Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 2576 0 pikir 31 Mamır, 2012 sağat 11:01

Qayım Mwhammedhanov. Abaydıñ ädebiet mektebi (Dissertaciyalıq keñes stenogramması) (jalğası)

Q. MWHAMEDHANOVTIÑ jauabı:

Q. JWMALIEVTIÑ swraqtarına jauap.

Äset turalı erteden mälim, Abay öleñderiniñ jinağınıñ bärinde bar. Osı küngi şığıp jürgen kitaptardıñ bärinde de Äset bar. Äset änderi dep künde radio arqılı orındalıp jatadı. Äset änderi operalarğa da kirgen. Abaydıñ şäkirti retinde Äsetti biz zerttedik. 1942 jılğı Säbit Mwqanovtıñ redakciyasımen şıqqan «Aytıs» attı kitabında da Äsettiñ Rısjanmen aytısı bar. Endi «Äsettiñ ölerinde aytqan öleñi» dep gazetterde basılıp şıqqan. Puşkin yubileyine arnalıp 1937 jılı şıqqan Puşkinniñ qazaqşağa audarılğan kitabında Äset audarğan «Evgeniy Onegin»  basılğanı mälim. Äset 1923 jılı Semey oblısınıñ Maqanşı audanında ölgen. Qazir äyeli bar, sonda twradı.

Ekinşi, Kökpaydıñ «Leninge» arnalğan jäne «Mırjaqıppen aytısı» degen öleñderin Jöndibaevtiñ qoljazbasınan jazıp aldım. Aqınnıñ öz balası Ahmetqali /qazir tiri, özi aqın/ Kökpaydıñ öleñderin jatqa biledi. «Lenin» turalı öleñin Kökpay auırıp jürip, Moskvağa emdele barıp, qaytıp kelgen soñ jazıptı. Kökpay dinşil bolğan.

Üşinşi swrauıñız, «Eñlik-Kebek» 1890 jazılğan poema, onıñ Äuezovtıñ arhivında bar ekeni ras, Dayrabay qoljazbası degen bar, sonıñ işinde eken.

Q. MWHAMEDHANOVTIÑ jauabı:

Q. JWMALIEVTIÑ swraqtarına jauap.

Äset turalı erteden mälim, Abay öleñderiniñ jinağınıñ bärinde bar. Osı küngi şığıp jürgen kitaptardıñ bärinde de Äset bar. Äset änderi dep künde radio arqılı orındalıp jatadı. Äset änderi operalarğa da kirgen. Abaydıñ şäkirti retinde Äsetti biz zerttedik. 1942 jılğı Säbit Mwqanovtıñ redakciyasımen şıqqan «Aytıs» attı kitabında da Äsettiñ Rısjanmen aytısı bar. Endi «Äsettiñ ölerinde aytqan öleñi» dep gazetterde basılıp şıqqan. Puşkin yubileyine arnalıp 1937 jılı şıqqan Puşkinniñ qazaqşağa audarılğan kitabında Äset audarğan «Evgeniy Onegin»  basılğanı mälim. Äset 1923 jılı Semey oblısınıñ Maqanşı audanında ölgen. Qazir äyeli bar, sonda twradı.

Ekinşi, Kökpaydıñ «Leninge» arnalğan jäne «Mırjaqıppen aytısı» degen öleñderin Jöndibaevtiñ qoljazbasınan jazıp aldım. Aqınnıñ öz balası Ahmetqali /qazir tiri, özi aqın/ Kökpaydıñ öleñderin jatqa biledi. «Lenin» turalı öleñin Kökpay auırıp jürip, Moskvağa emdele barıp, qaytıp kelgen soñ jazıptı. Kökpay dinşil bolğan.

Üşinşi swrauıñız, «Eñlik-Kebek» 1890 jazılğan poema, onıñ Äuezovtıñ arhivında bar ekeni ras, Dayrabay qoljazbası degen bar, sonıñ işinde eken.

Törtinşi swraq «Zwlıs» turalı. Bwl poemanı Abay audanında bilmeytin adam joq. Bwl «Sana» jurnalına basılıp şıqqan. Poemanıñ keyingi tabılğan bölimin, Rahım Jandıbaev degen kitap jinağan adam bar, sonıñ arhivınan aldım.

Kökpay bir kezde bala oqıtqan, Abay ölgennen keyin arabşa, parsışa, orısşa sabaq bergen, medresesin sovet ökimeti twsında mektepke paydalanuğa bergen. Ol Kökpaydıñ mınau öleñinen de belgili:

Bosattım medresemdi mwğalimge,

Iesi sol, bereyin endi kimge.

Medresem balalarğa orın bolıp,

Qağanağım qarıq bop twr osı künge, - dep quanıp jırlaydı.

Alaşordaşıl Dulatovqa osılay jauap berdi:

«Eski jwrtqa qañğırsañ öziñ qañğır menen aulaq», - dep at-tonın ala qaşadı.

ĞABDULLIN joldastıñ swrağına jauap:

16-bette wlttıq ädebiet sipatı Abayğa deyin bolğan joq degen pikir aytılğan dediñiz. Abayğa deyingi ädebiettiñ köpşiligi auız ädebieti boldı. Wlttıq ädebiet dep jazba ädebiettiñ satısına jetkendigi turalı aytıldı ğoy. Al, aqındıq jöninen Altınsarin Abay därejesine jete alğan joq.

Abay realizmdi jaqtauşı edi, şäkirtteri nege romantizmdi jaqtadı degenge jauap. Bwl özi äli de tereñ zerttelmey kelgen mäsele siyaqtı. Onı keleşekte aşa tüsuim kerek. Bwl jöninde eñbegimde men A.A.Fadeevke süyendim. Fadeev: « ... », -  deydi ğoy. /orısşa oqıdı/.

Söytip keledi de, romantizmniñ özi sınşıl realizmge qayşı närse emes deydi. Mine, osığan kelgende Abaydıñ özinde de romantizm bar ğoy. Qwr ğana romantizm emes, realizmmen baylanısıp jatqan progresşil, aktivnıy romantizm bar. Mısalı, Abaydıñ: «Bir swlu qız twrıptı han qolında» degen öleñinde Abay romantizm men realizmdi wştastırıp beredi. Ostrovskiydiñ «Groza sındağı» Katerina siyaqtı, jauızdıqqa qarsılıq jasap, erlik körsetken äyel obrazı köz aldıña kelip otıradı. Men mwndağı Abaydıñ romantizmin aktivtik romantizm dep bağalaymın.

Abay şäkirtterine birtalay taqırıptar bergen, şäkirtteriniñ neni jırlağanı olardıñ jazğan şığarmalarınan belgili ğoy. «Eñlik-Kebek» qazaqtıñ öz eliniñ twrmıs-saltınan berilgen taqırıp, basqa şetel halıqtarınıñ twrmısınan şığarma jazuğa tapsırılsa, onda öz halqınıñ, öz oquşısınıñ krugozorın ösiru üşin, şetel twrmıs-halın halıqqa bildiru üşin berilgen boladı. Puşkinniñ özi de bükil düniejüzilik halıqtar ömirinen taqırıp alıp otırğan joq pa? Mısalı, bizde sol kezdiñ özinde şığıp jürgen hissalardıñ özinde köp edi ğoy, sol kezde:

«Semeyden ülken qala joq,

Jalpaqtan ülken  dala joq», - dep jürgen kez emes pe edi.

Abay şäkirtteriniñ Kavkaz, Afrika tağı basqalardı jırlauı Abay mektebiniñ mädeni därejesin körsetse kerek.

«Änşiler şäkirt bola ma?» degen swrauğa jauap: Abaydıñ ülgisin aytqanda, biz Abaydıñ ärjaqtılığın aytamız. Özi kompozitor bolğan soñ, onıñ qasında änşi jürmey, kim jürui kerek? Kompozitordıñ qasında muzıkanı tereñ bağalaytın adam jürui, özi änşi bolğan soñ ändi bağalauı tärbielik närse emes pe!

Ekinşi bir top şäkirtteri - Abay öleñderin, sol Abay mektebinen tuğan şığarmalardı halıqqa taratuşılar, pereskazçik talapkerler bolğan, sol qatarda: Mwqa, Älmağambetter ketedi.

Ärip turalı swrauğa. Äripte qayşılıq ülken boldı. Jaña bir swrauda «Abaydıñ öz Tobıqtısınan şıqqandardı ğana şäkirt deymiz be?» delindi.  Al, osı Ärip kim? Ärip Nayman ruınan şıqqan. Bwl Bayğaradan: Aqtaylaq, Sabırbay, Quandıq t.b. siyaqtı 17 aqın şığadı. Mine osı 17 aqınnıñ äserimen äuelde Ärip te suırıp-salma aqın boladı. Äriptiñ «Ziyada» degen poeması şığıs hissalarınıñ ülgisinde jazılğan. Onı Abay qattı sınağan.   Abaydıñ sınıñ Ärip bir kezde kötere almay, Abayğa qarsı öleñ de jazıp jürgen. Keyin oy-sanası öse kele, Abaydıñ sını moyındap, keyin öziniñ öleñderin Abay ülgisinde jaza bastaytın boladı.

Keyingi şıqqan aqın-jazuşılarğa Abaydıñ äseri bolğanı bärimizge de belgili. Bwl turalı jalğız Abaydıñ äserin aytpağanda, Abay mektebinen şıqqan şığarmalardıñ äseriniñ bolğanı jöninde bir-aq mısal aytuıma boladı: mısalı, Isanıñ «Kavkaz» poeması Aqılbaydıñ «Dağıstan» poemasınıñ ülgisinde jazılmadı dep ayta alasız ba?

Mağauiyanıñ 1870 jılı tuğanı dwrıs.

NWRIŞEV joldastıñ swrağına jauap:

Gazette Äripti çinovnik, «Eñlik-Kebekti» jazğan adam halıq jauı bolıp ketken delingen, osı eñbekte sol turalı nege toqtalmadı degenge aytarım: ol maqala mañızdı maqala bolsa, toqtağan bolar edim. «Semeydegi ädebietşiler» degen maqalanıñ şıqqanı ras. Al, Ärip çinovnik bolğan, ol şäkirt bola ala ma deysiz, olay qaraytın bolsaq, Puşkin de çinovnik, Saltıkov-Şedrin - vice-gubernator bolğan adam, Lev Tolstoy dvoryanin, solay bola twrsa, Ärip tälmaş bolğan eken dep, şäkirttikke jaramaydı deuimizdiñ qandaylıq qisını bolar eken? Al, olay qaraytın bolsa Abaydıñ özi de bolıs bolğan, töbe bi bolğan adam. Şoqan Ualihanov oficer carskoy armii bolğan t.t. Abaydıñ keybir şäkirtteri nege çinovnik bolğan? dep swraq qoyu orındı bola qoyar ma eken.

«Eñlik-Kebekti» jazğan adam kim ekenin aytpağan deysiz. Sizdiñ aytayın dep otırğanıñız - Şäkärim jazğan variantı ğoy. Şäkärim ol poemasında Keñgirbaydıñ zwlımdığın aşpaydı, odan bwrın Mağauiyanıñ «Eñlik-Kebek» poemasın basıp tastap, özi basqa variantta jazadı. Mağauiya poemasında:

Qıljıraqtap atandıñ biim qaban,

Qaban tübi şoşqa ğoy bilseñ nadan.

Ülken bidiñ aldında söylesermiz,

Ne boladı biligi bidiñ aram, -  deydi.

Keñgirbaydı «qaban» dep şoşqağa teñeydi ğoy. Osı Keñgirbaydı  sökkendiginen barıp, Mağauiyanıñ jazğan variantı taramay qaladı. Meniñ eñbegimde aytılıp otırğan variant Mağauiyanıñ variantı, osı jerin  eskeriñiz.

Dissertaciya negizinen marksizmge süyenip jazılğan. Basqa boluğa mümkin de emes. Mümkin jañağı öz sözimde bärin ayta almağan bolarmız.

AMANJOLOV joldasqa jauap:

«Birjan-Saranı» jazğan Ärip degen mäsele-talasta jürgen mäsele, Äuezov pen Jwmaliev professorlardıñ wyğaruı boyınşa «Birjan-Sara» äzirşe Äriptiki bola almay jür.

Joldas BALAHAŞEV, Abay turalı jazğandardıñ közqarastarın aşpağan deydi, ras bwl jağınan şalağaylığım bar eken, jöndeymin. Bwğan toqtamay ketippin. Toqtamauımnıñ özi, meniñ temam «Abaydıñ şäkirtteri» ğoy. Abaydıñ öz bası emes, osı sebepti mol toqtamağan edim.

«Çelkaştı» audarğan Abaydıñ Twrağwl degen balası. Onıñ halıq jauı ekenin men bilmeymin. Mümkin bilseñiz siz bilersiz.

NWRIŞEV:

1. Gazette basılğandar dwrıs bolmasa, nege gazet betinde jauap bermediñiz?

2. Abay şäkirtterine tema bergenine şäk keltirmeysiz be? Nege Dağıstandı bergen, Äzirbayjandı nege bermegen?

JAUAP:

1.     Gazetke jauap jazğam. Baspadı.

2. Men bwl eñbegimdi igilikti istiñ bası ğoy dep otırmın, sonday mäselelerge şeşuşi jauap men bere almasam, sizder ilgeri damıtar dep senem.

ÄBETOV:

Abaydıñ şäkirtteri Abaydıñ ülgisinen qanşalıq üyrene aldı? Jäne körkemdik orın jağınan qandaylıq meñgerdi?

JAUAP:

Ärine, forma jağınan da üyrengen, äsirese körkemdiktiñ özi ideyasınan şığadı ğoy, Abaydıñ ideyasına berilgennen keyin onıñ körkemdigin de meñgeruge talaptanğan boladı. Ol jaydı dissertaciyada aytamız.

N. SAURANBAEV:

Swraqtar men jauap bitti. Endigi söz opponentter: Äuezov pen Sil'çenkoğa beriledi. /ekeui de orıs tilinde söyledi/.

Aytıs sözder.

JWMALIEVKE berildi /orıs tilinde söyledi/.

USANOVIÇKE berildi /orıs tilinde söyledi/.

NWRIŞEVKE berildi /orıs tilinde söyledi/.

BEKMAHANOVQA berildi /orıs tilinde söyledi/.

TWRĞANBAEVQA berildi /qazaqşa söyledi, sözi tirkeldi./

PREDSEDATEL': Kakie budut voprosı k dissertantu?

Tov. DJUMALIEV         zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. GABDULLIN           zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. TASTANBEKOV      zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. NURUŞEV               zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. AMANJOLOV        zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. BALKAŞEV            zadaet vopros na kazahskom yazıke

Tov. MUHAMEDHANOV otveçaet na vse zadannıe emu voprosı na kazahskom yazıke.

PREDSEDATEL': Budut li eşe voprosı?

SIL'ÇENKO:

Razreşite sprosit' v otnoşenii poemı «Zulus». Naşli li vı kakoe-nibud' proizvedenie, volevım perevodom kotorogo yavlyaetsya eta poema?

MUHAMEDHANOV:

Da, eto «Kopi carya Solomona» Haggarda.

PREDSEDATEL':

Voprosov bol'şe net? Net.

Perehodim k vıstupleniyam oficial'nıh opponentov. Slovo predostavlyaetsya oficial'nomu opponentu M.O.AUEZOVU.

VISTUPLENIE  M.O.AUEZOVA

Tov. Muhamedhanovım vedetsya issledovatel'skaya rabota na etu temu v teçenie celogo ryada let. V poryadke podgotovki svoey dissertacionnoy rabotı on provel ogromnuyu, sistematiçeskuyu i sobiratel'no-izıskatel'skuyu rabotu po sboru biografiçeskih dannıh, a tak je po sboru i publikacii bol'şogo koliçestva zabıtıh, uje isçezavşih trudov ryada poetov i deyateley iskusstva abaevskogo okrujeniya.

Tak, im vıyavlenı ves'ma cennıe dannıe o pevcah-kompozitorah, o skazitelyah, pevcah-akınah /kak Muha, Almagambet, Baymagambet, Aset, Aubakir i dr./.

Im sobranı neopublikovannıe proizvedeniya takih poetov-uçenikov Abaya, kak Akılbay, Magav'ya, Aset, Arip i dr.

Obşee koliçestvo vıyavlennıh im i zapisannıh poetiçeskih obrazcov iz naslediya upomyanutıh poetov postavlyaet okolo 40 p.l., a biografiçeskie dannıe o predstavitelyah poetov abaevskogo okrujeniya, zapisannıe Muhamedhanovım, dostigayut 15 peçatnıh listov.

YAvlyayas' prepodavatelem Semipalatinskogo kazahskogo pedagogiçeskogo instituta, a za poslednie godı, sovmeşaya issledovatel'skuyu, pedagogiçeskuyu praktiku s rabotoy direktora Literaturnogo muzeya im. Abaya, tov. Muhamedhanov deystvitel'no namnogo obogatil abaevedenie novımi, cennımi dannımi istoriko-biografiçeskogo i literaturno-hudojestvennogo poryadka.

Kak odin iz issledovateley jizni, deyatel'nosti Abaya i ego literaturnoy sredı, ya sçitayu neobhodimım zayavit', çto tov. Muhamedhanov v svoem  issledovanii vstal na naibolee pravil'nıy put' pri opredelenii kruga tvorçeskih liçnostey, sostavlyayuşih poetov abaevskogo okrujeniya. Eta sreda çrezvıçayno raznoobrazna ne tol'ko po vidam i janram, po ideyno- tematiçeskomu soderjaniyu ih poetiçeskogo tvorçestva, kak eto mı nablyudaem v otnoşenii poetov-uçenikov - Akılbaya, Magav'i, Aripa, Aseta, no raznoobrazna i po vidam iskusstv.

Zdes' je naryadu s poetami mı imeem pered soboy pevcov - poetov Muhu, Aubakira, kompozitora-pevca - Muhu, Al'magambeta, Akılbaya, prosvetitelya, obşestvennogo deyatelya - Halilollu, Kakitaya, Abdrahmana, narodnogo akına - Beysembaya i skazoçnika Baymagambeta. Odnako, nesmotrya na takoe mnogorazliçie tvorçeskih professiy etih liçnostey, vse oni imeli neposredstvennuyu, blizkuyu i imenno tvorçeskuyu svyaz' s Abaem, kak s ih uçitelem. V etom mnogorazliçii vidov literaturı i iskusstva, predstavlennıh upomyanutımi licami skazalos' mnogogrannoe bogatstvo tvorçeskoy prirodı samogo Abaya - poeta-klassika, mıslitelya, obşestvennogo deyatelya, kompozitora-pevca, perevodçika vplot' do izustnogo hudojestvennogo perevodçika i pereskazçika romanov i povestey klassikov mirovoy i russkoy literaturı.

V issledovanii Muhamedhanova tvorçeskogo naslediya uçenikov Abaya osobogo odobreniya zaslujivayut ego obosnovannoe, posledovatel'no produmannoe vıyavlenie individual'nogo prisuşih kajdomu uçeniku Abaya ih tvorçeskih osobennostey.

Eta zadaça reşaetsya dissertantom putem tşatel'nogo i ubeditel'nogo analiza izbrannıh poetami tem i sposobov ih razrabotki - razbor poemı «Dagestan», «Medgat-Kasım», «Enlik-Kebek», «Saliha-Samen» i dr. I çto ves'ma cenno, çerez vıyavlenie raznoobraznıh osobennostey tvorçestva uçenikov-poetov, tov. Muhamedhanov ustanavlivaet v kajdom otdel'nom sluçae vnutrennyuyu, ideyno-tvorçeskuyu svyaz' ih proizvedeniy s temi ili inımi storonami tvorçestva ili tvorçeskih poiskov samogo Abaya.

Takim obrazom, vse issledovanie naslediya poetov-uçenikov Abaya s privleçeniem novıh literaturnıh faktov, s osveşeniem ih tvorçeskih biografiy, nesomnenno, prolivaet dopolnitel'nıy svet, rasşiryaet naşi predstavleniya o teh ili inıh granyah poetiçeskoy prirodı glavı etih poetov.

V nasledii uçenikov, estestvenno, otrajenı luçşie, peredovıe ideyno- tvorçeskie iskaniya Abaya. Tak, v obraşenii Magav'i, Akılbaya k realistiçeskim tradiciyam russkoy klassiçeskoy poezii, a pozje v obraşenii Aripa k tradiciyam kritiçeskogo realizma samogo Abaya.

Rabota tov. Muhamedhanova daet istoriçeski i metodologiçeski pravil'noe opredelenie v obşey ocenke vsey summı dostijeniy poetov abaevskogo okrujeniya, nazıvaya eti dostijeniya polojitel'nım, znaçitel'nım vkladom v posleabaevskuyu kazahskuyu literaturu.

Vmeste s tem iz issledovaniya ne vıtekaet preuveliçennaya ocenka otdel'nogo poeta-uçenika yakobı polnost'yu i raznostoronne osvoivşego tradicii Abaya, ili v prisuşey Abayu şirote ohvativşego krug idey i zadaç poezii, postavlennıh i reşennıh v svoem tvorçestve samim glavoy etih poetov.

Pravil'no takje, na naş vzglyad, reşen vopros dlya dannogo, naçal'nogo etapa izuçeniya vliyaniya Abaya na istoriyu kazahskoy literaturı çerez izuçenie jizni i deyatel'nosti imennogo togo sravnitel'no nebol'şogo kruga tvorçeskih liçnostey, kotorıe jili i tvorili v neposredstvennom soprikosnovenii s Abaem, to poluçaya ot nego temı, to podvergaya ego ocenke svoi tvoreniya.

Bezuslovno, vopros o vliyanii Abaya na kazahskuyu literaturu otnyud' ne ograniçivaetsya izuçeniem tvorçestva liş' etih lic. No odno ponyatie voprosa ob uçenikah, i sovsem drugoy vopros, trebuyuşiy şirokoy i dal'neyşey mnogostoronney razrabotki - o vliyanii Abaya na tvorçestvo poetov, pisateley pozdnih epoh voobşe.

A reşenie problem i kruga voprosov, postavlennıh dissertantom v dannom issledovanii, svoey konkretnost'yu i nauçno-istoriçeskoy obosnovannost'yu vpolne zakonno doljno ocenivat'sya kak produktivno poleznıy, ser'eznıy vklad v abaevedenie i v istoriko-literaturnuyu nauku v celom.

Vmeste s tem pri razrabotke svoey dissertacionnoy temı v otnoşenii sovremennoy Abayu literaturnoy epohi t. Muhamedhanov ne ograniçil ramki svoego izuçeniya voprosami o poetah-uçenikah Abaya, a predposlal svoim osnovnım glavam şirokie ekskursı  k istorii kazahskoy literaturı vtoroy polovinı XIX veka.

Liş' opredeliv istoriko-literaturnuyu obstanovku epohi Abaya, on pristupaet k ustanovleniyu istoriçeski progressivnıh, peredovıh tradiciy v tvorçeskom nasledii samogo Abaya. Zdes' on privlekaet dostatoçno şirokie dannıe iz zaimstvovannıh peredovıh revolyucionno-demokratiçeskih tradiciy russkoy literaturı XIX veka.

Dissertant pri etom obnarujil ser'eznıe znaniya po russkoy literature i po voprosam marksistsko-leninskogo ponimaniya literaturnıh processov proşlogo. Poçti na vsem protyajenii svoey rabotı avtor podtverjdaet svoi osnovnıe mısli, vıvodı motivirovannımi ssılkami na trudı Marksa, Engel'sa, Lenina. Ubeditel'no i produmanno, vpolne umestno pol'zuetsya avtor trudami Belinskogo, Çernışevskogo i tak je vdumçivo pol'zuetsya mıslyami, vıskazıvaniyami Gor'kogo, Fadeeva i drugih uçenıh, vıdayuşihsya deyateley sovetskoy kul'turı.

V dissertacii deystvitel'no mnogo novıh dannıh, pravil'nıh mısley i vıvodov avtora, kotorıe mogut bıt' uçtenı i ispol'zovanı v posleduyuşih trudah vsemi issledovatelyami naslediya Abaya i ego blijayşih vospreemnikov.

A v otnoşenii poslednih ves'ma cenno polnoe, podrobnoe osveşenie tvorçeskoy produkcii i putey kajdogo iz nih.

Cenno takje ustanovlenie pervoistoçnikov, iz kotorıh ishodit tot ili inoy poet v poiskah luçşego, primernogo dlya sebya obrazca v predşestvovavşey emu literature.

Tak, naprimer, po povodu poemı Akılbaya «Dagestan» i poemı Magav'i «Medgat-Kasım», napisannıh etimi uçenikami Abaya pod neposredstvennım vliyaniem yujnıh poem Puşkina i Lermontova, tov. Muhamedhanov vpervıe obnarujil poetiçeskie paralleli iz proizvedeniy russkih klassikov, povliyavşih na te ili inıe kuski ili strofı v nazvannıh dvuh poemah.

V glavah dissertacii, posvyaşennıh dvum drugim uçenikam Abaya - Aripu i Asetu, tov. Muhamedhanov, ssılayas' na sobrannıe im je proizvedeniya etih poetov, dostatoçno polno i ubeditel'no raskrıvaet osobennosti tvorçeskogo puti kajdogo iz nih.

Kak poetı, nadolgo perejivşie svoego uçitelya, oni prohodyat po-raznomu slojnıy, izvilistıy put'. Vse oni pri jizni Abaya bıli priznanı im kak talantlivıe poetı. Upominaya o nih v svoih razliçnıh stihotvoreniyah, Abay, odnako, i surovo kritikoval ih proizvedeniya. Arip pozje prihodit, kak k logiçeskomu, istoriçeski opravdannomu koncu svoego tvorçeskogo puti i sozdaet stihi, osujdayuşie burjuaznıh nacionalistov, on je zakançivaet svoi pesni vspominaniem obraza V. I. Lenina. Naçav s uçebı u Abaya, prihodit k znameni Lenina, i tem samım  dokazıvaet na svoem tvorçeskom opıte, naskol'ko istoriçeski i ideyno pravil'no bıla orientirovana eta şkola poetov.

Issledovanie jizni i deyatel'nosti etih poetov, dannoe v rabote tov. Muhamedhanova, daje v odnom, tol'ko çto upomyanutom nami plane, namnogo vozvışaet ideyno-politiçeskoe soderjanie naslediya poetov abaevskogo okrujeniya.

No naryadu s ukazaniem na pereçislennıe vışe dostoinstva dissertacii tov. Muhamedhanova nujno upomyanut' i ob otdel'nıh nedostatkah etoy rabotı.

V zaklyuçitel'noy çasti analiza poemı «Dagestan» sledovalo ukazat' na suşestvennıy nedostatok etogo proizvedeniya, otrajayuşego veru v bojestvennuyu predopredelennost', veru v silu proklyatiya. A tov. Muhamedhanov ograniçilsya oçen' poverhnostnım ukazaniem na etot fakt pri analize samoy poemı.

V dissertacii sledovalo gorazdo polnee i znaçitel'nee ocenit' fakt ideyno- politiçeskogo smısla obraşeniya Aripa k obrazu Lenina.

Nesmotrya na to, çto vsya rabota v celom napisana yarkim, stilistiçeski gramotnım, stroynım yazıkom, vse je poroyu vstreçayutsya otdel'nıe pogreşnosti v nekotorıh frazah avtora.

V celom je rabota tov. Muhamedhanova, yavlyayuşayasya deystvitel'no ser'eznım vkladom v abaevedenie i zaslujivaet, s ispravleniem upomyanutıh vışe nedostatkov, ee publikacii v peçati i pomimo etogo yavlyaetsya trudom vpolne dostoynım dlya prisvoeniya ego avtoru iskomoy stepeni kandidata filologiçeskih nauk.

PREDSEDATEL':

Slovo predostavlyaetsya oficial'nomu opponentu, kandidatu filologiçeskih  nauk tov. SIL'ÇENKO.

VISTUPLENIE SIL'ÇENKO

Rabota Kayuma Muhamedhanova (na kazahskom yazıke ob'emom 318 stranic maşinopisi i prilojeniya k ney ob'emom 478 stranic maşinopisi) yavlyaetsya rezul'tatom i obobşeniem dlitel'nogo i lyubovnogo sobiraniya i issledovaniya materiala, znaçitel'no vospolnyayuşego naşi predstavleniya o literaturnom processe konca 19-go naçala 20-go veka. Iz rabotı Muhamedhanova mı uznaem o şirokom kruge talantlivıh poetov, muzıkantov, skaziteley, obşavşihsya s Abaem, uçivşihsya u nego, sledovavşih ego ukazaniyam. Takim obrazom, v istorii kazahskoy literaturı HIH veka vırisovıvaetsya napravlenie blijayşih posledovateley Abaya, vsled za kotorım idut dal'neyşie preemniki tradiciy velikogo poeta.

Dissertaciya K.Muhamedhanova - rezul'tat ego bol'şoy sobiratel'skoy i issledovatel'skoy rabotı. Na materiale, zapisannom ot otdel'nıh znatokov kazahskoy poezii i iz peçatnıh izdaniy, K.Muhamedhanov provel issledovanie odnoy iz znaçitel'nıh problem istorii kazahskoy literaturı XIX-XX veka. Mojno sporit' ob uslovnosti opredeleniya «Literaturnaya şkola Abaya», sostave «şkolı», otnoşeniyah uçenikov k uçitelyu, no nujno i polezno izuçat' tradicii osnovopolojnika kazahskoy literaturı Abaya, kotorıe bıli, nesomnenno, vosprinyatı, v pervuyu oçered', ego blijayşimi posledovatelyami.

Dissertant pravil'no postupil, predposlav glavam ob otdel'nıh poetah «şkolı» razdelı o sostoyanii kazahskoy literaturı XIX veka i ob osobennostyah togo napravleniya, kotoroe vedet svoe naçalo ot Abaya. V etih glavah sjato dano izlojenie osnovnıh principov «şkolı», realizovannıh kajdım poetom soobrazno ego tvorçeskoy individual'nosti.

Vozrajenie vızıvaet slişkom rezkaya gran', kotoruyu provodit K.Muhamedhanov mejdu dvumya napravleniyami v kazahskoy literature XIX veka: a ) predstavlennoy Şangereem Bukeevım, Baytokom-jirau, Januzakom, Akjolom  Korjaubaevım i b) Şortanbaem, Muratom, Bazarom-jirau. Vırajaya razliçnıe otnoşeniya k poreformennım poryadkam i russkomu kolonial'nomu apparatu, predstaviteli oboih etih napravleniy, v konce koncov, jajdali i starıh poryadkov i hansko-bayskih privilegiy. Misticizm, reakcionnaya ideynost', pessimizm, idealizaciya patriarhal'no-feodal'nogo bıta prisuşi oboim napravleniyam, hotya i vırajenı kajdım v specifiçeskih formah, çto spravedlivo otmeçeno dissertantom, kogda on govorit, çto oba napravleniya otrıvali kazahskiy narod ot peredovoy russkoy kul'turı, vıstupali protiv ego sblijeniya s velikim russkim narodom. Oba teçeniya - dve storonı edinogo processa bor'bı reakcionnoy literaturı s peredovoy, demokratiçeskoy literaturoy.

Harakterizuya şkolu Abaya, dissertant pravil'no kvalificiruet, kak ee osnovnoy princip, edinstvo mirosozercaniya Abaya i ego uçenikov. Vpolne zakonomerno, çto çerez vse tvorçeskie portretı prohodit mısl' o blagotvornom vliyanii Abaya na uçenikov i v osobennosti ideya tvorçeskogo usvoeniya principov peredovoy russkoy literaturı. No, kak pokazıvaet sam avtor rabotı, odni iz uçenikov - Akılbay, Magav'ya - bıli sovremennikami Abaya i umerli v odin god s nim. Drugie - Aset Naymanbaev, Arip Tanirbergenov, Kokpay Janataev dojili do naşih dney i, sledovatel'no, perejili revolyuciyu 1905 goda, epohu reakcii i Velikuyu Oktyabr'skuyu revolyuciyu. V zaslugu dissertantu sleduet postavit' privleçenie stihov etih poetov, otkliknuvşihsya na sobıtiya Velikoy Oktyabr'skoy revolyucii i posvyaşennıh V.I.Leninu. No v issledovanii ne pokazanı slojnıe usloviya i put', proydennıy imi vo vremya perehodnoe, kogda podnyavşayasya volna voinstvuyuşego nacionalizma, repressii so storonı «vlast' imuşih», mest' carizma okrainam za ih «svobodolyubie vızıvali otvetnuyu volnu nacionalizma snizu, perehodyaşego poroy v grubıy şovinizm». (I.V.Stalin. Soçineniya. T.II, str. 231). Tol'ko kak sledstvie abaevskih tradiciy, bez dostatoçno polnogo osveşeniya puti Aripa ili Kokpaya v posleabaevskuyu epohu, ih otricatel'noe otnoşenie k burjuaznım nacionalistam eşe ne raskrıvaetsya issledovatelyami, a podaetsya liş' kak fakt, nesomnenno polojitel'nıy.

Dissertant spravedlivo kvalificiruet poemı «Dagestan», «Zulus», «Enlik-Kebek» i drugie kak syujetno-romantiçeskie i ustanavlivaet v plane vliyaniya na Abaya tradiciy romantiçeskih poem Puşkina i Lermontova.

Odnako v konkretnom analize etogo vliyaniya, K.Muhamedhanov çasto obhodit vsyu slojnost' mirosozercaniya, korennıe osobennosti usloviy, v kotorıh nahodilis' Puşkin i Lermontov, i uçeniki Abaya. Osobenno ottenyaya v poemah Akılbaya i Magav'i idei protesta protiv srednevekov'ya, dissertant podçerkivaet sozvuçie etih proizvedeniy prosvetitel'stvu, s kotorım vıstupal i v obşestvennoy jizni i v literature sam Abay i ego uçeniki. «Kavkazskiy plennik», «Bahçisarayskiy fontan» Puşkina, «Mcıri», «Demon» Lermontova bıli otrajeniem inıh ideynıh iskaniy poetov. Oni vırajali protivoreçiya pervogo perioda revolyucionnıh dvijeniy v Rossii (dekabristı), ideynuyu bor'bu progressivnıh sloev dvoryanstva i ih glubokuyu jiznennuyu neudovletvorennost'. Ponyatno otsyuda, çto sam je dissertant v rabote privodit, glavnım obrazom, paralleli peyzajey Lermontova i uçenikov Abaya (str. 123, 125, 126).

Utverjdeniya dissertanta (str. 179) o tom, çto «Dagestan» - poema

podlinno istoriçeskaya, ostalos' nemotivirovannım. I, koneçno, osnovnoe polojenie ob etoy poeme i drugih poemah, kak syujetno-romantiçeskih, bolee verno. Im prisuşe eşe ne poluçivşee konkretno-istoriçeskoe voploşenie, romantiçeskoe vol'nolyubie i protest protiv social'noy nespravedlivosti i kolonial'nogo rabstva. I v etom plane hotelos' bı v issledovanii videt' bolee çetko rol' vliyaniya Abaya, kak izvestno, prejde vsego, sozdatelya kritiçeskogo realizma v kazahskoy literature.

Vernım yavlyaetsya v dissertacii osnovnoy princip pokaza dvoynoy formı rasprostraneniya poem uçenikov Abaya: ustnoy i pis'mennoy (peçatnoy). Tak rasprostranyalis' proizvedeniya i samogo Abaya. No, esli abaevskie stihi jili v narode çerez pesni, to tov. Muhamedhanov mog sobrat' poemı uçenikov Abaya liş' ot professional'nıh pevcov. Eto ne sluçayno. I dissertant sdelal bı poleznoe delo, esli bı pronik v suşnost' priçin etogo yavleniya. Togda glubje bıli bı vskrıtı tvorçeskie otnoşeniya uçitelya i uçenikov i protivoreçiya metodov, sosuşestvovavşih v kazahskoy literature v XIX-XX vv. Eto sledovalo bı sdelat' eşe i potomu, çto peçatat'sya stali poemı uçenikov Abaya v period ojivleniya burjuazno-nacionalistiçeskih elementov kazahskogo obşestva. Raskrıtie narodnosti i şirokogo bıtovaniya proizvedeniy şkolı Abaya eşe polnee predstavlyalo bı nam tradicii velikogo poeta.

Dissertant, ograniçivşis' izuçeniem rasprostraneniya poem Abaya v ustnoy tradicii predelami rayonov, primıkayuşih k abaevskim koçev'yam, ne poluçil polnoy kartinı rasprostraneniya stihov ego şkolı.

Dissertant ne pokazal, kak, naprimer, pereveden Asetom roman «Evgeniy Onegin», ego otliçie ot perevodov Abaya.

Naryadu s etimi principial'nımi vozrajeniyami i zameçaniyami imeyutsya i zameçaniya, kasayuşiesya metodiki rabotı, v osobennosti, obraşeniy k «Dubrovskomu», «Kavkazskomu plenniku» Puşkina, «Parusu» Lermontova dlya podtverjdeniya voprosa o vliyanii russkoy literaturı na uçenikov Abaya. Bol'şaya v svoey osnove problema russkogo vliyaniya podmenyaetsya v ryade sluçaev çastnımi momentami. Tak, naprimer, na stranice 173, gde idet reç' o poeme «Medgat Kasım» utverjdaetsya: «Qasımda da Vladimir Dubrovskiydin kek alu jolına tüskeni sıyaqtı minez bar». Dubrovskiy baylardı kek alıp, sorlılarğa kömek etse, Qasımdı: äsirese baylarğa rahım etpes ağaş talı zäugeli bäri niettes...» - Takih sopostavleniy o mesti bogatım i soçustvii bednım v literature raznıh narodov mojno nayti nemalo. I zaklyuçeniya: «Biraq Qasım men Dubrovskidin ekeui eki basqa adam ekeni mälim» t.e. raznıe lyudi - otricaet vse sopostavleniya.

Summiruya skazannoe, podçerkivayu, çto t. Muhamedhanov - zrelıy i trudolyubivıy issledovatel', çto postavlennıe mnoyu voprosı ili vıskazannıe vozrajeniya v bol'şinstve svyazanı s tem, çto im vpervıe podvergnuta razrabotke slojnaya problema «Literaturnaya şkola Abaya».

Do tov. Muhamedhanova voobşe trudno bılo razrabatıvat' etot vopros iz-za otsutsviya samih proizvedeniy uçenikov Abaya. V literature ob Abae imelis' liş' obşie harakteristiki etoy şkolı.

Polojiv naçalo izuçeniyu tvorçeskoy şkolı Abaya, dissertant tem samım  vospolnil znaçitel'nıy probel v istorii kazahskoy literaturı i dal vozmojnost' prodoljit' i uglubit' issledovanie poetiçeskih tradiciy Abaya uje v bolee şirokom plane naslediya i otnosyaşihsya k nemu sovetskih poetov.

Dissertaciya tov. Muhamedhanova otliçaetsya akkuratnost'yu vıpolneniya, stroynost'yu glav i razdelov, çetkost'yu yazıka, polnotoy nauçnogo apparata.

Imeyuşiesya v rabote pogreşnosti (est' 1-2 propuska ssılok) v tehnike rabotı, ee oformlenii mogut bıt' ustranenı pri podgotovke k peçati.

Sleduet takje utoçnit' pri podgotovke k peçati ob'em i naimenovaniya privlekaemıh istoçnikov.

Dissertaciya tov.Muhamedhanova kak samostoyatel'noe issledovanie, postroennoe na bol'şom faktiçeskom materiale, opirayuşeesya na rabotı klassikov marksizma-leninizma i podkreplennoe teoretiçeskimi rabotami russkih revolyucionnıh demokratov, Gor'kogo i vidnıh deyateley sovetskoy literaturı daet emu polnoe osnovanie poluçit' iskomuyu stepen' kandidadta filologiçeskih nauk.

PREDSEDATEL':

Perehodim k vıstupleniyam.

Slovo predostavlyaetsya professoru DJUMALIEVU.

DJUMALIEV:

Temoy dannoy dissertacii yavlyaetsya «Literaturnaya şkola Abaya». Etot vajnıy vopros trebuet ot issledovatelya vdumçivogo i ostorojnogo podhoda k ego issledovaniyu. Dlya togo çtobı nazvat' kakogo-libo poeta uçitelem, a drugih poetov ego uçenikami, nado nayti mnogo obşego mejdu nimi, kotoroe doljno proyavit'sya ne v kajuşemsya shodstve, a doljno imet' opredelennuyu zakonomernost'.

Esli vzyat' dlya primera natural'nuyu şkolu 40-h godov HIH veka v russkoy literature, to ona otliçalas' ot svoih predşestvennikov - slavyanofilov v real'nom pokaze jizni. Ob osobennostyah etoy şkolı Belinskiy pisal: «Otliçitel'nıy harakter noveyşih proizvedeniy voobşe sostoit v bespoşadnoy otkrovennosti, v nih jizn' yavlyaetsya kak bı na pozor vo vsey nagote, vo vsem ee ugrojayuşem bezobrazii: mı trebuem ne ideala jizni, a samoy jizni, kak ona est'».

Natural'naya şkola borolas' za uluçşenie jizni krest'yanina, i krest'yanskiy vopros bıl ee glavnım voprosom. Ona po-novomu stavila problemu jenskoy emansipacii. Narodnost' v literature takje yavlyalas' odnim iz glavnıh ee voprosov. V 1860-e godı eta şkola imela raznoglasiya sredi svoih predstaviteley, no, nesmotrya na eto, oni shodilis' mejdu soboy v stremlenii k realizmu, k progressu i t.d.

Takim obrazom, vajnoe znaçenie etoy şkolı dlya russkoy literaturı zaklyuçalos' v tom, çto ona zakrepila epohu osnovopolojnikov russkogo realizma Puşkina, Gogolya, Lermontova.

Sledovatel'no, pri razrabotke voprosa şkolı Abaya v kazahskoy literature mı doljnı nayti glubokoe ideynoe shodstvo mejdu Abaem i ego uçenikami. Abay po sravneniyu so svoimi predşestvennikami bıl na storone progressa, borolsya protiv feodal'nogo i kapitalistiçeskogo ugneteniya, reşitel'no obliçal ego, ratoval za tesnıe drujeskie vzaimootnoşeniya kazahov s russkim narodom i stal provodnikom naçavşey vhodit' v kazahskuyu step' novoy kul'turı.

On izbejal uçasti svoih sovremennikov - akınov Şortanbaya, Aubakira, vpavşih v otçayanie i pessimizm i prizıval narod k znaniyu, kul'ture, k nauke. On stal nacional'nım narodnım poetom v podlinnom smısle etogo slova.

Kogda mı hotim dokazat', çto te ili inıe poetı bıli uçenikami Abaya, to osnovnıe tezisı Abaya mı doljnı nahodit' v ih tvorçestve. Esli s etoy toçki zreniya podoyti k tak nazıvaemım «uçenikam Abaya», o kotorıh pişet dissertant, to mı ne mojem soglasit'sya s utverjdeniem avtora, bez vsyakogo osnovaniya priçislyayuşego k çislu uçenikov Abaya teh, kto nahodilsya v okrujenii poeta. V etom otnoşenii avtor stoit na apolitiçnıh poziciyah. Avtor sçitaet uçenikom Abaya ego sına Turagula, podvergşegosya konfiskacii v 1928 godu. Ne govorya o drugih, neobhodimo delat' razliçie i mejdu sınov'yami samogo Abaya - Akılbaem i Magav'ey. Magav'ya po svoim vzglyadam i stilyu blije k poetu, a Akılbay vo mnogom otliçaetsya ne tol'ko ot Abaya, no i ot Magav'i. Poema Akılbaya «Hisa Jusup» verno napisana v romantiçeskom stile, togda kak Abay yavlyaetsya realistom. Elementı jizneutverjdayuşego romantizma v tvorçestve Abaya ne poluçili nikakogo otrajeniya v dannoy poeme. Vse glavnıe geroi pogibayut, priçem, ot proklyatiya odnoy staruhi. V otnoşenii etoy poemı mojno govorit' kak o novom yavlenii v kazahskoy literature, tol'ko v razvitii ee romantiçeskogo stilya.

Çto kasaetsya poemı «Zulus», to dissertant nepravil'no traktuet ee. Eta poema ne tol'ko ne prodoljaet ideynıe vzglyadı, a naoborot. Dissertant sçitaet, çto eta poema razoblaçaet nıneşniy «kolonial'nıy socializm» angliyskih leyboristov. Na samom je dele eto ne original'noe proizvedenie, a perevod v stihah romana samogo reakcionnogo angliyskogo pisatelya Haggarda, kotorıy nazıvaetsya «Kopi carya Solomona», gde utverjdaetsya kolonizatorskaya politika angliyskih kapitalistov nad plemenami zulusov. Millionerı ser Genri i Gutta pokazanı v romane samımi blagorodnımi lyud'mi, kotorıe vıstupayut na storone obijennogo Gvalom Ompapı i s naçala do konca pokazıvayutsya v roli dobrodeteley, gumannıh çelovekolyubcev prenebregayuşih sokrovişami Solomona. Krome etogo zdes' utverjdaetsya ideya rasovoy diskriminacii.

Pri takom polojenii veşey avtor skoree upodoblyaetsya, v luçşem sluçae, perevodçiku Haggarda, nejeli uçeniku Abaya. Dissertant svoim analizom opravdıvaet poemu Akılbaya «Zulus», predstavlyaet ee v inom svete, a ne kak ideyno-nevıderjannuyu poemu i tem samım nevol'no opravdıvaet reakcionnuyu koncepciyu angliyskih burjuaznıh konservativnıh pisateley.

V otnoşenii poemı Magav'i «Medgat Kasım» mojno v nekotorom smısle govorit' ob ee avtore kak uçenike Abaya, no i to s sootvetstvuyuşimi ogovorkami.

Vajneyşey çertoy tvorçestva Abaya yavlyaetsya ego narodnost', otrajenie duha naroda. Çto je kasaetsya ego uçenikov, to ni odin iz nih ne otrazil v svoih proizvedeniyah jizn' i bor'bu rodnogo kazahskogo naroda. Eto glavnoe zerno otsutstvuet u Akılbaya i Magav'i.

Dal'şe. V otnoşenii Kokpaya. Na stranice 212 dissertant pişet: «Kokpay bıl samım luçşim, samım blizkim drugom Abaya. Kazahskiy narod uvajaet ego kak uçenika Abaya».

Kokpay ni v koey mere ne mojet yavlyat'sya uçenikom Abaya. Vo-pervıh, potomu çto on v svoem kul'turnom razvitii ne mog dostignut' urovnya Abaya. Vo-vtorıh, ego poemı «Sabalak» i «Kenesarı-Naurızbay» yavlyayutsya reakcionnımi. V etih poemah im vospevaetsya hansko-monarhiçeskoe dvijenie Kasımovıh i glavnımi «polojitel'nımi» geroyami poemı yavlyayutsya Kenesarı, Naurızbay i ih spodvijniki. Voshvalenie kazahskih hanov Kokpaem ne daet nikakogo osnovaniya dissertantu sçitat' Kokpaya uçenikom Abaya.

Vot osnovnoe kredo tov. Muhamedhanova v dissertacii: on vsyakimi pravdami i nepravdami pıtaetsya dokazat', çto Kokpay bıl deystvitel'no vernım uçenikom Abaya.

Na str. 225 dissertant pişet: «Poema Sabalak», gde vospevayutsya podvigi Kenesarı i Naurızbaya ...  (citata)

Prejde vsego, nado otvetit' na vopros: otkuda idet legenda, çto Kokpay napisal etu poemu po poruçeniyu Abaya? Vo-vtorıh, voshvalenie Kenesarı mojem li sçitat' v dannıy moment tol'ko protivoreçiem.

Na pervıy vopros mojno otvetit' tak: nikakih zakonnıh osnovaniy dlya etogo net.

I vot poyavlyaetsya stat'ya M.O. Auezova, napisannaya v 1933 godu po etomu povodu. I on eto neodnokratno podtverjdal v drugih svoih rabotah. Ostal'nıe issledovateli doverilis' emu kak znatoku Abaya. I eti dannıe sçitalis' do segodnyaşnego vremeni dostovernımi, çto Abay podderjival iniciativu etoy molodeji, nekotorım, naprimer, Kokpayu sam daval temu i t.d. Eto on snova utverjdaet v romane «Akın-Aga», kotorıy nedavno vışel iz peçati.

( Dal'şe govorit na kazahskom yazıke)[1]

Davayte privedem citatu iz Kokpaya. V svoem proizvedenii «Kenesarı», gde opisıvayutsya podvigi Naurızbaya i Kenesarı, on pişet tak: (zaçitıvaet citatu). Potomu çto eti rodstvenniki Kenesarı bıli v plenu u russkih, on otdal çetıreh russkih buharskomu hanu i poluçil odnogo konya, kotorıy nazıvaetsya «...».

Vot takoe voshvalenie Kenesarı, mojem li mı skazat' o kritiçeskom podhode Kokpaya k deystviyam Kenesarı i Naurızbaya?

Zdes' tov. Muhamedhanov dopuskaet bol'şuyu oşibku, mı ne mojem pojertvovat' Abaem - klassikom kazahskoy literaturı. Esli hotite, Abay dal zadanie Kokpayu napisat' proizvedenie, no Abay provodil ideyu drujbı mejdu russkim i kazahskim narodami, on sçital primernımi lyud'mi Puşkina, Tolstogo i nikak ne mog odobryat' poemu, v kotoroy russkie sçitalis' vragami kazahskogo naroda.

Mne dumaetsya, esli Kokpay çital etu poemu Abayu, to on ne tol'ko ne sluşal bı ee v upoenii, kak govorit dissertant, no on bı prognal ego.

Eto odin vopros. Vo-vtorıh, v etoy poeme on yavlyaetsya sam feodalom, bayskim pevcom, ozloblennım protiv..., zdes' podtverjdenie togo, çto on yakobı vıstupal protiv..., kak govorit tov. Muhamedhanov. Zdes' on citiruet tol'ko v odnom meste poemu,  no ne privodit takie frazı.../citata na kazahskom yazıke/.

Posle etogo mojno li sçitat' Kokpaya uçenikom Abaya? I poslednee stihotvorenie Abaya.../ na kazahskom yazıke/, on pişet eto v 1926 godu. Protiv kogo je on govorit - protiv sovetskoy vlasti, ya tak ponimayu.

Dalee. Kokpay ni v koey mere ne mog yavlyat'sya uçenikom Abaya. Vo-pervıh, potomu çto v svoem kul'turnom razvitii on ne mog dostignut' urovnya Abaya.

Vo-vtorıh, ego poema «Kenesarı-Naurızbay» - reakcionnaya, glavnımi geroyami ee yavlyayutsya Kenesarı, Naurızbay i ih spodvijniki. Voshvalenie kazahskih hanov ne daet prava sçitat' Kokpaya uçenikom Abaya.

Organı partiynoy peçati v nastoyaşee vremya stavyat pered sovetskoy obşestvennost'yu zadaçu vıkorçevat' vse proyavleniya idey voshvaleniya dvijeniya Kenesarı. Sledovatel'no, mojem li mı sçitat' poeta, kotorıy pisal panegiriçeskuyu poemu ob etom, uçenikom Abaya i stavit' eto v zaslugu dissertantu?

Dissertant na str. 5 svoey dissertacionnoy rabotı pişet: «Muhtar Auezov v svoey stat'e vpervıe vıskazal ideyu o tom, çto zadaça issledovatelya zaklyuçaetsya v tom, çtobı sozdat' special'nuyu rabotu ob ustanovlenii literaturnoy şkolı Abaya i dal yasnoe napravlenie buduşemu issledovatelyu». Etu ustanovku on podtverdil v stat'e «Okrujenie Abaya», napisannoy v 1934 godu (jurnal «Adebiet Maydanı»).

V etoy stat'e on pisal, çto Abay - uçenik Vostoka, pantyurkistov i panislamistov, i Abay podderjivaet Şiabidi, Marjani, kotorıy yavlyaetsya vıhodcem iz Tatarii. Krome etih dvuh, on podderjivaet Smagula Gasprinskogo, racionalistov 60-h g. (str. 15).

Dalee avtor stat'i pereçislyaet Jalyaliddin Auganı, Muhammed Gabduli, poslednie bıli novımi panislamistami Egipta. Oni bıli liderami teçeniya panislamistov, oni odnovremenno yavlyalis' çlenami loji Parijskih masonov. «Esli bı sootvetstvoval period, esli bı Abay ne bıl zanyat mejrodovımi raspryami, esli bı on imel gosudarstvennıy bol'şoy razmah, - zameçaet dalee avtor, to Abay bıl bı deystvitel'nım ideynım prodoljatelem vışeukazannıh lyudey, t. e. pantyurkistov i panislamistov».

Vse vışeukazannıe dannıe yavlyayut soboy hudşuyu formu protaskivaniya pantyurkizma i panislamizma i pripisıvanie Abayu togo, çego i sam Abay ne podozreval. Dissertant etu oşiboçnuyu koncepciyu M. Auezova, oprovergnutuyu naşey obşestvennost'yu, eşe i seyças sçitaet osnovopolagayuşim dokumentom v dele ustanovleniya abaevskoy şkolı. Na str. 234 im privoditsya bol'şaya citata, gde on ssılaetsya na trudı professora Auezova. A voobşe on v svoey dissertacii v 16 mestah ssılaetsya na professora Auezova i vezde hvalit ego. Sozdaetsya vpeçatlenie, çto Auezov hvalit Muhamedhanova za to, çto Muhamedhanov hvalit Auezova.

Stranno, çto dissertant vmesto togo, çtobı podvergnut' ostroy kritike eti oşibki Auezova, idet u nego na povodu. A M.Auezov vmesto pravil'nogo napravleniya molodogo nauçnogo rabotnika, hodataystvuet pered Uçenım sovetom o prisujdenii emu stepeni!

Dissertaciya ostavlyaet vpeçatlenie ne nauçno-issledovatel'skoy rabotı ob ustanovlenii şkolı Abaya, a kak bı obşirnıh kommentariev k romanu Auezova «Abay», podtverjdayuşih istoriçnost', a glavnoe, polojitel'nuyu rol' lic, okrujayuşih Abaya, çto ne vsegda verno. Ne çuvstvuetsya samostoyatel'noy issledovatel'skoy mısli avtora rabotı.      Mnogie faktı, na kotorıh baziruetsya avtor dissertacii, yavlyayutsya oçen' somnitel'nımi, naprimer, poema Akılbaya «Enlik-Kebek», stihotvorenie Kokpaya o V. I. Lenine i dr. Eti proizvedeniya nigde ne bıli opublikovanı i nikomu ne izvestnı. Po slovam dissertanta, poema «Enlik-Kebek» naydena  im v arhivah M. Auezova v 1951 godu.

Çto kasaetsya poetov Aseta i Aripa, to dokazatel'stva privodimıe dissertantom ne yavlyayutsya ubeditel'nımi. Oni vsyu jizn' bıli protivnikami Abaya,  i ne imeli nikakogo otnoşeniya ne tol'ko k Abayu, no i k pis'mennoy literature voobşe.

Ob etom bıla kritika v gazete «Socialistik Kazahstan» ot 1947 g., gde jestko osujdaetsya oşiboçnaya koncepciya Muhamedhanova o literaturnoy şkole. No avtor iz etogo ne sdelal sootvetstvuyuşih vıvodov. Vmesto togo, çtobı vıbrosit' iz çisla uçenikov Abaya  Aripa, etogo carskogo çinovnika, on uveliçivaet koliçestvo uçenikov Abaya lyud'mi, ne imeyuşimi otnoşeniya k poetiçeskoy şkole velikogo poeta.

Na str. 237 i 249 Muhamedhanov i na stranice 250 M.Adil'hanov - skripaç, talantlivıy uçenik i t.d. Takih «uçenikov» oçen' mnogo.

Mne vspominaetsya odno slovo Belinskogo, kotorıy nenavidel teh kritikov-literatorov, kotorıe pripisıvali malen'kie imeçki k velikim imenam poetov. On govoril v otnoşenii ... Gete. On govoril, çto Meşerskiy prikrıval svoe malen'koe imeçko imenem velikogo poeta  Gete.

«Kak pauk pricepilsya k hvostu orla, orel voznes ego na verşinu oblakov, no pauk ne vıderjal, oborvalsya i upal v bezdnu, a orel, raskrıv svoi moguçie krıl'ya, s velikoy gromadı rinulsya v prostranstvo».

Poçemu takih malen'kih lyudey, kotorıe ne imeli nikakogo otnoşeniya k literature, privodyat v primer?

Dissertaciya tov. Muhamedhanova, predstavlennaya na soiskanie uçenoy stepeni kandidata filologiçeskih nauk, ne sootvetstvuet trebovaniyam, pred'yavlyaemım k kandidatskoy dissertacii, potomu çto ona nosit antinauçnıy harakter. V ney sosredotoçenı voshvalenie poetov, idealiziruyuşih Kenesarı Kasımova, protaskivayutsya idei pantyurkizma, panislamizma, nahodyat sebe opravdanie poetı, çujdıe narodu po svoemu mirovozzreniyu.

Poetomu ya, kak çlen Ob'edinennogo Uçenogo soveta gumanitarnıh institutov AN KazSSR pri vsem uvajenii k oficial'nım opponentam, ne mogu hodataystvovat' pered Uçenım sovetom o prisujdenii avtoru dissertacii uçenoy stepeni kandidata filologiçeskih nauk bez korennoy peredelki ego rabotı.

PREDSEDATEL':

Slovo predostavlyaetsya tov. USANOVIÇU.

USANOVIÇ:

Glubokouvajaemıy dissertant ne znaet menya, i ne znaet, çto ya ne specialist-literaturoved. Bol'şinstvo iz prisutstvuyuşih eto horoşo znayut.

YA dissertaciyu ne çital, tol'ko oçen' vnimatel'no proçital avtoreferat, i pozvolyu poprosit' slova, çtobı skazat' sleduyuşee dissertantu:

Seyças oçen' otvetstvennıy i torjestvennıy moment v Vaşey jizni, potomu çto Vam priyatno budet kogda-nibud' vspomnit', çto starıy uçenıy, kotorıy vıpustil neskol'ko desyatkov kandidatov, oznakomivşis' s Vaşim avtoreferatom, hoçet vırazit' glubokoe ubejdenie, çto Vaşa dissertaciya predstavlyaet yavlenie nezauryadnoe, çto ona predstavlyaet deystvitel'nıy vklad v nauku.

 

PRESEDATEL': Slovo imeet tov. NURUŞEV.

 

NURUŞEV:

Mne ne sovsem hotelos' bı naruşit' to priyatnoe vpeçatlenie, kotoroe proizvelo vıstuplenie professora Usanoviç, hotya i eto pojelanie, kak mne pokazalos', vıskazano bez znaniya materialov.

Prejde çem vıskazat' to, çto u menya podgotovleno, ya hotel bı sdelat' takoe zameçanie. Na moy vopros po povodu stat'i v «Socialistik Kazahstan», dissertant v svoem otvete staralsya iskazit' to, çto vıskazano partiynoy peçat'yu. On skazal, çto kto protiv Abaya, togo nel'zya sçitat' vragom, a v gazete napisano ne tak. YA sçitayu, çto takaya igra slov dissertantom upotreblyaetsya s cel'yu, çtobı obmanut' vnimanie prisutstvuyuşih. Gazeta sçitaet vragom togo samogo ..., o kotorom dal spravku professor Djumaliev, podvergşegosya  konfiskacii v 1928 g. i perevedşego «Çelkaş» Gor'kogo.

Pered etoy dissertaciey postavlenı ogromnıe zadaçi, v razreşenii kotorıh nujdaetsya v dannoe vremya naşa obşestvennost'. Eti zadaçi v obşih çertah tak mojno sformulirovat'. Seyças v kazahskom literaturovedenii idet jestokaya bor'ba do segodnyaşnego dnya (smeh v zale), bor'ba za Abaya. Odni literaturovedı hotyat Abaya sdelat' vostoçnikom, ideyno-teoretiçeskie osnovı Abaya hotyat vozvesti k tradiciyam arabo-persidskoy literaturı, a drugie sçitayut, çto ideyno-teoretiçeskie osnovı Abaya voshodyat k tradiciyam russkoy klassiçeskoy literaturı i russkoy literaturı voobşe.

Dissertaciya eta prizvana k razreşeniyu nekotorıh momentov dannogo voprosa. YA otmeçu ryad ser'eznıh nedostatkov zaşişaemoy dissertacii.

Eti svoi zameçaniya v obşih çertah ya sdelal pri obsujdenii dannoy dissertacii v Institute yazıka i literaturı AN KazSSR v celyah ih ustraneniya do zaşitı i, tem samım, sdelal popıtku pomoç' dissertantu. No moi kritiçeskie signalı ne bıli prinyatı ni dissertantom, ni temi tovarişami, kotorıe gotovili etu dissertaciyu k zaşite.

Poetomu, ne imeya vozmojnosti predotvratit' eti oşibki disertanta, ya vınujden o nih zayavit' zdes' pri zaşite. V disertacii imeyutsya takie oşibki:

Literaturnıe yavleniya rasmatrivayutsya v otrıve ot usloviy literaturnoy jizni obşestva. Naprimer, v razdele «Abay», kazahskaya literatura vtoroy polovinı 19 veka, dissertant opredelyaet dve gruppı reakcionıh akınov. Odna iz nih vospevaet interesı baev, otricayuşih svyaz' s Rossiey, vliyanie tovarno-denejnıh otnoşeniy. A drugaya, vospevaet interesı baev, vosprinimayuşih vliyanie tovarno-denejnıh otnoşeniy kak polojitel'nıy fakt, t.e. oburjuazivşihsya baev.

Dissertant sçitaet, çto tvorçestvo pervoy gruppı akınov porojdeno interesami baev pervoy gruppı, a tvorçestvo vtoroy gruppı akınov - interesami baev vtoroy gruppı. Pri etom dissertant ne pribegaet k kakim-libo analizam opredelennıh materialov, a prosto ot sebya zayavlyaet.

Mne kajetsya, çto takoe ob'yasnenie istoçnikov ideyno-tvorçeskih vzglyadov akınov nel'zya sçitat' pravil'nım. I interesı baev i sootvetstvuyuşee im tvorçestvo akınov rojdayutsya hodom social'no-ekonomiçeskogo razvitiya.

Vtoroe. Razdelenie baev na dve gruppı dissertant sçitaet polojitel'nım otnoşeniem odnih i otricatel'nım otnoşeniem drugih k reformam carizma 1822 i 1868 godov. Po naşemu mneniyu eto toje ne verno. Razdelenie etih social'nıh grupp ne opredelyaetsya stihiynım otnoşeniem k tem ili inım  reformam, a opredelyaetsya zakonami istoriçeskogo i ekonomiçeskogo razvitiya.

Tret'e. Dissertant iskusstvenno sozdaet eti dve gruppı akınov s takimi opredelennımi ideyno-tvorçeskimi vzglyadami. Po mneniyu dissertanta daje eşe v pervoy polovine HIH veka, posle reformı 1822 goda, bıla kazahskaya burjuaziya i kazahskaya burjuaznaya literatura. K takim vıvodam mojno priyti tol'ko v rezul'tate otrıva literaturnıh yavleniy ot usloviy material'noy jizni obşestva.

Dal'şe. Prodoljaya svoi issledovaniya v takom je naivnom tone, priznaki burjuaznogo napravleniya literaturovedov dissertant sçitaet voshvaleniem hanov, i v eto je vremya on privodit otrıvki iz proizvedeniy protivopolojnogo lagerya voshvalyayuşie hanov, tem samım sam uniçtojaet svoi dovodı.

Dissertant naivno protivopostavlyaet stihi Abaya stihotvoreniyam reakcionnıh akınov. Celıy razdel issledovaniya tol'ko v etom i zaklyuçaetsya. Tam est' takie kur'eznıe protivopostavleniya: pereçislyaya konkretnıe voprosı i podtverjdaya ih citatami iz reakcionnıh akınov i Abaya, on govorit, çto Şortanbay zovet k palomniçestvu i v podtverjdenie etoy mısli pribegaet k citate iz Marksa. A Abay zovet k primeram u Tolstogo i Şedrina. Eto odna mısl', odna koncepciya avtora.

Opredelyaya harakternıe çertı tvorçestva Murata, avtor zayavlyaet, çto harakternoy çertoy ego yavlyaetsya rodovoe... Po naşemu predstavleniyu ne tol'ko u Murata, no i vo vseh reakcionnıh aytısah rodovoe ... samaya pervaya harakternaya çerta. Takim obrazom, Murat ostaetsya ne raskrıtım. Avtor v etom razdele delaet sleduyuşiy vıvod: «V konce koncov, reakcionnıe pisateli ostalis' na urovne fol'klora, a Abay podnyalsya do urovnya pis'mennoy literaturı». Vot vıvodı pervogo razdela.

Ili drugoy razdel ob otnoşenii Abaya k Puşkinu. Issledovanie etogo razdela zaklyuçaetsya  isklyuçitel'no v tom, çto Abayu tvorçestvo Puşkina ponravilos', on vosprinyal eto tvorçestvo, uçilsya u nego. Ponevole zadaeş' vopros: ved' ne odin Abay iz kazahskih literatorov uçilsya u Puşkina. Esli uçeba Abaya u  Puşkina sçitaetsya şkoloy Abaya, to, kak bıt' s Altınsarinım i drugimi, kotorıe toje uçilis' u Puşkina? Togda pridetsya pereçislyat' na osnove takogo issledovaniya sotni şkol v kazahskoy literature, kotorıe uçilis' u Puşkina.

A esli i u Lermontova uçilis', to kakaya eto budet şkola? Dissertant ne zadaet sebe voprosa, poçemu imenno Abay lyubil tvorçestvo Puşkina, a poçemu ne Tolstogo, ne Şedrina i tem samım Puşkina protivopostavil vsem drugim russkim klassikam.

Drugaya koncepciya avtora dissertacii: Abay uçilsya realizmu u Puşkina i Lermontova. I dissertant ne pıtaetsya dokazat' eto kakim-libo analizom istoriçeskih i literaturnıh voprosov, a prosto zayavlyaet, çto Abay uçilsya realizmu u Puşkina i Lermontova. Razve çelovek, v kakoy-to stepeni gramotnıy, ne znaet, çto realizmu ne uçatsya, a on voznikaet na osnove social'no-ekonomiçeskogo razvitiya kajdogo naroda, çto realizm imeet social'nuyu poçvu, çto realizmu mojno uçit'sya tol'ko togda, esli etomu sposobstvuet social'no-ekonomiçeskoe, obşestvenno-politiçeskoe razvitie. Tol'ko togda mojno uçit'sya realizmu, a ne v drugoe vremya.

V otnoşenii Kokpaya. Kak mojet bıt' Kokpay uçenikom Abaya posle togo, kak avtor dissertacii vırval iz ruk Kokpaya dve bol'şih poemı «Sabalak» i «Kenesarı Naurızbay».

Pri etom ya obraşayu vnimanie prisutstvuyuşih na podtasovku materiala. Ot literaturnogo analiza «Sabalak» avtor otkazıvaetsya, yakobı potomu, çto etot material ne yavlyaetsya podlinnım, a do etogo ni zvuka ne bılo skazano v kazahskom literaturovedenii o materiale drugogo haraktera. Avtor i drugie edinomışlenniki, kogda nujno bılo voshvalyat' hanov, oni vıtaskivali «Sabalak» pered obşestvom, a seyças, kogda osujdaetsya «Sabalak» obşestvennost'yu, oni spryatali ego. Dlya takoy podtasovki materiala avtor umalçival takuyu poemu kak «Kenesarı Naurızbay». A eto - samoe glavnoe proizvedenie Kokpaya, voshvalyayuşee Kenesarı i drugih spodvijnikov etogo hana.

V dissertacii skazano tak ..., çto Aube...[2] po pravil'nomu puti orientiroval Kokpaya i on yavlyaetsya edinomışlennikom Abaya. A çto delaetsya v jizni?

Posle smerti Abaya Kokpay postroil gromadnuyu meçet' i medrese, imel ne v primer drugim mullam 200 uçenikov dlya propovedovaniya islamskoy religii. Kokpay v privedennom stihotvorenii pişet, çto on bıl mulla, i bay i propovedoval islam, a teper' prişli bol'şeviki i prihoditsya vse eto brosat'.

Dissertant staraetsya dat' analiz proizvedeniyu Kokpaya ..., eto samoe bezıdeynoe proizvedenie. V etom svoem proizvedenii Kokpay vozmuşaetsya nekotorımi svoimi rovesnikami, çto oni mnogo edyat myasa, sala, a eto sçitaetsya nastoyaşey satiroy na baev. No Kokpay sam - bay i sidit za odnim stolom s bayami i govorit pro nih, çto oni mnogo edyat, a on malo. Dissertant sçitaet eto proizvedenie satiroy. Vse uçeniki tyanut Abaya nazad k staroy otjivşey tradicii v literature, k staroy arabskoy literature.

V takom tone napisana vsya dissertaciya, v ney çuvstvuetsya kakaya-to neopredelennost', dvoystvennost'. Esli ograniçit'sya tol'ko çteniem, to, çto napisano v ney? A nastoyaşee lico dissertacii mojno videt' tol'ko togda, kogda vı obratite vnimanie na nekotorıe avtoritetnıe, s toçki zreniya dissertanta, materialı, na kotorıe on ssılaetsya. Oznakomivşis' s ideyno-teoretiçeskimi vzglyadami etih «avtoritetnıh» istoçnikov, mojno budet ocenit' te protivoreçiya dissertacii, kotorıe nami otmeçenı vışe.

Kak mı uje otmetili, v dissertacii net i priznaka popıtki obosnovat' zaşişaemuyu temu putem analiza faktov zakonomernogo razvitiya obşestva. Otdel'nıe abzacı, frazı i slova o vliyanii Rossii, o tovarno-denejnıh otnoşeniyah, o vliyanii Puşkina i t.d. ne pristayut k dissertacii. Oni v osnovnom skazanı ot samogo avtora, t.e. skazanı ne v svyazi s kakim-libo issledovaniem. Krome togo, mnogie iz nih skazanı ne k mestu i ne po suşestvu. Daje citatı iz trudov klassikov marksizma-leninizma i drugih avtoritetnıh predstaviteley russkoy kul'turı i nekotorıh tovarişey iz Kazahstana, vo mnogih sluçayah privedenı ne po suşestvu, a dlya formal'nosti. Naprimer, iz Marksa i Engel'sa dissertant privodit citatu, çut' li ne edinstvennuyu dlya togo, çtobı dokazat' religioznost' Şortanbaya. Religioznost' dokazıvaetsya avtorom dissertacii iz Marksa i Engel'sa! (str. 35 dissertacii).

Po takomu je motivu, t.e. dlya dokazatel'stva religioznosti citiruetsya Gor'kiy. Slova tov. Şayahmetova citiruyutsya dissertantom v neskol'kih mestah, çtobı konstatirovat' reakcionnost' tvorçestva Şortanbaya, kotorıy davnım-davno osujden vsey naşey obşestvennost'yu. Suşestvuet reşenie partiynoy organizacii i neçego dokazıvat' reakcionnost' Şortanbaya citatami iz vıstupleniya tov. Şayahmetova.

Interesnıy fakt poluçaetsya s Sabitom Mukanovım. Kto bral v ruki dissertaciyu, navernoe, podumal, çto tam citiruetsya Sabit Mukanov. On, pravda, figuriruet v neskol'kih mestah, no dlya togo, çtobı brat' proizvedenie reakcionnıh pisateley, a vzglyadı samogo Mukanova nigde ne privodyatsya. Mejdu tem, Mukanov v snoskah nazıvaetsya v desyati mestah dlya ...

Eto starıe uçebniki, reakcionnıe uçebniki, otkuda berutsya stihi, i stavitsya imya Mukanova, a issledovaniya Mukanova ni v odnom meste ne privodyatsya. Djumalieva i duha net v etoy dissertacii.

Kogda vı gluboko poymete vse eto, to v dissertacii v osnovnom ostayutsya ssılki tol'ko na Auezova. Bolee çem v 15-16 mestah, kak govoril zdes' i professor Djumaliev, citiruetsya M.Auezov, çtobı dokazat' şkolu Abaya. Takim obrazom, literaturnaya şkola Abaya dokazıvaetsya ssılkami na Auezova v osnovnom. Priçem, nado uçest', çto ssılki na istoriyu Kazahstana toje berutsya iz razdela Auezova.

Takim obrazom, to real'noe, çto soderjitsya v dissertacii - eto ideyno-teoretiçeskie vzglyadı M.Auezova po voprosu o literaturnoy şkole Abaya.

Samoy suşestvennoy oşibkoy yavlyaetsya to, çto v samom naçale dissertacii ne pravil'no opredelena ideyno-teoretiçeskaya osnova literaturnoy şkolı Abaya. Mı vse znaem, çto samım osnovnım v dannom sluçae doljnı bıt' ssılki na klassikov marksizma-leninizma. Vmesto etih ssılok ideyno-teoretiçeskaya şkola Abaya obosnovıvaetsya starımi oşiboçnımi trudami M.Auezova.

Dissertant pravil'no postupil, dav v naçale dissertacii ideyno-teoretiçeskoe opredelenie etoy literaturnoy şkole, no on nepravil'no postupil, vzyav nekotorıe starıe oşiboçnıe vzglyadı nekotorıh drugih literaturovedov za osnovu svoego opredeleniya.

Na çetvertoy stranice çitaem: «Vpervıe obratil vnimanie na literaturnuyu şkolu Abaya, vpervıe prolojil put' nauçnomu issledovaniyu şkolı Abaya i zalojil ee osnovu M.Auezov».

Muhtar Auezov v 1933 godu v svoey bol'şoy stat'e «Abaydın tuısı

men ...» (Abay. Polnoe sobranie soçineniy 1933 g.) izlojil, çto naçinaya s 1889 goda uçeba u Abaya prevratilas' v bol'şuyu şkolu. Vokrug Abaya naçali sobirat'sya molodıe lyudi -  uçeniki Abaya... YA mogu privesti kazahskiy tekst, esli nujno.

V podtverjdenii etogo dissertant privodit citatu iz upomyanutoy stat'i. Dal'şe. Rasşifrovıvaya etu zalojennuyu M.Auezovım «osnovu» literaturnoy şkolı Abaya, dissertant privodit te mesta stat'i Auezova, gde govoritsya, çto uçeniki Abaya priezjali izdaleka, çto uçeniki Abaya pisali na istoriçeskie temı, na temı Kavkaza, Afriki i t.d. i zaklyuçaet svoi mısli takimi slovami: «Muhtar Auezov etoy svoey stat'ey pokazal, çto literaturnaya şkola Abaya yavlyaetsya odnim iz takih voprosov, kotorıe trebuyut special'nogo issledovaniya i naçertil yasnoe napravlenie issledovatel'skoy rabote v dal'neyşem» (str. 4).

Dissertant dobavlyaet: «M.Auezov v svoey stat'e «Abay akındıgının aynalası», napisannoy v 1934 g., eşe dal'şe proyasnyaet, çto literaturnaya şkola Abaya bıla nastoyaşey pisatel'skoy şkoloy».

V etoy stat'e v dobavlenie k skazannomu dokazano, çto Abay svoim uçenikam daval temı, kritikoval, ispravlyaya ih proizvedeniya, uçil ih, kak pisat', i tem samım Abay i yavlyalsya rodonaçal'nikom literaturnoy şkolı. Tak on izlagaet mısli M.Auezova o tom, çto znaçit literaturnaya şkola i, çto znaçit bıt' ee uçenikom. Posle etogo pereçislyayutsya trudı M.Auezova, v kotorıh, po mneniyu dissertanta, on podtverdil eti svoi polojeniya o literaturnoy şkole Abaya. V çisle takih trudov privedena «Biografiya Abaya», napisannaya v 1940 g., «Jizn' i tvorçestvo Abaya», napisannaya v 1945 g. Naryadu s nimi citiruyutsya i drugie stat'i, kotorıe bıli napisanı v 1949 i v 1950 gg.

Otsyuda vidno, çto dlya dissertanta mejdu etimi stat'yami Auezova net nikakoy raznicı. Naoborot, nel'zya ne zametit', çto pervıe dve stat'i on stavit vışe napisannıh v poslednee vremya. YA eti momentı podçerkivayu potomu, çto dissertant v osnovnom opiraetsya na eti pervıe stat'i, a eti pervıe dve stat'i predstavlyayut soboy trud, dokazıvayuşiy panislamistskoe proishojdenie tvorçestva Abaya. A v poslednih stat'yah M.Auezov naçinaet priukraşivat' eti mısli. Tak vot dissertant delaet upor na eti panislamistskie trudı.

YA citiruyu dissertanta: «Vopros o literaturnoy şkole Abaya, osveşennıy v pervıh stat'yah Auezova, otkrıl put' k vıyavleniyu i issledovaniyu akınov».  Dissertantom eti slova podçerknutı: «Otkrıl put' k vıyasneniyu i issledovaniyu akınov».

Dal'şe dissertant pereçislyaet svoi stat'i ob uçenikah Abaya. Takim obrazom, yasno i çetko skazano, çto dannaya dissertaciya voznikla ne tol'ko pod ideynım vliyaniem pervıh statey Auezova, no yavlyaetsya pryamım prodoljeniem teh ideynıh vozzreniy, kotorıe soderjatsya v etih stat'yah.

YA proşu obratit' vnimanie na sleduyuşee: vse eti trudı M. Auezova dissertant prinimaet polnost'yu, bez vsyakih zameçaniy i daje podçerkivaet ideynuyu znaçimost' pervıh dvuh statey Auezova i ssılaetsya na nih kak na ideynuyu osnovu şkolı Abaya. Otdel'nıe zameçaniya opponentov ni v kakoy mere ne oslablyayut etot ideynıy rasçet dissertanta na dannıe stat'i, tak kak on ne tol'ko ssılaetsya na nih, no i on sdelal ih ideynoy osnovoy vsey dissertacii. Poetomu mı podrobno ostanovimsya na odnoy iz etih statey M. Auezova.

V etih stat'yah deystvitel'no govoritsya o şkole Abaya, na faktiçeskih materialah i teoretiçeskih polojeniyah obosnovıvaetsya şkola Abaya. No delo v tom, kakaya şkola tam obosnovıvaetsya, kakoy sçitaet Auezov şkolu Abaya, kak on osveşaet ideyno-teoretiçeskie osnovı tvorçestva Abaya? V stat'e, napisannoy v 1934 g. i napeçatannoy v 11-12 nomerah jurnala «Adebiet maydanı», on dokazıvaet, çto Abay isklyuçitel'no predalsya podrajaniyu vostoçnım tradiciyam v literature. I dalee vostoçnıe tradicii on rasşifrovıvaet kak tradicii arabo-persidskoy literaturı. Posle mnogih rassujdeniy o tom, çto Abay vnaçale vneşne podrajal vostoçnım tradiciyam, on pişet: «Eto naçalo. V dal'neyşem, hotya i otoşel ot podrajaniy detskogo perioda, Abay do konca svoey jizni ne otrıvalsya ot vostoçnoy literaturı. On tradicii arabo-persidskoy literaturı nazıvaet vostoçnım napravleniem, a russkuyu literaturu zapadnım.

V tvorçestve Abaya nit' Vostoka protyanuta s naçala i do konca. Ona konçaetsya v 1902 godu stihotvoreniem «Bog pravdiv sam, pravdivı i ego slova».

«... teper' poet naçinaet gluboko ponimat' duh, vnutrennie i vneşnie tradicii, osnovnoe napravlenie vostoçnoy sofiyskoy poezii».

Dal'şe. M.Auezov v dokazatel'stvo sufizma u Abaya privodit ego stihi «Kozimnin karası» i zaklyuçaet: «Lyubovnaya filosofiya akınov-sofistov zdes' vidna ne dvusmıslenno, soverşenno yasno».

Takim obrazom, M.Auezov sçitaet, çto şkola Abaya - eto vostoçnıy sofizm, slojivşiysya na osnove ideyno-tvorçeskogo vliyaniya arabo-persidskoy literaturı.

Po mneniyu Auezova, vostoçnoe napravlenie tvorçestva Abaya na etom ne ostanavlivaetsya. V dal'neyşem avtoru stat'i oçen' legko «udaetsya» sdelat' Abaya panislamistom.

On pişet sleduyuşee: «Takim obrazom, Abay priblijaetsya k novatoram, racionalistam, reformistam religii, kotorıe naçali poyavlyat'sya na arene vostoçnoy nauki vo vtoroy polovine HIH veka.... Racionalistami, vışedşimi iz musul'manskogo mira i ubejavşimi v şestidesyatıe godı so svoey rodinı v Parij bıli Jalyalitdin Augani i Muhammed Gadbuli. Esli bı Abayu udalos' dal'şe uçastvovat' v social'nıh voprosah v gosudarstvennom masştabe, vıhodya za ramki roda i aula, nastoyaşimi spodvijnikami Abaya bıli bı oni, t.e. Jalyalitdin Augani i Muhammed Gabduli. Plyus k nim on eşe dobavlyaet i Kayuma Nasıri - feodala. Etot Abay bıl bı Abaem, pomogavşim burjuaznomu razvitiyu kazahskogo obşestva. Hotya i ne dostig on etogo, no za poslednee vremya jizni on vse je stal osvobojdat'sya ot starinı. Abaya, povernuvşegosya k etomu, mı vidim v ego lice, povernuvşimsya k Evrope. Posle Abaya, iduşego po puti racionalistov, novatorov mı vidim ego povernuvşegosya k Evrope.

YA prodoljayu citirovat': «Esli bı Abay ne bıl sklonen k takomu racionalizmu i polunovatorstvu v oblasti morali, to u Abaya mı ne naşli bı priznakov Evropı». On v ponyatie «Evropa» vklyuçaet i russkuyu kul'turu.

V etih otrıvkah Auezov utverjdaet, çto ideyno-tvorçeskoe napravlenie Abaya, şkola Abaya - eto panislamizm. Esli bı on vışel za ramki aula, on poşel bı po puti panislamizma. Daje povorot Abaya k russkoy kul'ture on ob'yasnyaet panislamizmom. On utverjdaet, çto Abay povernul k evropeyskoy kul'ture potomu, çto stal na put' racionalizma, rukovodimogo panislamistami.

Etomu poslednemu utverjdeniyu M. Auezova o tom, çto Abay k russkoy kul'ture prişel çerez panislamizm, sootvetstvuyut i te vıvodı, kotorıe  im sdelanı po otnoşeniyu k vliyaniyu russkoy kul'turı na Abaya. On pişet, çto «Abay ne vosprinimaet niçego u revolyucionno-demokratiçeskih poetov i pisateley kak Çernışevskiy». On podçerkivaet eto. I dal'şe: «K Puşkinu, vozveliçivaemomu togda vsey kul'turnoy obşestvennost'yu, Abay obraşalsya ne kak nije ego stoyaşiy, a kak ravnıy, kak bı govorya Puşkinu: «Ne tak nado  pisat', a tak», - obraşalsya s nekotorım vısokomeriem.

V stat'e po-vsyakomu dokazıvaetsya, çto Abay ili soverşenno ne vosprinimal russkuyu kul'turu ili vosprinimal ee dlya vneşnego oformleniya svoey vnutrenney vostoçnoy suşnosti. Vostoçnuyu suşnost' Abaya avtor dokazıvaet, kak mı pokazali, raznımi putyami.

1.Pervıy iz nih - popıtka obosnovat', çto yakobı Abay poçti do 40 let vneşne podrajal isklyuçitel'no arabo-persidskim tradiciyam.

2. Pozdnee Abay vosprinyal vnutrennyuyu suşnost' arabo-persidskoy kul'turı i stal sofistom.

3. Dal'neyşie perspektivı Abaya - panislamizm.

4. YAkobı Abay ne tol'ko ne vosprinyal, no i proyavlyal vrajdebnıe otnoşeniya k russkoy kul'ture.

PREDSEDATEL':

Tovarişi, postupilo neskol'ko zapisok ot çlenov Uçenogo Soveta s trebovaniem k oratoru govorit' po suşestvu dissertacii.

GOLOSA: Pravil'no.

NURUŞEV:

YA privodil slova dissertanta, kotorıy vsecelo ssılaetsya na eti proizvedeniya.

REPLIKA AMANJOLOVA: Vı hotite skazat', çto dissertant propoveduet panislamizm, kak Auezov? Vı utoçnite, a to poluçaetsya razbor statey Auezova, a ne obsujdenie dissertacii.

NURUŞEV:

YA  budu sokraşat'sya. Togda ya privedu koncepciyu v etoy stat'e o şkole Abaya. Çto iz sebya soboy predstavlyaet şkola Abaya?

Pyatıy variant «dokazatel'stv vostoçnoy suşnosti Abaya» - eto literaturnaya şkola Abaya, ta samaya şkola, kotoraya yavlyaetsya temoy obsujdaemoy dissertacii. Drugoy vopros v etoy stat'e Auezova zaklyuçaetsya v tom, çto on doljen okonçatel'no zaverşit' arabo-persidskuyu suşnost' tvorçestva Abaya.

Esli vışepereçislennıe çetıre motiva izvraşali, to, çto sam Abay pisal, to etot posledniy motiv avtoru stat'i ponadobilsya dlya togo, çtobı Abayu pripisat' napisannıe drugimi proizvedeniya. Naprimer, vsem izvestno, çto Abay ne vospeval hanov, çto sootvetstvuet progressivnomu duhu ego tvorçestva, no eto protivoreçit duhu panislamizma, ibo panislamizm mog imet' mesto v jizni kazahov tol'ko na osnove vsego reakcionnogo, vsego otstalogo, na osnove idealizacii starinı. Poetomu issledovatel' pripisal Abayu voshvalenie hanov çerez tak nazıvaemıh ego uçenikov. YA propuşu, kogo nazıvaet M.Auezov uçenikami Abaya. Dal'şe, Muhtar Auezov ob'yasnyaet, kak nado ponimat' «literaturnaya şkola» i «uçenik».

Kakie novıe proizvedeniya rojdayutsya? Avtor govorit, çto Abay vospevaet po planu Kokpaya Ablaya i sınovey Kasıma, t.e. «Kenesarı i Naurızbaya». Tam podçerkivaetsya, çto «Sabalak» i «Kenesarı i Naurızbay» - proizvedeniya Kokpaya, idealiziruyuşie hanov, napisanı po zadaniyu Abaya i ispravlyalis' ego sobstvennoy rukoy.

...Dal'şe, dissertant ukazıvaet, çto v etoy stat'e Auezov sçitaet vajnoy zadaçey dal'neyşee issledovanie literaturnoy şkolı Abaya. Delo tol'ko  v tom, v kakom napravlenii on predlagaet ee issledovat'? On predlagaet issledovat' sofizm v tvorçestve Abaya.

Privedu slova avtora: «Issledovanie vliyaniya Garuza v kazahskoy literature i issledovanie ego s odnoy storonı v svyazi s Abaem yavlyaetsya novoy problemoy, stoyaşey pered literaturovedami».

Vot ideyno-teoretiçeskoe polojenie togo proizvedeniya, v kotorom, po slovam samogo dissertanta, zalojena osnova literaturnoy şkolı Abaya i prodoljeniem kotorogo yavlyaetsya dannaya dissertaciya. Kakovı eti polojeniya? Oni ot naçala i do konca  panislamistskie. Mojno li v etoy stat'e nayti hot' çto-nibud' polojitel'nogo? Niçego polojitel'nogo tam net. Otnositsya li eta stat'ya k dannoy dissertacii? Da, deystvitel'no, otnositsya, kak predmet kritiçeskogo razbora. Nado bılo bespoşadno kritikovat' ee s toçki zreniya marksizma, vskrıt' suşnost' panislamizma.

Kakuyu oşibku dopustil dissertant, ob'yaviv etu antimarksistskuyu stat'yu osnovoy literaturnoy şkolı Abaya v svoey dissertacii? On dopustil grubuyu politiçeskuyu oşibku, podmeniv marksizm panislamizmom, ibo ideyno-teoretiçeskuyu osnovu literaturnoy şkolı Abaya mojno ustanovit' tol'ko çerez marksizm.

Sçitat' li eto tol'ko oşibkoy, kotoruyu mojno bılo bı tol'ko zametit', kak eto delaet M.Auezov? Net, nel'zya. Eto nado sçitat' protaskivaniem v sovetskuyu nauku antimarksistskih vzglyadov, kak so storonı dissertanta, tak i so storonı M.Auezova.

Çto eto znaçit po otnoşeniyu k Auezovu? Eto znaçit, çto on vse eşe ne otkazalsya ot svoih oşiboçnıh vzglyadov.

Çto eto znaçit po otnoşeniyu k dissertantu? Eto znaçit, çto on ne svoboden ot vliyaniya takogo roda ideynıh şataniy, otrajenie kotorıh yavlyaetsya dvoystvennost'yu v ego dissertacii. On v svoey dissertacii, s odnoy storonı rekomenduet obşestvennosti, studençestvu antimarksistskuyu literaturu kak osnovu analiza literaturnoy şkolı Abaya i delaet dissertaciyu tribunoy dlya reakcionnıh proizvedeniy ryada akınov. Poskol'ku reakcionnost' privedennıh materialov ostalas' ne raskrıtoy, oni - eti proizvedeniya ostalis' v roli idealizacii ih. Avtor soznatel'no uklonyaetsya ot kritiçeskogo razbora proizvedeniy, vospevayuşih hanov, pripisıvaet Abayu çujdıe duhu ego tvorçestva proizvedeniya, v çastnosti voshvalyayuşih hanov. Pıtaetsya zaşişat'...... .şkolu Abaya, dissertant opredelyaet ee ne po nauçnım putyam, a po patriarhal'no-feodal'nım tradiciyam, t.e. şkola Abaya opredelyaetsya ne s ideyno-teoretiçeskoy storonı, a so storonı semeystvennosti: kto okrujal v to vremya Abaya, kto s nim vmeste jil, kto bıl rodstvennikom i t.d.

Vse eti oşibki dissertanta yavlyayutsya formoy proyavleniya bor'bı dvuh tendenciy za Abaya: bor'bı za progressivnogo Abaya, s odnoy storonı, i, s drugoy storonı, çtobı tvorçestvo Abaya pokazat' reakcionnım. Mı nadeemsya, çto naşa obşestvennost' otstoit progressivnogo Abaya!

REPLIKA: Vı vse-taki ne skazali svoego mneniya o dissertacii!

NURUŞEV: YA v naçale svoego vıstupleniya skazal ob etom.

PREDSEDATEL':

Ot imeni Uçenogo soveta obraşayus' s pros'boy, çtobı vıstupayuşie tovarişi ne zloupotreblyali vremenem. A takje pros'ba govorit' tol'ko po suşestvu dissertacii.

Slovo predostavlyaetsya tov. BEKMAHANOVU

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»


[1] ne zafiksirovano v stenogramme

[2] Mnogotoçie i nepolnıe slova privodyatsya v strogom sootvetstvii so stenogrammoy

0 pikir