Seysenbi, 19 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1387 0 pikir 28 Qaraşa, 2011 sağat 06:18

Janat Asanqali. «Erkindiktiñ Wlı Jarğısı»

Orta ğasırlıq Angliyada jımısqı isimen şeksiz bilikke qol jetkizgen korol' Ionn(Djon) qol astındağı halıqqa şekten şıqqan bilik jürgizedi. Jii salınatın salıqtan Angliya halqınıñ twrmıstıq jağdayı kürt tömendeydi. Onıñ üstine, aqsüyekter men korol' arasındağı qarım-qatınasta ğasırlar boyı qalıptasqan barondardıñ dästürli avtonomiyalıq qwqıq beretin feodaldıq tärtibi bwzıladı. Korolmen mämilege kele almağan soñ, barondar jasaqtar köterip, monarhtı qıspaqqa aladı. 1215 jılı Runimed dalasında  Ağılşın koroli Ionn men Ağılşın barondarı şielenisti ahualda betpe-bet kezdesedi. Bwl tarihi kezdesude Korol' barondar aldında «Erkindiktiñ Wlı Jarğısına» mör basıp, qol qoyuğa mäjbür boladı. İri jer ieleri, aqsüyekterdiñ jäne şirkeudiñ müddesin qorğaytın qwqıqtardan twratın 63 baptı qamtitın «Erkindiktiñ Wlı Jarğısı» bolaşaqta konstituciyalıq basqarudıñ eleuli körinisi boldı. Bwl jarğınıñ birqatar qağidaları Angliyanıñ barlıq halqına qoldanılsa, keybir tärtipter keyingi eldiñ qwqıq jüyesiniñ negizin qaladı. Mısalı, «Erkindiktiñ Wlı Jarğısında» patşa memlekettik mañızdı mäselelerdi, sonıñ işinde salıq saludı engizu mäselesinde barondarmen pätualasuğa mindetti edi. Keyin kele halıqtıñ müddesin qorğaytın organ - parlamenttiñ kelisiminsiz birde-bir zañ qabıldanbauı, eşqanday salıq salınbauı üşin osı jarğınıñ baptarı qoldanıla bastadı.

Orta ğasırlıq Angliyada jımısqı isimen şeksiz bilikke qol jetkizgen korol' Ionn(Djon) qol astındağı halıqqa şekten şıqqan bilik jürgizedi. Jii salınatın salıqtan Angliya halqınıñ twrmıstıq jağdayı kürt tömendeydi. Onıñ üstine, aqsüyekter men korol' arasındağı qarım-qatınasta ğasırlar boyı qalıptasqan barondardıñ dästürli avtonomiyalıq qwqıq beretin feodaldıq tärtibi bwzıladı. Korolmen mämilege kele almağan soñ, barondar jasaqtar köterip, monarhtı qıspaqqa aladı. 1215 jılı Runimed dalasında  Ağılşın koroli Ionn men Ağılşın barondarı şielenisti ahualda betpe-bet kezdesedi. Bwl tarihi kezdesude Korol' barondar aldında «Erkindiktiñ Wlı Jarğısına» mör basıp, qol qoyuğa mäjbür boladı. İri jer ieleri, aqsüyekterdiñ jäne şirkeudiñ müddesin qorğaytın qwqıqtardan twratın 63 baptı qamtitın «Erkindiktiñ Wlı Jarğısı» bolaşaqta konstituciyalıq basqarudıñ eleuli körinisi boldı. Bwl jarğınıñ birqatar qağidaları Angliyanıñ barlıq halqına qoldanılsa, keybir tärtipter keyingi eldiñ qwqıq jüyesiniñ negizin qaladı. Mısalı, «Erkindiktiñ Wlı Jarğısında» patşa memlekettik mañızdı mäselelerdi, sonıñ işinde salıq saludı engizu mäselesinde barondarmen pätualasuğa mindetti edi. Keyin kele halıqtıñ müddesin qorğaytın organ - parlamenttiñ kelisiminsiz birde-bir zañ qabıldanbauı, eşqanday salıq salınbauı üşin osı jarğınıñ baptarı qoldanıla bastadı. «Erkindiktiñ Wlı Jarğısınan» ädiletti sot tärtibin de, bir-birine teñ adamdardan qazılar alqasın qwru turalı ideyanı da tabuğa boladı. «Erkindik jarğısında» körsetilgen feodaldıq qwqıqtardıñ qarapayım halıqtıñ konstituciyalıq qwqıqtarına aynaluın talay ğasır uaqıt ketti. Öytkeni köptegen ağılşın patşaları «jarğını» eşbir elep-eskermey keldi. Tek 1688 jılğı bolğan «Dañqtı revolyuciyanıñ» nätijesinde ğana Angliyada eldiñ bastı zañ şığaru organı bolğan parlament qwrılıp, berik konstituciyalıq monarhiya ornatuğa qoldarı jetti. Alda parlamentti teñ ökildikten twratın demokratiyalıq institutqa aynaluına tağı da bir ğasırdan asa uaqıt qajet boldı.

Biz täuelsizdigimizdi alğalı 20 jıl ötse de, memleketimizdiñ örkenietke, jalpı alğa basqanı bayqalmaydı. Alaqanday 15 million twrğını bar Qazaqstan Respublikası azamattarın ajıratıp, «memlekettimizde 130 wlt ökilderi twradı» dep barlıq jahanğa jar salıp jürgen biliktiñ sayasatı beker emes. Äytpese, bilik barlıq wlt ökilderin memlekettik til töñireginde nege toptastırmaydı? Memleket qwrauşı wlttıñ özi şalaqazaqtar men qazaqtar bolıp bölingen jayı bar. Älem tarihınan biletinim, bıtırap ömir sürgen halıqtı jwdırığında wstap basqaru qaşanda ıñğaylı.

Jiırma jıl işinde Qazaqstan sauatsızdar eline aynaldı deuge boladı. «Sauatsızdar» dep, men elimizdegi memlekettik tilde eki sözdiñ basın qosıp sauattı hat jaza almaytın barlıq Respublika azamattarın aytamın. Memlekettik tildi bilmeytin şeneunikter ökimet işinde qalay jwmıs istep, ne istep jürgenderin men tüsinbeymin. Tört jıl boyı qazaq tilinde jinalıs ötkizip qatırmağan törtinşi şaqırılımdağı deputattar da tarap tındı. Qazirgi kezekten tıs Parlament saylauına tek memlekettik tildi jetik biletin azamattar tüsuge qwqılı dep, ökimetke el-jwrtı talap qoyuı kerek edi. Äytpese, biz nege biılğı ötken kezekten tıs prezidenttik saylauda dodağa tüsken barlıq ümitkerlerdin qazaq tili bilimin tekserip, emtihannan ötkizdik? Al endi qara da twrıñız, erteñgi jaña parlamentke öñkey orıs tildi qaraközder kelip otırıp aladı. Sonda bügingi müşkil jağdayğa duşar bolğan memlekettik tildi kim qorğaydı? Saylau küni saylauşılarğa «qosımşa tizimmen» dauıs beru mümkinşiligin müldem alıp tastaudı, partiyalar saylau dodasına barar aldında zañmen tiım saluına, bilikten talap etui kerek edi. Sebebi, ol «tizim» saylau nätijesin bwrmalaudıñ nağız közi bolıp tabıladı.

Halıq elimizdegi partiyalarğa sayasi küşter retinde qaramaydı, sayasi wyımdarğa degen senimderi joğaldı. Sondıqtan da men qarap otıra almaymın. Mindetti türde dauıs beruge barıp, köp partiyalı Parlamentke jäne Erkindik pen Demokratiyağa dauıs beremin!

«Abay-aqparat»

0 pikir