Jwma, 15 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1701 0 pikir 30 Mausım, 2009 sağat 21:18

Nwrbek ŞÄKIŞEV. Til jäne wlttıq qauipsizdik

Bizdiñ uaqıt öte kele türimiz, kiimimiz, jegen asımız ata-babalarımızğa qarağanda bölek bolğanımen,  tilimizdiñ (dilimiz ben dinimizdi qosa) bir bolğanı jön. Öytkeni atalarımız qazaqşa, äkelerimiz orısşa, nemerelerimiz ağılşınşa, şöberelerimiz qıtayşa nemese arabşa söylese, wltımız joğalmay ma? Bwnday jağdayda atasın äkesi, äkesin balası, balasın onıñ balası tüsinbey, aytqanın wqpay, teris bağıp ketpey me? YUNESKO-nıñ deregi boyınşa endi jüz jıldıñ işinde qazirgi 7 mıñday tildiñ 10 payızı, yağni 700-i qalatın körinedi. Qalğan tilderdiñ tauı şağılıp, küni qarañ bolmaq. Mıñdağan jıl boyı babalarımızdıñ jinağan asıl qazınası qazir tilde ğana saqtalıp twrğan joq pa? Onsız da az qazaq halqı sol asıldan erteñgi küni ayrılsa, onda wlt boludan qaladı. Sondıqtan tildiñ mäselesine nemqwraylı qarauğa bolmaydı.

Bizdiñ uaqıt öte kele türimiz, kiimimiz, jegen asımız ata-babalarımızğa qarağanda bölek bolğanımen,  tilimizdiñ (dilimiz ben dinimizdi qosa) bir bolğanı jön. Öytkeni atalarımız qazaqşa, äkelerimiz orısşa, nemerelerimiz ağılşınşa, şöberelerimiz qıtayşa nemese arabşa söylese, wltımız joğalmay ma? Bwnday jağdayda atasın äkesi, äkesin balası, balasın onıñ balası tüsinbey, aytqanın wqpay, teris bağıp ketpey me? YUNESKO-nıñ deregi boyınşa endi jüz jıldıñ işinde qazirgi 7 mıñday tildiñ 10 payızı, yağni 700-i qalatın körinedi. Qalğan tilderdiñ tauı şağılıp, küni qarañ bolmaq. Mıñdağan jıl boyı babalarımızdıñ jinağan asıl qazınası qazir tilde ğana saqtalıp twrğan joq pa? Onsız da az qazaq halqı sol asıldan erteñgi küni ayrılsa, onda wlt boludan qaladı. Sondıqtan tildiñ mäselesine nemqwraylı qarauğa bolmaydı.

Tilder şejiresi. Tilderdiñ işinde eñ mwqiyat zerttelgeni ündieuropalıq tilder tobı. Aldıñğı Aziyağa, Qara teñiz jäne Kaspiy teñizi mañına tarağan, qazirgi kezde joq bolıp ketken tilderdiñ qatarına hett, lidiya,  anatoliy-palay, luviy, likiy, köne grek kritomiken, hurrit, urart, nwristan, sanskrit, köne parsı, midiy, avesta, soğdı, sarmat, saq, baktriy, horezm, pehlevi, parfyan tilderi jatadı. Joğalğan tilderdiñ qatarın europalıq venet, köne latın, kel't, gall, breton, valliy, men, korn, illiriy, messap, got, friz, flamand, pruss, bur, kopt, frigiy, lepont, polab, ligur, filistim, tohar, köne slavyan, akkad jäne t.b. tilder toltıradı. Europanıñ köp tilderi köne latın tilinen bastau aladı. Qazir latın tilin tek qana katolikter şirkeu­lerinde öz minäjatında qoldanadı, keyingi kezde därigerler bilim alu barısında latındı paydalanudı şektep otır. Latınnan ispan, portugal, katalan, francuz, oksitan, retoroman, ital'yan, sard, rumın tilderi taraydı. German tilder tobına şved, dat, norveg, island, ağılşın, niderland, nemis jäne idiş jatadı. Baltıq-slavyan tilder tobına latış, litva, orıs, ukrain, belorus, çeh, slovak, polyak, bolgar, makedon, serb-horvat, sloven, alban kiredi. Afro-aziat tobın semit jäne berber-liviy tilderi qwraydı. Semit tiline evrey, aramey, arab, amhar jatadı. Kartvel tobına gürji, megrel jäne laz tilderi kiredi. Qap tauı tobı halıqtarınıñ tilderi abhaz-adıgey jäne nah-dagestan tobınan twradı. Abhaz-adıgey tobına abhaz, abazin, adıgey, kabardin-çerkes, wbıq kiredi, nah-dagestan tobı nah, şeşen, inguş, bacbiy, Dağıstannıñ taulıq 30 tilderine (avar, and, cez, darğın, lak, lezgin, tabasaran jäne t.b.) bölinedi. Fin-ugor-samadiy tobı hantı, mansi, vengr, komi-permyak, komi-zıryan, udmurt, mordva, mariy, saam, fin, eston, nenec, enec, nganasan, selkup tilderinen qwraladı. Altay tobına türki, monğol jäne twñğıs-manjwr tilderi jäne korey, japon tili kiredi. Türki tildilerge çuvaş, türik, äzirbayjan, türikmen, tatar, qazaq, başqwrt, qarayım, qwmıq, noğay, qaraqalpaq, qırğız, özbek, wyğır, saha jatadı. Monğol tobınan buryat, monğol, dağwr, mongor jäne Auğanstannıñ moğol tili taraydı. Twñğıs-manjwrğa man­jwr, evenki, even jäne basqa Şığıs Sibir men Qiır Şığıs tilderi jäne dialektileri qosıladı. Ündistan halqınıñ köbi dravid tobına kiretin: tamil, malayam, kannada, telugu, küy, gondi, brahu tilderinde söy­leydi. Ündieuropalıq, afroaziya, kartvel, oral, altay jäne dravid toptarı birigip ülken nostrat tobın qwraydı. Osığan borey (çukot, koryak, alyutor, itelmen jäne t.b.) nivh, ayn, eskimos-äleuit kiredi. Tibet-birman tarauına tibet, birman, akha, lisu, tanğwt, czinpo, m'yanma, bodo, kuki-çin, zorğay, lepça, qıtay tili jatadı. Biraq qıtay tiliniñ özindik ornı bar, öytkeni ieroglifti köne qıtay tili 4 dialekten (dwnğan, u, yue, min') qwralğan jäne tibet-birman tilinen özgeşe. Tibet-qıtay tobına myao, yao, dun-şuy, austroneziy tilderin de jatqızadı. Myao-yao tilderine palaung, riang, va, lava, kha, pheng, khasi, santali, mundari, ho, kharia, kurku, sora, nagali, nikobar tilderi jaqın keledi. Tay tobına siam, laos, tay, şan, ahom, büy, nung, çjuan, kam-sun  tilin kirgizedi. Kaday tobın li, lakua, gelao jäne t.b. tilder qwraydı. Indoneziyada çam, cou, malay, indoneziy, yavan, bataq, dayak, tağal, malagasiy, poliniziy tilderi tarağan. Afrikada Sahara şölinen tömen qaray tilder kongo-sahar (nigero-kordofan, nil-sahardan twratın) jäne koysan tobına bölinedi. Niger-kordofan tobına suahili, ruanda, kongo, rundi, luba, luganda, lingala, soto, zulu, tiv, kambari-reşe, piti, birom, boki, tula-kemu, çamba-mumbala, dakataray, vere-durru, mumuys-zinna, damakari, yungur-roba, kai, yen-munta, longuda, feli, nimbari, bua-hobe, masa, gbal-ngbana, banda, ngbaida-ekoma, zand-pambia, ngbaka-mabo, bangba, ndogo-mangal, madi-dongo, mandunga-mba, fula, volof, kisi, mälinki,bambara, sonnik, mende, mosi, grusi, lobo, akan, eve, yoruba, ibo, adamava, ubango, kordofan tilderi jatadı. Nil-sahar tobına bongo-gberi, sara, vale, bubama, kreş, binça-kara, moru-madi, kangberu-alua, mangburu-efe, lendu, sonğay, sahar, maba, fur, koma jäne t.b. tilder kiredi. Koysan tobı: buşmen, sandave, hatsa tilderi Afrikanıñ ejelgi tilderi bolıp sanaladı. Amerika qwrlığınıñ tilderi iri-iri birneşe toptarğa birikken. Sonday toptıñ biri algonkin-mosan: yur, viyot, kri, odjibva, menomini, foke, nutka, kvakiutl, bella-bella, çemakum, şusvop, kalispel, kutenai, natçez, çoktau, tunik tilderinen twradı. Ülken keñistikti Amerikada hoka-siu tobı (yana, yuma, lakota, krou, preri, irokez, kadday tilderi) alıp jatır. YUka-penuti tarmağı vintun, yuki, mivok, maydu, actek, taio, kiva tilderinen qwralğan. Ortalıq Amerikadağı mayya-soke tobına mayya, mihe, soke, popoluka, huave, totonak, tepehua tilderi jatadı. Algonkin-mosan, yuka-penuti jäne mayya-soke toptarı bir-birine tuıstas bolıp kelgenimen qoymay, Oñtüstik Amerikadağı aravak, yanomano-pano-takan, çibça, inkter­diñ tili keçua, aymara, tukano, uitoto, tupi-guarani, tupinamba tilder toptarınan da alıs emes.

Endi osınşama tilderdiñ şığu tegin bireu bilse, bireu bilmeydi, mıñdağan tilderdiñ tamırı tereñde jatır, tildi tek qana «dıbıs şığarıp, adamdardıñ bir-birimen söy­lesuinen ğana tuındağan qwral» desek, onda biz qattı qate­le­semiz. Dıbıs şığarıp, söylesuden osınşama tilder payda bolmas. Tildiñ tamırı tereñde, uaqıtı bizden «erte-erte ertede, eşki qwyrığı keltede». Sol erte zamanda tabiğattıñ tilinen adamnıñ tili bölinip şıqqan. Bwrınğı jan-januardıñ, ösimdiktiñ, aspannıñ, jwldızdıñ tilin bilgender bizge qazir ertegi. Dini jazbadan da belgili jayt,  Süleymen payğambardıñ añ-qwstıñ, şöpterdiñ tilin bilgeni jäne solardıñ adamğa paydasın mwrağa qaldıruı. Alğaşqı birtwtas tilde ärbir dıbıstıñ, ärbir sözdiñ, ärbir söylemniñ birneşe tereñ mağınası bolğan, qazirgişe mağına bir jazıqtıqta ornalaspağan, ol keñistikte tiri, sözben istiñ ajıramay, aytılğan söz siqırlı bir küşpen düniege kelip, oğan öz ärin berip, reñin türlendirgen. Sol zamanda babalarımız öz uağında ärbir äriptiñ, sannıñ öz qwdayı boladı dep tüsinip, özderinşe ğwmır keşken...

Tilderdiñ joğaluı. Bizdiñ örkenietimiz ornı tolmas şığınğa wşırap otır. Oğan sebep, dünie jü­zindegi 6800 tildiñ är eki aptada bireui joğalıp otır. Tildiñ osılay kelmeske ketui - sirek kez­desetin januarlardıñ joğaluınan da tezdigi apat emey nemene? Til biliminiñ Qızıl Ki­tabına qazirgi tilderdiñ 40 payızın kirgizuge boladı, ösim­dikter men januarlar düniesininiñ Qızıl Kitabına ösimdikterdiñ 8 payızı, sütkorektilerdiñ 18 payızı kirgen. Tilderdiñ jıldam joğaluı - adamdardıñ uaqıtpen, qorşağan ortamen, bügini jäne erteñinen baylanısın üzude. Jer jüzindegi halıqtıñ 80 payızı 83 tilde söylese, 0,2 payızı az qoldanılatın 3500 tilde söyleydi. Tipten keybir tilderde bir-eki adam ğana qalğan. Mäselen, Amerikadağı rezervaciyadağı 27 tilden aman qalğan «Silec-dini» tilinde qazir bir-aq ündis söyleydi, onıñ özi jası 70-ten asqan. Tağı mısal retinde yuçi qauımınıñ tilin keltiruge boladı. Bwl tildiñ erekşeligi - düniedegi birde-bir tilge wqsamauı, tamırlıs bolmauı. YUçi tilinde 5 aqsaqal söyleydi, olardıñ jası 60-tan asqan. 1996 jılı katavba tiliniñ Qızıl Bwlt attı ündisi dünieden qaytqanda, Londonnıñ «Tayms» gazeti onıñ tili turalı derek­terdi basıp şığardı, öytkeni Qızıl Bwlt siu tobına jatatın katavba tilinde keyingi wrpaqqa añşılıq öleñderi men änwranın Smitson mwrajayına qaldırğan bolatın. YAhi tiliniñ ündisi Işi öziniñ qauı­mı qırılğannan keyin Soltüs­tik Kaliforniyada qaşıp tığılıp jürgen, til zertteuşi Eduard Sepir onı tauıp alıp, sol qauımnıñ añızın, tilin zerdelegen. Biraq Işige amerikalıqpen kezdes­keni jaqpağan, ol tuberkulez auruımen auırıp qaza taptı. Köbinese az tilderdiñ soñğı ökilderi bilinbey dünieden ketip jatır, al olarmen birge Jer betinen olardıñ tilderi de joğaluda.

Tilderdiñ joğaluı bwrın otarşıldardıñ jergilikti halıqtı jappay qırıp-joyuınan bolsa, qazir ülken til­derdiñ kişi tilderdi ığıstıruınan tuındap jatır. Büginde Sol­tüstik Avstraliyada 153 tilge, Ortalıq jäne Oñtüstik Amerikada 113 tilge, Soltüstik Amerika men Şığıs Sibirde 54 tilge birjolata joğalu qaupi tönip  twr. Al Qıtay men Japoniyada 23 til wmıt bolğan. Sonımen jaqın arada 383 til qwridı degen söz. Bwl üderiske eşkim toqtau salar emes. Jahandanu men köşip-qonu adamdardı köp tarağan birneşe tilde ğana söyleuge mäj­bürleydi, mäselen ağılşın, ispan, orıs, qıtay tilderinde Jer beti halqınıñ 80 payızı söyleydi. Bwl tilderdiñ özderi de künnen-künge qwldırauda, körşimizdiñ «wlı da quattı orıs tili» qazir söz baylığı kedey runglişke aynaluda. Köptegen ğalımdardıñ boljauınşa 500 jıldan keyin  Jer betinde tek qana bir til (ağılşın  tili boluı mümkin) ğana qaluı ıqtimal ekendigin jasırmaydı. Ärine basqa tilder de mümkin qalar, biraq olardıñ qoldanu ayası üy twrmısınan şığa qoymas. Soñğı ökil­dermen birge qwrıp jatqan tilderdiñ jazu-sızuı joq, sondıqtan olardıñ mädeni mwrasın jazıp alıp qalu üşin keminde 400 mıñ dollar köle­minde qarajat kerek, al til janaşırlarında mwnday qarajat tabıla ber­meydi.

Deni sau tilge sol til­de balalar söyleytin tildi ğana jatqızuğa boladı. Eger kiş­kentay balalar tildi tüsinip, söyley almasa, onda til joğaluınıñ  alğaşqı qoñırauı soğılğanı, eger tilde tek qarttar ğana söylese onda onıñ qwrığanı. Tildiñ ömir sürip, damuı üşin kem degende sol tilde 1 millionday adam söyleui qajet. Qazirgi kezde jaqsı jağdayda tek qana 10 til: qıtay (874 mln. adam), hindi (366 mln.), ağılşın (341 mln.), ispan (320 mln.), bengal (207 mln.), portugal (176 mln.), orıs (167 mln.), japon (125 mln.), nemis (100 mln.), käris (78 mln.) tilderi, bwnıñ jartısı europalıq tilder, al Europa bolsa düniejüzi tilderiniñ 4 payızınıñ ğana otanı bolıp tabıladı. Onıñ üstine ağılşın tilin biznes pen aqparattıq tehnologiyalar salasında qosımşa 350 mln. adam paydalanadı. Äzirşe özin 250-dey til qauipsiz sanay aladı. Dünie jüzi boyınşa tiisti şaralar qoldanbasa, 100 jıldıñ işinde til­derdiñ 90 payızı joğalmaq, al tiisti is-şaralar qoldanğannıñ özinde 50 payızı joğalmaq. Tilderdiñ joğaluı üşinşi mıñjıldıqtıñ ğana mäselesi emes, ötken 500 jıldıñ işinde neşe türli soğıstardan, jwqpalı aurulardıñ kesi­rinen, qırıp-joyudan, ärtürli ıqpaldan 4000-nan 9000-ğa deyin tilder joyılıp ketken. Mäselen, 1777 jılı Angliyada kel't tildes korniş tiliniñ soñğı ökili qaytıs bolğan, odan keyin onı tiriltuge äreket jasalğan, qazir bwl tildi 2 mıñday adam igergen. Qazirdiñ özinde Papua - Jaña Gvineyada 832 til, Nigeriyada - 515 til, Ündistanda - 398 til, Meksika, Kamerun jäne Avstraliyada - 300 til, Braziliyada 234 til, Tınıq mwhitınıñ Vanuatuğa jaqın ornalasqan kişkentay araldar tobında 110 til qoldanıladı. Tilderdiñ joğaluınan ol halıqtıñ mädenieti, auız ädebieti, öneri ğana joyılıp qoymay, sol jerde ornalasqan ösimdikter jäne jan-januarlar jönindegi jüzdegen jıldar boyı jinaqtalğan bilim-ilimi birge joğalmaq. Mısalı, Kosta-Rikadağı köbelek qwrtı bir qarağanda barlığı birdey köringenimen, DNK-si boyınşa 10 türge bölinedi eken, al jergilikti taypa tilinde köbelek qwrtınıñ 10 türiniñ ärqaysısınıñ öz atauı bar. Sondıqtan da joğalıp jatqan tilderde biz bilmeytin ösim­dikter men januarlar düniesi jöninde 80 payız  bilim bar desek boladı.

Qazaq tiliniñ tağdırı. «Özge tildiñ bärin bil, öz tiliñdi qwrmette» demekşi bizdiñ qazaq tilimiz wltımızdıñ mädenie­tiniñ bir böligi jäne bizdi qorşağan naqtı, ayqın ömirimizdiñ aqiqatın körsetedi, sonımen birge qoğamdıq sana-sezimdi, wlttıq minezimizdi, ömir saltımızdı, dästürimizdi, ädet-ğwrpımızdı, dünietanımımızdı ayqınday tüsedi. Rasul Gamzatovtıñ «seniñ tiliñ erteñ öledi dese, men bügin öluge dayınmın» degenindey aqıl-esi dwrıs, el-jwrtınıñ tağdırı tolğandıratın oylı azamattardı künde bir jañalığı şığıp twrğan, almağayıp zamanda qazaq tiliniñ tağdırı oylandırmay qoymas.

Qazirgi qazaq tili düniedegi basqa tildermen birge qwldırap, damımay qwrıp baradı. Basqa tilderden engen janama sözder, qazirgi narıqqa baylanıstı tilimizde payda bolğan jaña sözder tildi damıtıp, körkeytip jatır deuge kel­meydi, olardıñ paydasınan ziyanı köp, mäselen marketing, menedjment, biznes, birja, komp'yuter sözderi qazaqılanıp audarılmay, tildiñ damu jüyesin eskermey paydalanıluda. Bwl bizdiñ tiri tili­mizde, tüsiniksiz öli sözderdiñ köbeyuin qalayşa «tildiñ damuı» dep ayta alamız?

Qazirgi ana tilimiz keşegi aq patşanıñ kezinen söz qorı birşama azayğan, oğan dälel keñestik kezde 20 mıñday sözimiz frazeologizm sözder retinde aynalımnan şığıp aqsağan, mäselen biologiya ğılımında adamdı «eki közdi» dep oqıtsa, qazaq «adamda tört köz bar» deydi: «aytatınıñdı tört közimiz tügel otırğanda ayt» demekşi, sonda qalğan eki közimizdiñ biri aqıl közi, ekinşisi köñil közi, aqıl közi aşılmağan adam istiñ qisının bayqaudan körsoqır bolıp, köñil közi aşılmağan bireudiñ qayğı-quanışına ortaqtasa almaydı. Söytip, köptegen mal-jan turalı, türli aurular, olardı emdeu joldarı turalı qwndı derekterden ayrılıp otırmız.

Sinonimdik sözdiktegi sözder tildiñ jappay qwldırap, qwldilap jatqandığın kör­setedi. Mağınası bir bolıp keletin, biraq jazıluı basqa sinonimderdiñ tilde payda boluı tildiñ, halıqtıñ ömir-saltınıñ qarapayımdanıp, adamdarınıñ azğındanıp bara jatqandığın körsetedi, öytkeni til bay kezde, tört qwbıla tügel kezde ärtürli mağınanı bildiretin sözder, til qwrığanda barlığı bir üyindige aynalğanın körsetedi. Abay: «Batısım Şığıs boldı, Şığısım Batıs boldı» degendey bwl orın auısu emes, bwl «Tüs­tigimde, Oñtüstigimde, Batısımda, Şığısımda barlığı Batıs boldı» degen söz, yağni geometriya tilimen aytar bolsaq, Aspan Jerge qabısqanday til keñistiginiñ jazıqtıqqa, jazıqtıqtan tüzuge, tüzuden nüktege aynalıp qwruın körsetedi.

Tildiñ mañızı zor. Qarapayım mısal retinde şwñqırdı, ordı keltiruge boladı, tilimizde or, şwñqır degen tüsinik sözi bolğannan keyin biz ömirde, ordı körsek, işine tüsip ketpey, aynalıp ötemiz. Al tilimizde onday söz bolmağanda qayter edik, kezdesken sayın orğa tüsip, odan şığa almay delsal bolar edik. Sonday-aq qazir qazaq tiliniñ söz qwramınan ekilik tür joq bolğan. Bwl ekilik türi arab tilinde saqtalğan, onıñ özi bwrınğı mağınasında emes. Mäselen adam jeke tür, adamdar köpşe tür, al äyel men erkek (jigit pen qız)ekilik türi, yağni jwp. Biz «qız ben jigit jwptasıp» baradı dep aytamız, eki jigit nemese eki qız jwptasıp baradı demeymiz. Osı ekilik tür tilde joğalğasın, janwyalarda tüsi­nis­peuşilik artıp, wrıs-keris köbeyip, talaydıñ tağdırı tälkekke şalınıp jatır. Ekilik tür seniñ qarsılasıñnıñ seniñ jalğasıñ eken­digiñdi, sen onımen birtwtas ekendigiñdi wmıttırmaydı. Ündistandağı moğol bileuşisi zamanında Ahmed swltan esepşisine jauların jılda sanatatın körinedi. «Biıl jaularıñız osınşağa azaydı, olar dünieden ozdı» degen habardı estise, Ahmed swltan qattı renjitin körinedi. Ol kezeñ negizi til bwzılmağan kez bolsa kerek. Tildegi ekilik tür eñ birinşi ret 16 ğasırda ağılşın tilinen alınıp tastalğan, odan keyin artınşa Angliyada Parlament payda boladı, öytkeni ekilik türdiñ esesin teñeltu kerek boldı. Bwrın adamgerşilikpen retteletin jağdaylar endi zañsız rettelmeytin boldı, är jağdayğa ärtürli zañ kerek. Sodan soñ bwl auru basqa tilderge de taradı. Qazirdiñ özinde qay eldiñ parla­mentterin alsañ da, zañdarı külşe piskendey künde şığıp jatadı. AQŞ-ta üylengende neke kelisim-şartına otıradı, onda erli-zayıptılardıñ qay küni ne isteytindigi, qalay isteytindigi bäri-bäri jazılğan neke kelisim-şartı birneşe mıñ qağaz betin qwraytın jauap­kerşilikten twradı. Adami qasietten, möldir mahabbattan ayrılğan qoğamda ärine solay boladı, şınayı qarım-qatınastıñ ornın öli qağaz basadı...

Biz qıtaylar, arabtar, kärister nege köp ekendigine oy jügirte bermeymiz, demografiya salasına da tildiñ äseri zor, bwlarda äyel zatı men er zatı kezdeskende özinşe bir erotikalıq, poeziyalıq jwmsaq tilde söylesedi. «Jılı-jılı söy­leseñ jılan innen şığadı» demekşi öziñe qwrmetpen qarap iltipat körsetip twrğan adamdı qalayşa jek köresiñ? Sondıqtan da olarda halıq sanınıñ köptiligine tañ qaluğa bolmas. Käristerdiñ teledidardan körsetip jatqan serialdarınan-aq olardıñ mädenie­tiniñ, izettiliginiñ, sezimtal­dığınıñ bizden göri joğarı ekendigin köruge boladı. Al bizdiñ wlttıq sanamızdı bwzıp jatqan tärbiesi teris türik serialdarın körsetuge tıyım saluğa deyin baru kerek.

Bayağıda ormanğa bireu kelip, ağaş bitkenniñ bärin şıñğırtıp şauıp jatqan körinedi, sonda bir käri emen qasındağı ağaştı «bilip kel» dep jiberedi, söytse ormandı şauıp jatqan bası temir, sabı ağaş balta eken. Sonda käri emen «sabı ağaş bolsa, jau jaqınnan şıqtı, qiın boldı» dep qınjılıptı. Qazirgi jastarımızdıñ köbi sabı ağaş (qanı qazaq) bolğanımen, bası temir (oy-sanası orısşa, tärbiesi batısşa). Solar bizdiñ wlttıq qwndılıqtarımızdı şauıp, ülkendi sıylamaytın teris tärbieli, öz wltın mensinbeytin, ana tilin bwrmalap, kemsitip, auızdarınan boqtıqtan basqa şıqpaytın, qara basın oylaytın özimşil, menmen bolıp twr. Olardı dwrıstau üşin olardıñ basın, yağni oy-sanasın, tärbiesin tüzetu qajet.

Tilmen öltiruge, tilmen emdeuge boladı, sonday-aq tildi de öltiruge de, tiriltuge de boladı. Joğalıp jatqan tilderdiñ qamıtın kimeu üşin jäne wrpaqtan-wrpaqqa ata-mwramız jalğasın tabu üşin tilimizdi, tilimiz arqılı wlttıq qwndılıqtarımızdı, saltımızdağı asıldarımızdı qayta jañğırtuımız qajet. Ol üşin tilimizdegi är sözimiz öziniñ nağız auqımdı mağınasın tauıp, qwr änşeyin söz boludan qalıp, qazaq tili sözi men isi qatar jüretin quattı jaña dünieni, jaña keñistikti jarata alatın tilge aynaluı kerek. Kündelikti twrmıstıñ özinde ğana tildiñ damuı üşin künige jañadan 20-25 söz payda bolıp otıruı kerek, al tilde tek qana jañadan eki söz: sputnik, ğarışker sözderi payda bolu üşin orasan zor oqiğalar: Jerdiñ jasandı serigi - sputnik jasalıp, tehnika damıp, adamnıñ ğarışqa köterilui qajet. Al kündelikti küybiñ tirlikte osınday jaña söz­derdiñ jiırma şaqtısı künde payda bolıp, qarım-qatınastıñ qır-sırın sipattap otıruı kerek, al onday bolmağasın, adamdar dağdılı sözdermen söyleskesin, onı bireui bılay tüsinip, ekinşisi basqaşa tüsinedi.

Tüsinbeuşilik, kelispeuşi­liktiñ, dau-damaydıñ tamırı tildiñ jetilmeuinde, damımauında jatır.

Wltımızdıñ joq bolıp ketpeui üşin bizdiñ atalarımız da, äkelerimiz de, balalarımız da, nemere-şöberelerimiz de, elimizdegi basqa wlttıñ ökil­deri de atsalısıp, qısqasın aytqanda barlığımız el bolıp, qazaq tilinde söylep, jazıp-sızıp, oqıp, qazaq tiliniñ märtebesin köteru üşin ana tilimizdi qwdireti küşti tilge aynaldıru bügingi künniñ uaqıt küttirmeytin şaruası.

 

 

Nwrbek ŞÄKIŞEV, Bayqoñır qalası

«Prezident jäne Halıq» gazeti

 

 

0 pikir