payımdauların ğılımi wstanımmen qostay söyledi. Törağa İ.Qwramısov:

«Asfandiyarov joldastıñ söziniñ deni ötken jolğı keñestegi söylegen joldastardıñ qateligin qaytaladı. Sondıqtan da bizdiñ eñ bilimdi tarihşılarımızdıñ biri Asfandiyarov joldas kelesi jolı qayıra söyleuge dayındaluı kerek dep oylaymın. Biraz mäselege toqtalıp jatpaymın. Asfandiyarovta beydialektikalıq qarama-qayşılıq bar. Ol öziniñ sözin: barlıq intelligenciyanı kadettermen teñestiresiñder degen jeleumen bastadı da, al özi barlıq intelligenciyanı alaşordaşılarğa qosaqtadı. YAğni, Asfandiyarovtıñ pikirine jüginsek, 1917 jılğa deyin «Alaşorda» ob'ektivti türde progressivti bolğan, al 1917 jıldan  keyin ayaq astınan özgerip şığa kelgen... Asfandiyarov joldasqa qatıstı aytarım, onı «esepten şığarıp tastaudıñ», säl de bolsa basın qaterge tigudiñ qajeti joq, onı saqtay biluimiz kerek. Bwl mäsele jöninde men de qatelikter jibergen bolatınmın... Asfandiyarov joldastıñ söziniñ äserinen keyin: oğan nege söz berdim eken, aldıñğı şeşennen keyin jarıssözdi nege toqtatpadım eken, - dep ökinip otırmın. Sondıqtan da Asfandiyarov pen Fedorov bwl mäsele jöninde qaytalap söyleui tiis. Al biz olardıñ ne deytinin tıñdayıq, olarğa öz qatelerin tüzetuge kömektesemiz, qajet bolsa, wrsıp ta alamız»,- dep ekijüzdi ökiniş bildirdi.

Onıñ bwl sözine qarağanda A.Musindi aldıñğı pikirinen bas tartuı üşin ekinşi otırısqa ırqınan tıs alıp kelgeni bayqaladı.

Endi osı täpsirlerdiñ tergeudegi talqısına toqtalamız.

(Jalğası bar)

"Abay-aqparat"

 

 

0 pikir