Senbi, 7 Jeltoqsan 2019
Jañalıqtar 2436 0 pikir 1 Qaraşa, 2011 sağat 07:44

Dosay KENJETAY. «MENİÑ PİRİM – IASAUI»

Qadirli oqırman qauım! Sizdermen bölispekşi bolıp otırğan oyım «Oñtüstik Qazaqstan» gazetinde (10 qırküyek 2011) jarıq körgen material negizinde Qoja Ahmet Iasaui ilimi jäne qoğamımızdağı dini mäseleler retinde orın alıp otırğan jäytter töñireginde bolmaq. Asılbek mırza «Ismatulla men Qwrbanäli neni kökseydi» degen kölemdi maqalasında meniñ atımdı ataudı da wmıtpaptı. Maqalada ön boyına jalğan mälimetter, jala orın alğan. Meni bolaşaqta pir boladı dep qauiptenetindigin de qosıptı. Men zertteuşi ğanamın.

Qwrmetti oqırman, Abaydıñ «...bas basına bi bolğan öñşeñ qiqım» degenindey köpşilikke mälim, dini tanım men dini bilim beru, özara qwrmet turalı tüsiniktiñ qalıptaspauı da qoğamımızdağı dindarlardıñ bas basına mufti boluına äkelip soğuda. Dini tanımdıq negizderi men wstanımdarı ärtürli top ökilderi tek özderiniñ jolın «aq», al özgeniñ ğibadatı men dini sezimin tömen sanap qorlau beleñ alıp bara jatır. Dästürli dini tüsinik pen bügingi dini tirşiliktiñ arasında sabaqtastıq pen swhbat joq. YAğni mwsılmandar arasında tüsinistik kem. Sonıñ saldarınan qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ negizin qalağan Iasaui babamızdıñ atına qwrmet bılay twrsın min tağıla bastadı. Bwğan eñ aldımen, Iasauidi tüsine almauımız, bügingi «Iasaui jolındamız» dep jürgenderdiñ de onı öz därejesinde nasihattay almauı bastı sebep boluda.

Qadirli oqırman qauım! Sizdermen bölispekşi bolıp otırğan oyım «Oñtüstik Qazaqstan» gazetinde (10 qırküyek 2011) jarıq körgen material negizinde Qoja Ahmet Iasaui ilimi jäne qoğamımızdağı dini mäseleler retinde orın alıp otırğan jäytter töñireginde bolmaq. Asılbek mırza «Ismatulla men Qwrbanäli neni kökseydi» degen kölemdi maqalasında meniñ atımdı ataudı da wmıtpaptı. Maqalada ön boyına jalğan mälimetter, jala orın alğan. Meni bolaşaqta pir boladı dep qauiptenetindigin de qosıptı. Men zertteuşi ğanamın.

Qwrmetti oqırman, Abaydıñ «...bas basına bi bolğan öñşeñ qiqım» degenindey köpşilikke mälim, dini tanım men dini bilim beru, özara qwrmet turalı tüsiniktiñ qalıptaspauı da qoğamımızdağı dindarlardıñ bas basına mufti boluına äkelip soğuda. Dini tanımdıq negizderi men wstanımdarı ärtürli top ökilderi tek özderiniñ jolın «aq», al özgeniñ ğibadatı men dini sezimin tömen sanap qorlau beleñ alıp bara jatır. Dästürli dini tüsinik pen bügingi dini tirşiliktiñ arasında sabaqtastıq pen swhbat joq. YAğni mwsılmandar arasında tüsinistik kem. Sonıñ saldarınan qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ negizin qalağan Iasaui babamızdıñ atına qwrmet bılay twrsın min tağıla bastadı. Bwğan eñ aldımen, Iasauidi tüsine almauımız, bügingi «Iasaui jolındamız» dep jürgenderdiñ de onı öz därejesinde nasihattay almauı bastı sebep boluda.

Iasaui ilimi - sopılıq dünietanımğa negizdelgen. Bastı wstanımı - ğaşıqtıq, mwratı - Alla. Gnoseologiyalıq qwrılımı Alla men adam (jürek) arasındağı tılsımğa negizdelgen epistemiologiyalıq jüyeden twradı. Bwl ilim dini terminologiyada «häl ilimi», batin (işki ilim) nemese ladunni (tereñ) ilim dep ataladı. Abay aytqan «tereñ oy» osı Iasaui iliminiñ negizgi wstını bolıp tabılatın işki (basirat) közdiñ aşıluına negizdelgen. Bwl ilim boyınşa männiñ mäni - Alla. Sondıqtan älemnen forma emes, män izdeledi. Bwl tolığımen dini tanımdıq tendenciya. Iasaui iliminde bası artıq aqılğa sıyımsız şaşau wğım joq. Birtwtas ğarış, kosmos. Üylesimdilik bastı şart: Alla men adam, älem men Qwran arasındağı ündestik ayqın. Iasaui ilimi - Qwran men Hadiske süyengen - ar tüzeytin ilim. «Meniñ hikmetterimniñ mäni Qwran» degen Iasaui Allağa da, sözine de, payğambarına da mahabbatpen ündesken. Biz ben sizge qalğanı eñ aldımen osı Iasaui ilimin tüsinip alu.

Keşegi jetpis jıldıq dinsizdendiru jäne qwdaysızdandıru sayasatı kezinde adam zatqa aynaldı. Materialdıq immanentizm sipatındağı jiirkenişti oy, öre üstemdik etti. Osınday sın sätterde wlttığımızdıñ negizi Iasauidiñ ruhı, ilimi, mädenieti, jolı, kesenesi jäne izbasarlarınıñ şığarmaları arqılı saqtalsa, onıñ tabiği jalğası bolğan abaytanu, äuezovtanu, türkitanu, iasauitanu siyaqtı ğılım salalarınıñ jandı twtıluı arqasında öziniñ ömirşeñdigin tanıttı. Al ökinişke oray, osı aqiqattı täuelsiz eldiñ «täuelsiz azamattarı» retinde sezine almay kelemiz!

Asılbek mırza Şındığına kelsek, sufi wğımı payğambarımız däuiri kezinde jäne odan bwrın da bolğan. Al osı wğımnıñ işki mänin toltırğan islam boldı. Sufilik Qwranmen köktep, damıdı, tamırın Qwrannan aldı. Ärbir mädeniet bir jağınan öziniñ qasietti kitabımen tikeley baylanıstı. Batıs mädenietiniñ negizinde İnjil bolğanı siyaqtı islam mädenietiniñ negizinde Qwran bar. Islam filosofiyası, mädenieti men örkenietiniñ eñ mañızdı qırı bolıp tabılatın sopılıqtıñ negizgi irgetası - Qwran. Sopılıq jolındağılar üşin eñ bastısı äri mañızdısı Qwran Kärimniñ bwyrığı, körsetken jolı men ükimderi. Sondıqtan Qwran mwsılmandar üşin mäni men mañızı, ornı men roli birinşi orında twratın Allanıñ sözi - kälam (logos). Sopılıqtağı Qwrannıñ äseri de özge islam ğılımdarı siyaqtı eñ bastı jäne eñ mañızdı faktor bolıp qala beredi.

Filosofiya Täñirdiñ transcendental'dılığın basa körsetip, eşnärseniñ oğan wqsamaytındığın eske saladı. Dinimizdiñ Şahadat kälamı da - "aşhadu anna la ilaha illa Alla" yağni, «Täñirden basqa şınayı qwdaydıñ joq ekenin» eskertedi. Nätijede Täñirden basqa körkemdik, äsemdik te joq. Täñirdiñ özin körmesek te, jüregimizde mahabbat wyalatqan, özin körsetu üşin tañdağan jaratılğan-kosmosta onı (Täñirdi) köre alamız. Imam mırza Islam filosofiyası tarihın qayta oqıp şıqqanıñız abzal. Bolmıstıñ birligi twjırımı Qwran negizinde tüsindiriletindigin bile almay jürseñiz kimge ökpeleysiz.

Negizinen alğanda islamnıñ moral'dıq-etikalıq jelisi - sopılıqtıñ özegi. Sopılıqtıñ irgetası bolıp tabılatın täuba, zuhd, sabır, şükir, muhabbatullah, muhafatullah siyaqtı ärbir mwsılmannıñ kemeldiginiñ sebebi, imannıñ aynası bolğan sipattarmen qosa, zikir-täspih, täuekel-täsilim, tereñ oy, özin özi baqılau (mwraqaba), ıqılas ispettes terminder men amaldar Qwrannıñ negizgi jelisi, özegi. Bwl da sopılıqtıñ qalıptasuında Qwrannıñ rölin körsetetin eñ mañızdı wstındar. Bwl aqiqattı mwsılman zertteuşilerin qospağanda sırtqı Batıs zertteuşileri de döp basıp körsetken. Sizdiñ körsetken sopılıq dertteuşileri, mısalı, Nikol'son "Qwranda sopılıqqa şınayı negiz bolatın ayattar köp" dese, Massin'eon, Rojer Garaudi de "sopılıq hristian misticizminen alınbağan, neoplatonizmge negizdelmegen, Ündi danalığınan tuındamağan, sopılıqtıñ közi - Qwran" deydi. Hujuiri (470/1077) sopılıqtı sınauşılarğa bılay deydi: "Eger olar, tek osı ataudı ğana joqqa şığaratın bolsa, onda twrğan tañdanarlıq eşteñe joq. Al, eger olar sopılıqtıñ işki mänin joqqa şığarsa, onda Hz.Payğambardıñ (s.a.s.) şariğatın tolıq, onıñ barlıq körkem minezi men ahlaqın joqqa şığaradı. Bwl ülken qate... " Şındığında sufiler, sopılıqtı twtastay ıqılas, ayqın iman, Qwran men Sünnet şeñberinde qwdaylıq etikanı igeru, körkem minezdi bolu retinde anıqtağan. Sopı degenimiz qarapayım iman keltiruşi adam emes ekendigin esten şığarmau kerek. Bwl jolğa ekiniñ biri tüse almaydı. Al osı jolğa tüsken jandı sırtqı közben körip, tüsinu nemese tüsindiru mümkin emes, nemese qate. Olardıñ maqsattarı - qwdaylıq tanım (mağrifatullah) jäne Qwdaydıñ rizalığı.

Bizdiñ dästürli dini tirşiligimizdegi oylau, joru jäne tüsindiru formaları men wstanımdarı sopılıq dünietanım negizinde qalıptastı. Maturididiñ «Tauilat-ul-Kuran» attı eñbegi men «Tauil wstanımı» türikterdiñ özindik türkilik mwsılmandıq bolmısqa ie boluında sunnilik jäne sopılıq tanımnıñ qalıptasıp, damuındağı ornı erekşe. Osı wstanım arqılı özindik ilim qalıptastırğan, mwsılmandıqtı qabıldauımızdıñ teoriyalıq jäne praktikalıq negizin qalağan Qoja Ahmet Iasaui jäne onıñ mektebi bolatın. Tağı da ayta ketetin jäyt, Iasaui ilimi barlıq türki halıqtarınıñ mwsılmandığınıñ aynası. Ol tek qazaq mwsılmandığınıñ ğana negizi emes, qırğız, özbek, türkimen ağayındardıñ arasında äli künge deyin hikmet dästüri üzilgen emes. Olar hikmetti jatqa aytudı dästürge aynaldırğan. Hikmetti jatqa aytatındardı hafız (qazaqşa «abız») deydi.

HV ğasırda ömir sürgen Hazini Osmanlı patşası, islam halifası İİİ. Mwratqa Iasauiya tariqatı turalı kitap jazıp wsınadı. Ol kitapta Iasauidi «Swltani Türiktür ol - Ahmadi Sani», yağni, türkilerdiñ swltanı (Äzireti Türkistan) ekinşi Mwhammed» retinde tanıtadı. Biraq, Iasaui özin eşqaşan ekinşi payğambarmın demegen. Payğambardı tanıtu, süyu, däripteu, onı barlıq jaratılıstıñ birinşi sebebi retinde körsetetin osı sopılıq dünietanım. Iasaui «Älemdi payğambardıñ nwrınan jaratılğanñ dep däriptedi. Türkiler Iasauidi payğambarımızdı tanıtqan, Allamızdı tapqızğan, dinimizdi üyretken wstaz retinde pir twtadı. Sondıqtan Iasaui jolı islam principterin osı topıraqta mıqtap bekitken tarihi twlğa! Iasaui öz qandastarına Allanıñ payğambarımız hz.Mwhammedke jibergen dinin jayuşı.

Asılbek mırza «Mädinede Mwhammed, Türkistanda Qoja Ahmet, Mañqıstauda pir Beket» degen tirkesten-aq, Iasauidi halıq payğambardıñ mwrasın jalğauşı dep tanidı. Añızda da Iasaui Arıstan bab arqılı Mwhammed payğambardıñ amanatın tikeley jalğastıruşı retinde halıq sanasınan öşpes ornın alğan. Bwl islam dininiñ principin bwzuşılıq emes, kerisinşe islamdı jayudıñ forması. Sopılıqtı mazhabpen, sektamen şatastırmañız.

Keşegi jetpis jıldıq qıspaqta, bodandıqta bolğan kezimizde, bizdiñ tarihımızdı zerttegen orıs orientalisteri, ruhaniyatımızdıñ negizinde osı Iasaui ilimi men mädenieti jatqandığın döp basqan. Söytip bwlardıñ arasına iritki salu nemese tariqattar arasında jikti körsetu maqsatında sufilerdi olardıñ zikirlerine qarap, «Laçiler, Alahuşılar, Aqwdayşıldar» dep bölgen. Laçiler - Qırğızstandağı, Allahşılar - Özbekstandağı, Aqwdayşılar - Qazaqstandağı Iasaui jolındağılar. Siz de bwlarğa «zikirşiler» depsiz. Mal bağatın adamğa malşı, siırşı, jılqışı, jürgizuşi dese boladı, öytkeni bwlar käsip, al zikir salu käsip emes. Zikir salatın adamğa sufi, däruiş deydi. Olar Iasaui hikmetterin Qwranmen qatar qwrmettese, mwnda qorqatın eşteñe joq. Hikmet - Qwdaydan kelgen qwt degen söz. Qwranda «Hikmetti qalağan adamıma beremin» delingen. Sondıqtan «meniñ hikmetterim Qwrannıñ mäni» degendi teris tüsindiruge tırısu tırnaq astınan kir izdeu. Iasaui hikmetteri Qwrannıñ mänin tüsindiruşi derek. Tafsir twrğısınan Qwrandı tüsinudiñ eki jolınıñ biri osı Iasaui tañdağan tauil ädisi. Iasaui Allanıñ qwtı darığan - äulie. Al äulie payğambar emes, ol payğambardı - kemel adam dep tanitın, onı özine ülgi twtatın, soğan elikteytin mirasqorı. Jalpı sopılıq tanım boyınşa «Diuani Hikmetti» türikter «Daftari sani», «Türki Qwran» dep däriptese, arabtar da Imam Ğazalidiñ «Ihiau ulumuddin» degen eñbegin «Qwrannıñ köşirmesiñ dese, parsılar Maulana Rumidiñ «Masnaui» eñbegin «Qwrannıñ mäni» - degen. Sopılıq tanımdı tüsine biletin  adamğa bwl qiındıq tudırmaydı.

Iasaui iliminde zikir salu - bes parızğa qarama-qarsı eşqaşan qoyılmaydı. Iasaui iliminde şariğatsız tariqatqa ötuge bolmaydı. Demek, bes parızdı sufiler eşqaşan joqqa şığarmaydı. Zikir dep Allanı eske alu, wmıtpau ärdayım jüreginde sezinudi aytadı. Är deminde, är hälinde Allanı eske alıp jürgen adam bireuge qiyanat jasamaydı.  YAğni haram iske barmaydı. Öytkeni Allanı ärdayım esinde, jüreginde saqtaydı. Zikir salu - Allanı wmıtpaudıñ ädisi. Adamğa arabşa - insan deydi. Etimologiyası - «wmıtşaqñ degen söz. Soñğı payğambarımızğa tüsken Qwrannıñ bir atı da «Zikrñ, yağni, Alla adamzatqa osı Zikr-Qwrandı aqiqattı, Allanı wmıtpauı üşin tüsirgen. Al Allanı wmıtqan adam dinniñ, şariğattıñ qağidaları men kanondarına pısqırıp ta qaramaydı.

Asılbek mırza öziñiz «imam» bola twra äli künge mazhab pen tariqat arasın ayıra almapsız. Tariqattar da sol siz aytqan «ählus-sunnä uäl-jamağattıññ işinde. Zikir - Auğanstannan auıp kelmegen, ol keşegi keñestik zobalañnıñ özinde de tirşiligin jalğastırıp kelgen bizdiñ mwsılmandığımızdıñ arqauı bolatın. Zikir - üzilgen joq. Bügin jandanıp otır. Dini qwbılısqa bağa berip, ükim aytu üşin onıñ tarihın, ötken doktrinalıq, qwqıqtıq, sayasi jüyesin twtas äri üzdiksiz şolıp ötu qajet. Siz aytıp otırğan zikir - sözdik mağınasında dwrıs bolğanımen, termindik mağınası boyınşa sırtqı jäne işki psihotehnikalıq, qwdaylıq tanımğa jetu jolındağı ädis retinde islam sopılıq dästüriniñ negizgi wğımı. Al sopılıq islamnıñ mäni, tarihı tereñ. Sondıqtan Asılbek molda, siz ben bizdiñ bügin «älhamdulillah, mwsılmanmın» deuimizdiñ alğışartın dayındağan, Allanıñ payğambarımızğa jibergen soñğı dini islamdı türk jwrtına jayğan sol Iasaui ilimi bolatın. Islamda Qwrandı tüsinudiñ tafsir jäne tauil degen eki jolı bar ekendigin joğarıda ayttım. Tauil Qwran ayattarınıñ işki-batini mänin tüsindiredi. Abay da Qwrandı tüsinude osı tauildi alğa tartadı. Bwl negizinen dini tanımnıñ erekşeligi, sufilerdiñ gnoseologiyalıq mwratına qatıstı. Ökinişke oray, imamdarımız äli künge deyin sauattarı jağınan aqsap jatır. Din men qoğam, din men mädeniet, din men tarih arasındağı baylanıstardı jete meñgere almauda.

«Zikirşiler»  Asılbek mırzanıñ twjırımı boyınşa Şäkärim, Abay öleñderiniñ ideyalıq qwndılıqtarın negizgi qaruı etip paydalana otırıp, zikirge köbirek den qoyadı eken. Mwnda twrğan ne bar eken? Biz mädeni mwra bağdarlamasın osı qazaqtıñ balası qajetine jaratsın dep jasap jatqan joqpız ba? Qazaq balasına dinin üyrenui üşin aldımen Abay men Şäkärimdi üyrenui şart. Ekinşiden, Abayday, Şäkärimdey, Iasauidey danası bar halıq üşin özgeden din üyrenudiñ qajeti şamalı. Bükil islam äleminde HİH ğasır oyşıldarınıñ işinde Abaydan ozıp twrğan eşkim joq. Nege qazaqtıñ balası Şäkärim men Abaydıñ mwrasın özderine qaru qılmaydı eken.

Asılbek molda qazaqqa qağbasın, qwbılasın, körsetken jer Türkistan, Iasaui babamız ekenin wmıtpağaysız! Onı moyındau, moyındamau erkiñizde, eñ bastısı sezinbeseñiz de, solay ekenin bilip jüriñiz! Sosın Ğibadattıñ  ne üşin ekenin Alla Qwranda körsetken, biraq qalay ğibadat jasau kerektigin payğambar üyretken. Tereñ oy, pikir etu - zikir -Allamen öz ruhında ündestikke jetu dästürin alğaş salğan da sol payğambarımız Mwhammed (s.ğ.s.) bolatın. Bwl turalı islamnıñ «Tabaqat», «Siyar» kitaptarınan oqıñız.

Asılbek mırza, Qwrandı eger payğambar bolmasa eşkim tüsindire almas edi. Qwrannıñ birinşi mufassiri (tüsindiruşisi) payğambar. Wğınu mäselesi Siz aytqanday oñay emes. Tüsinu därejesi de ärkelki oğan daua joq. Al qazaqqa kelsek, sol Qwrandı, hadisti Siz ben bizden bwrın tüsinuge tırısqan Iasaui men Şäkärimge jüginbegende kimge jüginedi? Bwl qajettilik, tarihi twrğıdan sabaqtastıqtı, dini twrğıdan wğınudı, mädeni twrğıdan qazaqtıq mwsılmandıqtı tüsinudi qamtamasız etedi. Sosın Şäkärim men Abaydı qarama-qarsı qoyudı qay oyıñızdan şığarıp otırsız?

Bwl jerdegi Abaydıñ sopılıqqa tağıp otırğan sını jaña sın emes, ol sonau tradicionalister men sopılar arasında İH ğasırdan beri kele jatqan sın. Abaydıñ sopılıqtı sınauında maqsat bar. Bwl maqsattı Abay öziniñ uaqıtı men keñistigindegi ahualdan alıp otır. Abay ğana emes, jalpı Şığıs älemi Batıstıñ tehnologiyasınan, ğılımınan artta qaludıñ bastı sebebi retinde islamnıñ ruhı bolğan sopılıq dünietanımdı körsetken bolatın. Sebebi, Abaydıñ däuirinde sopılıq mädeniet äbden tozığı jetip, öziniñ taza ruhınan alıstap, kim köringenniñ qwralına aynalıp, din-qoğamdı ıdıratudıñ sayasatına aynalğan bolatın. Tariqattar sayasi bilik basındağı jekelegen han, swltandarğa ğana qızmet ete bastağan. Sopılıq öziniñ adamdıq, moral'dıq mwrattarınan jwrday bolğan edi. Bwğan sırtqı missioner-orientalisterdiñ de ıqpalı küşti boldı. Sopılıqtı joqqa şığaru arqılı islamdıq twtastıqtı ıdıratu maqsat etildi.

Tarihtağı Iasaui jolı - din işi twtastıqqa jäne dinder arası tatulıq pen toleranttılıqqa şaqıradı. Bwl joldıñ wstındıq negizi - şariğat, psihotehnikalıq jüyesi - tariqat, tanımdıq negizi - mağrifat jäne aqiqattan twradı. «Şariğatsız tariqatqa, mağrifatsız aqiqatqa ötuge bolmaydı», - deydi Iasaui. Iasaui ilimi boyınşa şariğat - Allanıñ jaratqan baqşasında qalay jürudi wsınadı. Alla adamğa aqıl, erik, qayrat beru arqılı sınap, osı baqşanı adaspay aralağandarğa jännetti näsip etedi. YAğni, şariğattıñ mwratı - jännat. Sol baqşanıñ işinde «gül» bar. Ol güldi tek qana Allanıñ didarın talap etkender ğana izdeydi. Qarapayım (imam) siz ben biz (ğalım) emes, bwnı tek Allağa ğaşıq bolğandar qalap aladı... Olar üşin Allanıñ jwmağı da, tozağı da emes, Özi kerek. YAğni tariqattıñ mwratı Allanıñ didarı. Sondıqtan da olardı «didar talap» deydi. Sınğa tözgender ğana «sırğa qanığadı». Bwl mağrifat satısı. Ol sır arqılı Alla turalı tanımğa, «nwrğa» qol jetkizedi. Aqiqat satısında Alla men adam arasındağı aqiqatqa köz jetkizedi. Bwl maqam Mwsa (s.ğ.s.)maqamı: Qwranda «Men Seni (Allanı) körgim keledi» ayatına negizdelgen. Mine, qarap otırsañız, Iasaui ilimi birinsiz biri bolmaytın procester men twtastıq teoriyasınan twradı. Osı ärbir satıda sufidiñ iman därejesi de ösip otıradı. Birinşi şariğat maqamındağı imanğa «imani bostan», tariqat maqamındağı imanğa «imani gül», mağrifat maqamındağı imanğa «imani sır», haqiqat maqamındağı imanğa «imani nwr» delingen. Abaydıñ da «imani gül» kategoriyası osı tariqat satısınıñ imanı. Onda adamdı süy, Allanıñ hikmetin sez! «Mahabbatpen jaratqan adamzattı, Sen de süy, sol Allanı jannan tättiñ, dinine qaramastan adamzattıñ bärin bauırım dep süyu kerektigi - osı Iasaui mädenietinen kelgen.

Iasaui ilimi qazaq mwsılmandığınıñ negizi. Sondıqtan biz Iasaui jolındağı qazaq mwsılmandarımız. Onı eşkimnen jasıra almaymız. Iasaui jolı fikhtıq jağınan Imam ağzam Äbu Hanifanıñ, aqaidtıq (doktrinalıq) jağınan imam Maturudidiñ ilimine negizdelgen, türki halıqtarı arasında keñ tarağan nağız türkilik mädenietpen somdalğan dästürli mwsılmandıq tüsinigimizdiñ aynası. Elbası N.Ä. Nazarbaevtıñ «Iasaui bizdiñ Konfucii» degen söziniñ artında da osı sebepter jatır. Iasaui ilimi Qazaqstandağı dinişilik qana emes dinderaralıq tatulıq pen toleranttılıqtıñ temirqazığı. Ol üşin Iasaui mwrasın öz deñgeyi men därejesinde meñgerip, soğan layıq bola aluımız kerek. Qazaqtardı Iasauidi süyuge onı qwrmetteuge şaqıramın. Öytkeni öziñdi qwrmetteudiñ wstanımı osında jatır..

Qwrmetti oqırman qauım! Qazirgi tañda din mäselesi ärbir qoğam ökilin beyjay qoymaytınday därejede özektiligin sezindire bastadı. Bwl qwbılıs erteli-keş bastaluı tiis bolatın. Soñğı kezderde qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ, oy-sanasınıñ jüyesi men qalıbın, negizin qalağan sopılıq turalı tolassız jarıq körgen maqalalar leginen oqırman qauımınıñ habardar ekendigi belgili. Bwlar negizinen maqsattı, bir jaqtı, sopılıqtı yağni, qazaqtıñ ğasırlar boyğı qalıptasqan dini tirşilik formasına narazılıq, onı joyuğa ündeu sipatında jazıldı. Zikirşilerge qarap, zikirdi, sopılarğa qarap sufizmdi joqqa şığaru mäselesi «bitke ökpelep tondı otqa jağu» ekendigin bayqay almaytınday därejede dini tözimsizdik, öşpendilik siyaqtı psihologiyalıq esepter birinşi orınğa şığuda. Al negizinen qazaqqa öşpendilikten bwrın aqıldı (racional) tıñdauğa beyimdeludi tarih atamız ärbir tarihi ötkenimizden ğibrat retinde közimizge körsetse de «körsoqırlıq» degen nauqasımız mwrnımızdıñ wşınan şığa keletin boldı. Bwlay etu - qazaq qoğamın, wltın jikke böledi. Elbasınıñ dinaralıq, wltaralıq birlik sayasatına da, elimizdiñ birtwtastığına da qayşı äri sayasi jağınan da qauipti. Sırtqı küşter onsızda osal twstarımızdı añdıp otır. Sondıqtan basqa, basqa din mäselesi jöninde tuındağan swraqtardı tek onıñ mamandarı ğana jauaptandırıp, ärbir qwbılıstı ğılımnıñ elegimen saraptap otırğanımız abzal. Öytkeni, din, adamdağı «meniki» dep tanılatın bolmıstıq jäne äleumettik anıqtalumen naqtılanudı küşeytetin institut.

Negizinen, eñ birinşi ärbir din zertteuşisi dini senim - aqida jäne dini tanım arasın ajıratıp körsete bilu kerek. Dini senim bireu. Sondıqtan islam da bireu. Onıñ birinşisi, ekinşisi joq. Al dini tanım köp, sondıqtan mwsılmandıq formaları da köp. Bwl öte tabiği qwbılıs.      Negizinen Iasaui jolındağılar, dilinde hikmettiñ şamı, üstinde jünnen tigilgen qarapayım şapanı, taza qwdaydı päkteu men wlılau jolına tüsken saf köñil adamdar turalı Batıstıñ emes, orientalistik bağıtta emes jäne «uahabilik, taymiyalıq» tendenciyadan tıs wstanımmen jazılğan eñbekterdi de oqıp şıqqan abzal. Sosın sopılıq turalı naqtı pikir aytu, ekiniñ biriniñ qolınan keletin is emes. Bwl öz aldına jeke, tereñ ğılım. Sondıqtan Asılbek mırza, bwl turalı Ibn Haldunnıñ Muqaddimasınan oqıp bilersiz. Bizge osı ğılım turalı bar mälimetterdi tüsinudiñ özi ülken olja. Sopılıqtıñ mänine köz jetkizu üşin Imam Ğazalidiñ «Ihia-ul-Ulumi-d-din», Ibn Arabidiñ «Futuhat-ul-Makkiya», Imam Rabbanidiñ «Maktubat», Quşayridiñ «Risala», Suhrauardidiñ «Auarif-ul-Maarif» jäne Iasauidiñ «Mirat-ul Qulub» attı eñbekterin qarap şıqqan dwrıs.

Sopılıq eşqaşan islamğa sırttay oppoziciyalıq sipatta bolğan da emes! Sopılıq islamnıñ mazmwnı, mäni. Al forma men mazmwn birtwtas närse ğoy. Asılbek mırza aytqan jalanı sufizmge kezinde keñestik rejim twsında ğılımi ateizm mamandarı jetkilikti därejede jazıp qaldırğan. öytkeni sopılıq tariqattağılar ğana olarğa qarsı tolassız narazılıq bildirgen bolatın. Sopılıq islamnıñ, mwsılmandardıñ eñ qiın-qıstau kezinde qorğauşısı bola bilgen. Sufizmniñ işki mänin aşıp tüsindiruge bir maqala tügil, zertteuşiniñ ömiri de jetpeydi. Sondıqtan sopılıqtıñ sırtqı qırına qarap-aq onıñ mwsılmandıq tarihındağı ornın tanuğa boladı.

Imam mırza sopılardıñ maqsatı - sol dindi (islamdı) negizinen taydıru, ekendigin, sopılıqtıñ islamnıñ negizgi postulattarın qwlatqısı keletindigin aytıptı. Bwğan tañ qalmasqa şarañ joq. Bwl jerde qazaqtı endi islamdı qabıldap jatqan el retinde tanıtadı. Insap qayda ağayın? Siz ben biz osı sopılıq arqılı mwsılman bolğan joqpız ba? Ata-babamız osı jol arqılı bizge islamdı üyretken joq pa edi? Islamnıñ qay negizine sopılar qarsı şığıptı? Iman negizderine me, älde ğibadat negizderine me? Qwranğa ma? Hadiske me? Älde, olar Mwhammed payğambardı payğambar dep tanımay ma? Mwnday sandıraqtı gazet betine jazudıñ özi qoğamdıq twraqtılıqtı bwzatın fitna emey, nemene?

Qala berdi, Iasaui men Şäkärim osı topıraqtağı ruhaniyattıñ negizderi men temirqazıqtarı. Siz sonda qazaqi mwsılmandıqtı reformalaudı oylap otırsız ba? Onday şoqpardı beliñizge ilmey-aq qoyıñız, mertigip ketersiz. Kez kelgen reforma, dästürmen sabaqtasıp, onımen üylesimdilikte jürse  ğana jemis beredi. Joq älde, Siz ötkendi tübirimen öşirgiñiz kele me? Ol nağız revolyuciya! Islamğa bwl jol - jat. Qazirgi islamdağı revolyucionerler - uahabiler. Abay men Şäkärimniñ danalıqtarı tolığımen taza islamnıñ özegi - Qwrannan twratındığın siz äli bile almay jürseñiz, oğan kim kinäli?

Sopılıq - firqa da, sekta da, mazhab ta emes. Sopılıq islamnıñ ruhı, mäni. Onsız islam islam bola almaydı. Sufizmge ğasırlar boyı sın aytıp, onıñ tek jaman qırın körsetip, qol şoşaytqandar - dümşeler ğana. Al dümşeler mañdaydağı közben de dwrıs köre almaydı. Olar islamdı qağida, qwrğaq ereje, tänniñ bes uaqıt bügilip, iilui dep tüsinip, soğan qarsı Alladan sauap, jännat swrağan «saudagerler». Al ğibadat - Allanıñ jännatına joldama aludıñ qwnı emes, ğibadat sebep qana. Jännatqa layıq bolu, Allanıñ nazarına ilugimen onıñ rizaşılığına, qwtına ie bolumen ğana mümkin bolar! Sufiler älemge ğaşıq, sonımen qatar işki közben «ğayıptı», «didardı» sezinip, oğan ğaşıq bola aladı.

Sufiler üşin soñğı hatam-ul anbiya - Hz. Mwhammed eñ teberik nwsqa, eñ teñdesi joq ülgi, önege adam. Sufiler üşin Alladan basqa hidayatqa jetkizetin, qwtqaratın eşkim joq. Alla - amanat retinde Qwran men Sunna jolın körsetti. Qalğanı sufidiñ özine baylanısı. Sufiler Siz ben biz siyaqtı, bes-altı kitap oqıp alıp bilgişsinetin halıq emes! «Men bir-aq närse bilemin, ol da meniñ eşteñe bilmeytindigim» -degender osı Allağa ğaşıq bolıp, zikir salğan sufilerdiñ wstanımı. Mısalı Iasaui dana özi turalı «men nadanmın», Baqırğani «Barşa biday men saban, barşa jaqsı men jaman», Şäkärim de «Älemniñ bärin men bilsem, älem meni bilmese» deydi. Bwlardıñ ölşemi Alla. Özderin Allamen ölşegen adam ärine bwl älemde ärdayım Allanıñ hikmetin izdeuşi bolıp şığadı.

Siz islam filosofiyasın onıñ ontologiyalıq, metafizikalıq jüyesin qaytadan, dwrıstap qarap şığıñız. Sosın barıp tauil men tafsir, aqıl men naqıl, häl men maqam, zat pen sipat, jauHar men ağraz arasındağı männiñ parqın biletin bolasız. Islamda tüsinudiñ eki forması - tauil men tafsir bar. Bwl eki metod özara birin-biri tolıqtırıp twradı. Sufilerdiñ tauil metodı - işki tanımğa negizdelgen. Tafsirdiñ mümkindigi jetken jerinen äri qaray tauil bastaladı. Bwl negizinen Farabidiñ «fağal sana» men «mustafad sana» arasındağı qauışu, ündesu principine negizdelgen. Ğazaliden keyin islamda filosofiya öldi degender tarihta boldı. Maşanidı qaytalap ne qılasız, özindik oy bolu kerek özin ğılımdamın dep sezinetin adamda.

Siz aytqan ontologiyalıq tüsindiru forması, mazmwnı ärqilı bolğanımen Äl-Kindi, Äl-Farabi, Ibn Sina, Ibn Ruşd siyaqtı islam filosoftarınıñ bärine ortaq qalıp. Bwl tanımdıq tüsindiru jolı ğana bwnday qalıptıñ dini senimge eşqanday qatısı joq. Sondıqtan tanım men senim arasına teñdik qoyuğa bolmaydı.

Iasauiya qwqıqtıq jağınan imam Ağzamnıñ jolında, aqaid jağınan imam Maturidiñ jolındağı sunni tariqatı. Sopılıq, esiñizde bolsın, qazaqtıñ wlttıq bolmısı men memlekettiliginiñ, mädenietiniñ negizi. Ol eşqaşan memleketke, onıñ sayasatına «qiğaş emes». Sopılıq eger qazaq memleketi men sayasatına qiğaş bolsa, onda memlekettiligimiz ben mädenietimiz de «qiğaş» bolğanı. Öytkeni, sopılıq qazaq ruhaniyatınıñ negizindegi özektiñ eñ mañızdısı, qazaq mwsılmandıq tüsiniginiñ aynası. Iasaui tariqatındağılardıñ tört wstanımı bar: birinşisi - rabt-swltan, yağni memleket basşısına adaldıq, ekinşisi - Otan - keñistikti ielenu, üşinşisi - uaqıttı meñgeru, törtinşisi - ihuan özara bauır, tuıs bolu. Mine osınday negizde islam qazaq dalasına taralıp, biz mwsılman bolğanbız.

Asılbek mırza, dini tanım men dini senim arasın ajıratpasañız, aq pen qara, dwrıs pen bwrıs eki arası körinbey eki ortada jwrttı äure sarsañğa salasız. Tarih pen uaqıt, keñistik pen mädeniet, din men tanım tüsinik arasın tüsindirudiñ jolı - tarihi sabaqtastıq arqılı mümkin boladı. Bwl jerde de din turalı ğılımi taldaudan köri «imamdıq ükim» berudiñ «jeñildigin» sezingenge wqsaysız. Sopılıq turalı pikiriñiz ne ğılımğa, ne dästürli tanımğa, ne dini-şarği ükimge say emes. Ärine, men sizdiñ bügingi künniñ «neoimamı» ekendigiñizdi jariyalağanıñızğa qarsı emespin. Degenmen bügingi qazaq imamdarınıñ bir qolında Qwran men Sunna, ekinşi qolında Iasaui hikmetteri jürse ğana tarihi sabaqtastıq ornap, dini tanımımız damıp, dini sana jañğıradı degen senimdemin. Sözdiñ soñın elbasımızdıñ «... Bağımız -  Täuelsizdik, dinimiz -  Islam, biraq biz ata jolınan, babalarımızdıñ aq jolınan taymauımız kerek» degen sözimen ayaqtağım keledi.

 

 

 

Dosay KENJETAY

Filosofiya jäne teologiya ğılımdarınñ doktorı, professor

http://www.qazaquni.kz/9598.html

0 pikir