Düysenbi, 18 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1832 0 pikir 30 Mausım, 2009 sağat 21:13

Şeşim qabıldauşı organdar temeki kompaniyalarınıñ ıqpalınan şığa almay jür

 

Qazbek TÖLEBAEV, medicina ğılımınıñ doktorı:

- «Auru - astan» deydi. Dwrıs tamaqtanu adam densaulığına qanşalıqtı äser etude?

- Iä, adamnıñ deniniñ saulığınıñ birinşi kepili - dwrıs tamaqtana bilui. Negizi, ärbir adam künine 400 gramm jemis-jidek jeui kerek. Biz elimizdegi twrğındarğa zertteu jasay otırıp, halıqtıñ 18-20 payızınıñ ğana bwğan mümkinşiligi jetetinine közimiz jetti. Qazir damığan elderde subsidiya jolğa qoyılğan. Ükimet fermerdiñ ekken egininiñ jartı şığının öz moynına aladı, esesine fermer halıqtı arzan önimmen qamtamasız etedi. Bwl jöninde fermer men Ükimet arasında özara kelisimşart jolğa qoyılğan. Al bizdiñ elimizdegi fermerler jemis-jidek, kökönis egudi qoydı. Sebebi olarğa önimdi ekkennen göri şetelden satıp äkelip, üstine üsteme bağa qoyıp satqan oñay. Şeteldikter fermerlerine qamqorlıq körsetu arqılı mäseleni oñay şeşip otır. Äri otandıq önimdi paydalanu arqılı halıq basqa memleketke telmirmeydi äri halıqtı jwmıspen qamtamasız etude. Önim sapasına da senimdi. Al biz qazir ne jep jatqanımızdı bilmeymiz.

 

Qazbek TÖLEBAEV, medicina ğılımınıñ doktorı:

- «Auru - astan» deydi. Dwrıs tamaqtanu adam densaulığına qanşalıqtı äser etude?

- Iä, adamnıñ deniniñ saulığınıñ birinşi kepili - dwrıs tamaqtana bilui. Negizi, ärbir adam künine 400 gramm jemis-jidek jeui kerek. Biz elimizdegi twrğındarğa zertteu jasay otırıp, halıqtıñ 18-20 payızınıñ ğana bwğan mümkinşiligi jetetinine közimiz jetti. Qazir damığan elderde subsidiya jolğa qoyılğan. Ükimet fermerdiñ ekken egininiñ jartı şığının öz moynına aladı, esesine fermer halıqtı arzan önimmen qamtamasız etedi. Bwl jöninde fermer men Ükimet arasında özara kelisimşart jolğa qoyılğan. Al bizdiñ elimizdegi fermerler jemis-jidek, kökönis egudi qoydı. Sebebi olarğa önimdi ekkennen göri şetelden satıp äkelip, üstine üsteme bağa qoyıp satqan oñay. Şeteldikter fermerlerine qamqorlıq körsetu arqılı mäseleni oñay şeşip otır. Äri otandıq önimdi paydalanu arqılı halıq basqa memleketke telmirmeydi äri halıqtı jwmıspen qamtamasız etude. Önim sapasına da senimdi. Al biz qazir ne jep jatqanımızdı bilmeymiz.

Qazir tamaqtardıñ qwramı da qwnarsız. Biz wnnıñ appağın, küriştiñ tazasın jegimiz keledi. Al şındığında, önimder tazalanğan sayın qwnarlığınan ayırılıp, mikroelementteri men därumenderi azayadı. Quanıp ayta keter jayt, qazir bizde twzdı iodtau arqılı paydalanu dwrıs jolğa qoyılğan. Düniejüzilik densaulıq saqtau wyımınıñ mälimetine süyensek, halqımızdıñ 95 payızı iodtalğan twz paydalanadı. Bwl - jaqsı körsetkiş. Kerisinşe, wn qwramında köptegen kerekti elementter jetispeydi. Sonıñ äserinen qazir ayağı auır äyelderdiñ köbisi qanazdıq auruına şaldığadı. Balalardıñ da organizmi naşar. Adamdardıñ eñ köp twtınatını wn bolğandıqtan, oğan kerekti därumenderdi qosu halıqtıñ densaulığın jaqsartuğa kömekteser edi. Biraq biz oñay närseni qoldan qiındatıp otırmız. Amerika 35 jıldan beri osı ädisti qoldanıp keledi. Al bizdiñ talqılağanımızğa 10 jıl boldı. Äli dwrıs jolğa qoya almay kelemiz.

- Bwğan ne kedergi?

- Bizde zañ qabıldanbay, eşteñe qolğa alınbauı ädetke aynalğan. Qazir densaulıq kodeksi qaralıp jatır. Osı orayda atalmış mäseleler şeşiler dep ümittenemiz. Qazirgi tañda mektep jasındağı balalardıñ üşten biri asqazan auruımen auıradı. Negizi, ärbir adam tañerteñ mindetti türde ıstıq tamaq işui kerek. Sebebi tünimen asqazandağı bar närseni qorıtqan asqazan tañerteñ tamaq tilep twradı. Köptegen ata-analar balaların tañerteñ twrğıza sala mektepke jiberedi. Bala mektepke barğan soñ ata-anası bergen aqşağa jartılay fabrikat önimder jep, gazdalğan su işedi. Al bwl zattar - asqazannıñ jauı. Ras, soñğı jıldarı ministrlik tarapınan mektep işinde mwnday zattar satuğa tıyım salındı. Alayda mektepten 200 metr jerde qaptağan dükender men düñgirşekter ornalasqan. Olarda çipsı, gazdalğan susın, «Kirieşki» erkin saudada.

- Otandastarımızdıñ sportpen aynalısuına jetkilikti jağday qarastırılğan ba?

- Damığan elder osı salauattı ömir saltınıñ arqasında aurudıñ aldın alıp, eldegi ölim-jitim sanın azaytqan. «Auırıp em izdegenşe, auırmaytın jol izdep», onıñ aldın alu qay kezde de öziniñ tiimdi ädisin berip keledi. Mısalı, osıdan 30-40 jıl bwrın köptegen damığan elder osı salağa basa köñil audara bastadı. Qazirgi tañda damığan elderde adamdardıñ ortaşa ömir süru jası 80 jastan asıp ketti, al bizdegi adamdardıñ ortaşa ömir süru jasınıñ deñgeyi - 66 jas. Osılayşa, biz damığan elderdiñ adamdarınan 14 jıl kem ömir sürip jatırmız. Negizinen, damığan elder qatarına ötu üşin bastı qaperge alatın närse - memlekettegi ömir süretin azamattardıñ qolaylı ömir sürui jäne ömir süru jasınıñ wzaqtığı. Qazir biz älem elderiniñ arasında wzaq ömir süru jağınan 101-orında twrmız. Meniñşe, däl osı qarqınımızben damığan 50 eldiñ qatarına wmtılu külkili de sekildi. Sondıqtan mwnday mäselelerdiñ aldın alu şarasın ötkizgen jön. Densaulıq saqtau salası tek qana densaulıq ministrine tiesili närse emes. Halıqtıñ densaulıq saqtauınıñ 10-aq payızı densaulıq ministrine qatıstı. 20 payızı ekologiyalıq jağdayğa baylanıstı bolsa, tağı 20 payızı twqımqualauşılıq aurularğa qatıstı. Al qalğan 50 payızı adamnıñ öz densaulığına köñil böluine baylanıstı. Adamdardıñ densaulığın jaqsartuğa degen ükimettiñ qamqorlığı türli sporttıq sauıqtıru keşenderin salumen ğana şekteledi. Al qalğan jağdaylardıñ bäri adamnıñ özine baylanıstı.

Ayta keter jayt, halqımızdıñ sportpen aynalısuı twraqtı jolğa qoyılmağan. Eresekterdiñ 17-18 payızı, al mektep jasındağı jasöspirimderdiñ 27-28 payızı ğana sportpen aynalısadı. Al damığan elderde bwl körsetkiş 50 payızğa teñ. Keñes Odağı kezinde köptegen sport üyirmeleri men sekciyaları, aulaaralıq balalardı sportqa baulu klubtarı jwmıs jasaytın. Jäne olarğa balalardıñ tegin qatısuına mümkinşilik jasalatın. Al qazir mwnday üyirmelerdiñ köbisi jabılıp qalğan nemese jekeşelenip ketken. Jekeşelenip ketken üyirmelerdiñ bağası qımbat bolğandıqtan, jasöspirimder oğan basın da swğa almaydı. Bwğan qarap, memleket tarapınan adamdardıñ sportpen aynalısuına qolaylı jağday jasalıp jatır dep aytu qiın. Üyde öz betiñmen sportpen aynalısuğa da jağday joq. Mısalı, velosportpen aynalısatındarğa qala işinde jüretin arnayı joldar jasalmağan. Al köşedegi qaptağan köliktermen aralasıp jüre beru qauipsiz dep tağı ayta almaysız. Sonday-aq jaqında jürgizilgen zertteuler nätijesine süyensek, bizdiñ qalamızdıñ auası eñ naşar 30 qalanıñ qatarına enedi eken. Mwnday auada jügirip te opa tappassız. Osı jağdaylardıñ özi-aq adamnıñ sportqa degen qwlşınısın arttıra qoymaytını anıq. Mısalı, şetelde basseynder öte köp. Bizde qala boyınşa üş-tört-aq basseyn bar. Eki millionğa juıq adamı bar qalağa bwl basseynder tım az. Onıñ üstine, bwlarğa kündelikti barıp twrudıñ bağası da öte joğarı. Osı orayda Ükimettiñ osı jağdaylarğa köñil bölui kün tärtibindegi mäsele.

- Jaqında temeki qwramındağı ziyandı zattardı tügel körsetu jöninde bastama kötergeniñizden habardarmız. Talap-tilekteriñiz qanşalıqtı orındaldı?

- TMD elderi arasında eñ alğaş ret 2002 jılı temekige qarsı zañ qabıldadıq. Bwl zañnıñ bastı kemşiligi - temeki şığaratın kompaniyalarğa qauqarı jetpey otır. Qazirgi tañda eñ bastı şeşimin tappay otırğan mäsele - temekiniñ qwnı. Damığan elderde bwl jağınan jetistikter barşılıq. Olarda temekige qoyatın salıq - 70 payız. Tipti Franciya, Wlıbritaniya elderinde bwl körsetkiş 90-100 payızğa deyin baradı. Al bizde 20 payızğa da jetpeydi. Sondıqtan temekiniñ qwnı da arzan. Temeki arzan bolğan soñ onı bala da, şağa da satıp aladı. Biz temekiniñ qwnın arzan qılu arqılı jasöspirimderdi temekige auızdandırıp otırmız. Osıdan birneşe jıl bwrın Elbasınıñ temeki men araqtıñ salığın köbeytu turalı wsınısınan soñ salıq Kodeksi qabıldandı. Osınıñ nätijesinde temekiniñ qwnın üş jılda 100 payızğa köteru turalı şeşim qabıldandı. Sırttay qarağanğa bwl tiimdi şeşim sekildi. Biraq köz aldau. Mısalı, büginde 100 teñge twratın temeki üş jıldan soñ 110 teñge boladı eken. Bwdan ne özgerdi? Mäseleni osılay şeşuge bola ma eken?

Tağı bir mäsele, şetelde temekilerdiñ qorabına pittagramma, yağni onıñ ziyandılığı jöninde (temekiden auru bolğan ökpe, qan tamırlarınıñ zaqımdanuı, impotenciya) suretter salu qolğa alınğan. Al biz temekiniñ qwramında bar ziyandı zattardıñ jartısın jazuğa da qol jetkize almay kelemiz. Äzirge temeki oramdarında eki ğana zat körsetilip jür. Şındığında, temeki qwramında 4-5 mıñ ziyandı zat bar. Onıñ 40-qa juığı qorğasın, formal'degid, kömirqışqıl gazı sekildi rak auruın tudıratın, adamnıñ işki ağzasın zaqımdaytın ziyandı zattar. Temeki öndiruşiler «biz osınşa aqparattı temeki qorabınıñ sırtına qalay sıydıramız?» dep sıltauratadı. Mısalı, sağızdıñ oramı temekiniñ qorabınan birşama kişi bolsa da onda sağız qwramındağı 15-ten astam zat körsetiledi. Sondıqtan ınta bolsa, «qalauın tauıp, qar jandıruğa» boladı. Meniñşe, bizdiñ şeşim qabıldauşı orındar temeki kompaniyalarınıñ ıqpalınan şığa almay jür. Temeki kompaniyaları halıqtıñ densaulığın qwrtu arqılı öte ülken paydağa kenelip otır. Mısalı, salıq arqılı temeki men araqtan memleketke tüsetin payda eki payızğa da jetpeydi. Al ükimettiñ şılımqorlardıñ densaulığın jaqsartuğa bölgen aqşası - 10 payız. Osı orayda kim wtıp, kim wtılıp otır?
Bizde araq pen temeki kez kelgen bwrışta satıladı. Men Şveciyağa jolım tüskende bir närsege qattı süysindim. Olarda araq arnayı dükenderde belgili bir uaqıt aralığında ğana satıladı. Jalpı, qala boyınşa bes-altı-aq araq satatın arnayı düken bar. Al demalıs künderi müldem satılmaydı.

- Mektep qabırğasındağı valeologiya päni salauattı ömir saltın qalıptastırudı jetkilikti deñgeyde nasihattap otır ma?

- Alğaş 1999 jılı salauattılıqtı nasihattau maqsatında mektepterge valeologiya pänin engizdik. Sol uaqıttarda mektepterdiñ 95 payızında pän retinde oqıtılatın. Al qazir soñğı zertteuler boyınşa mektepterdiñ 60 payızında ğana oqıtıladı. Onıñ sebebi - bwl pän basınan fakul'tativtik sabaq retinde ğana engizilgen. Sondıqtan oqıtqısı kelgen mektepter ğana oqıtadı. Amerika Ekinşi düniejüzilik soğıstıñ aldında valeologiyanı negizgi pän retinde mektep bağdarlamasına engizgen. Pänniñ paydalılığın wqqan olar äli künge keñ türde oqıtıp keledi. Jaqında Japoniya negizgi pän retinde engizip jatır. Bizge täjiribe almasuğa kelgen olar «sizder alğaş bizden bwrın qolğa ala bastağan kezde jetistikke bizden bwrın jetip ülgeredi dep oyladıq. Äp-ädemi bastağan isti ayaqsız qaldırğandarıñız qalay?» dep swrağanda ne dep jauap bererimdi bilmedim. Ras, kezinde talay aqşa bölindi, endi sonıñ bärin zaya ketirip, orta joldan tastadıq. Bizde kez kelgen närse basında äp-ädemi bastaladı, artınan ayaqsız qaladı. Mäselen, mektepter pän retinde balalarğa oqıtuı üşin mindetti türde ministrlikten bwyrıq berilu kerek pe?

Negizinen, Qazaqstanda esirtkige qarsı aldın alu şaraları, mezgilsiz jınıstıq qatınastan saqtanu, temeki, araq önimderiniñ adam balasına keltirer ziyandılığın oqıtu 15 jastan bastap jürgiziledi. Al derekterdi alıp qaraytın bolsaq, 11 jastağı balalardıñ özi jınıstıq qatınastıñ ne ekenin biledi, temekiniñ de dämin tatıp körgen. Olarmen aldın alu şarası jürgizilmegen soñ, jastayınan temekiniñ dämin tatıp, erte bastan jınıstıq qatınaspen aynalısqan soñ ärtürli jınıstıq sozılmalı aurularğa tap bolıp jatadı. Eger teledidar men şeteldik ärtürli jurnaldardan bwrın olardı özimiz dwrıs aqparatpen qwlaqtandırsaq, köp närseniñ aldın alğan bolar edik.

Negizi, aurudıñ aldın alu men salauattı ömir saltın qalıptastıru ädisi birge jürgizilui kerek. Biraq bizdiñ därigerlerimiz osını tüsinbeydi. Olar eşqanday jwmıs istep jatqan joq. Emhanağa qaşan barsañız da, därigerlerdiñ aldı wzın-sonar kezek. Olardıñ jwmısı aldına kelgen aurudı emdeumen ğana şekteledi. Al därigerlerdiñ adam auırmay twrıp nasihat jwmıstarın jürgizui, salauattılıqtı nasihattau jağı kemşin. Şetelde otbasılıq därigerler öte sauattı jwmıs isteydi. Olar qaramağındağı adamdardı auırtıp almau üşin barın saladı. Öytkeni olardıñ aylığı bizdiñ därigerler siyaqtı qanşa adamdı qabıldağanımen emes, halıqtıñ densaulığınıñ jaqsarğanına baylanıstı. Olarda är adamnıñ densaulığın saqtauğa bölgen aqşa adam auırmağan jağdayda därigerdiñ qaltasında qaladı degen tüsinik qalıptasqan. Şınında da, nauqas azaysa, olarda därigerlerdiñ aylığı jılda köbeyedi. Otbasılıq däriger qaramağındağı adam auıra qalsa, sol adam sauıqqanşa qasında jüredi. Eñ bastısı, janı aşidı. Al bizdiñ därigerlerde nemqwraydılıq basım. Osınday ekonomikalıq täsilderdi qoldanu arqılı bizdegi därigerlerdiñ de jwmısınıñ sapasın arttırsaq, aurudıñ aldın alğan bolar edik. Bizde jaqsı jwmıs istegen däriger de, jaman jwmıs istegen däriger de birdey aylıq aladı. Mwnday «teñdik» därigerlerdiñ öz jwmısına salğırttıq tudıradı. Eger aylıqtı olardıñ istegen jwmısına say tölese, halıq ta jaqsı mamanğa barar edi. Osılayşa, qoğamda jaqsı maman qalıptastıruğa mümkindik tuar edi.

- Öziñiz sportpen aynalısasız ba? Temeki men araqpen «dostığıñız» qalay?

- Jas kezimde biraz sporttıñ türlerimen aynalıstım. Qazir üyde veletrenajerım bar. Bos uaqıtımda, teledidar qarap otırğanda sonıñ üstinen tüspeymin. Anda-sanda wrttap qoyatınım da bar. Mamandar «müldem işpe» demeydi, «iş, biraq mölşerimen» deydi. Osı orayda otırıstarğa barğanda azdap wrttap qoyamın. Negizi, alkogol'diñ de paydası bar, köptegen sozılmalı aurulardıñ 29 payızı stresten bastaladı. Osı orayda işimdik stresti tüsiruge, asqazandı qorıtuğa, iştegi maylı aspen birge jinalğan qaldıq zattardı tüsiruge kömektesedi. Al temeki müldem şekpeymin, şegip te körmegenmin.

Datım...
- Biılğa deyin salauattı ömir saltın qalıptastıruğa bükil Qazaqstan boyınşa 550-560 million teñge aralığında aqşa bölinetin. Onıñ 90 payızı qızmetkerlerdiñ jalaqısına, mekemeniñ kommunaldıq aqısına, salıqqa ketetin. Al negizgi jwmısqa 50-60 million ğana qalatın. Qalğan qarjını 15 million halıqtıñ sanına bölip tastasaq, 4 teñgeden keledi. Sonda qazaqstandıq ärbir adamdı salauattılıq ömir saltına qalıptastıru üşin 4 teñge bölinedi degen söz. Endi densaulıq saqtau salasın aytar bolsam, damığan elder özderiniñ jıldıq tabısınıñ 10 payızın densaulıq saqtau salasına böledi. Al bizde qazir bwl körsetkiş - 2,5 payız. Amerikada adam basına 4500 dollar bölinedi. Europanıñ köptegen elderi adam basına 2-3 mıñ dollardan kem bölmeydi. Al bizde adam basına 200 dollar bölinedi. Biz sonda öz-özimizden ne ayap otırmız?

 

 

Quanış ÄBİLDÄQIZI

«Alaş aynası» gazeti 30 mausım 2009 jıl

 

 

0 pikir