Beysenbi, 21 Qaraşa 2019
Jañalıqtar 1404 0 pikir 1 Qaraşa, 2011 sağat 04:26

Ardaq Nwrğazıwlı. Qas batır, Van Gog jäne üş kisilik odaq (jalğası)

Eñ äueli aytarımız, jır erkin jazılğan. Bwl bostandıqtıñ belgisi. Ideologiyanıñ qatañ noqta-jügenimen qañtarılğan 1991 jıldan bwrınğı Keñes qazaq ädebietiniñ poeziyağa qoyğan talap-talğamı, tüsinigi boyınşa öleñde eñ aldımen bärin közge körsetip twratın naqtı forma boluı kerek. Partiya özin qalay twyıq wstasa, basqalarğa däl sonıñ kerisinşe barınşa aşıq bolu talabın qoyatın. Aqındar sanalı ne beysanalı türde öleñ üşin ğana emes, forma üşin de wyqas jasauğa mindetti bola beretin. Täuelsizdikten soñ 18 jıldan keyin jazılğan joğarıdağı jırda jan-dünieni şeñbektegen onday bwğau degeniñ atımen joq.  Bwl joldar bostandıqtıñ ruhta, önerde, qala berdi mätinde beleñ berui. Bwnday bostandıqqa şığu Keñes qazaq ädebieti üşin  oñay bolğan joq. Köptegen aqındar Täuelsizdikten keyin öleñ jaza almay qaldı, jazsa da keşegisin qaytalaudan arı asa almadı. Äu bastağı qaraqwrım şañnan boy jazıp sıtılıp şıqqan aqındar da boldı. Äne, solardıñ biri Järken Bödeşwlı edi. Joğarıda biz «Jalğız» poemasına deyin aqın on jılday uaqıt jwmsadı degen bolatınbız. Sol sözdiñ mänin de osı twstan tabamız. Ötken on jıl boyında Järken Bödeşwlı öziniñ Jaña poeziyasın izdeumen boldı. Osı jıldarda onıñ qalamınan onğa tarta poema, jüzdegen öleñ tudı. Olardıñ işinde sätti şıqqandarı da, kemis qalğandarı da boldı. Biraq, üzdiksiz jalğasqan şığarmaşılıq izdenis aqındı üzbey tolğanısta wstadı. Bwl tüyinniñ mañızı zor.

Eñ äueli aytarımız, jır erkin jazılğan. Bwl bostandıqtıñ belgisi. Ideologiyanıñ qatañ noqta-jügenimen qañtarılğan 1991 jıldan bwrınğı Keñes qazaq ädebietiniñ poeziyağa qoyğan talap-talğamı, tüsinigi boyınşa öleñde eñ aldımen bärin közge körsetip twratın naqtı forma boluı kerek. Partiya özin qalay twyıq wstasa, basqalarğa däl sonıñ kerisinşe barınşa aşıq bolu talabın qoyatın. Aqındar sanalı ne beysanalı türde öleñ üşin ğana emes, forma üşin de wyqas jasauğa mindetti bola beretin. Täuelsizdikten soñ 18 jıldan keyin jazılğan joğarıdağı jırda jan-dünieni şeñbektegen onday bwğau degeniñ atımen joq.  Bwl joldar bostandıqtıñ ruhta, önerde, qala berdi mätinde beleñ berui. Bwnday bostandıqqa şığu Keñes qazaq ädebieti üşin  oñay bolğan joq. Köptegen aqındar Täuelsizdikten keyin öleñ jaza almay qaldı, jazsa da keşegisin qaytalaudan arı asa almadı. Äu bastağı qaraqwrım şañnan boy jazıp sıtılıp şıqqan aqındar da boldı. Äne, solardıñ biri Järken Bödeşwlı edi. Joğarıda biz «Jalğız» poemasına deyin aqın on jılday uaqıt jwmsadı degen bolatınbız. Sol sözdiñ mänin de osı twstan tabamız. Ötken on jıl boyında Järken Bödeşwlı öziniñ Jaña poeziyasın izdeumen boldı. Osı jıldarda onıñ qalamınan onğa tarta poema, jüzdegen öleñ tudı. Olardıñ işinde sätti şıqqandarı da, kemis qalğandarı da boldı. Biraq, üzdiksiz jalğasqan şığarmaşılıq izdenis aqındı üzbey tolğanısta wstadı. Bwl tüyinniñ mañızı zor. Tau basınan tömen domalağan qardıñ etekke tüskenşe jolındağınıñ bärin jiıp, üzdiksiz wlğayıp, düley küşke aynalıp ketetini siyaqtı, aqınnıñ ruhani düniesi de üzdiksiz wlğayu, barınşa köp, keñ dünieni şarpi otırıp jaña bir öner tuındısın jasaqtauğa qaray bet tüzegen. Mine, osı twsta aqın älgi özi köpten izdegen, añsağan esigin tapqan.

Joğarıda keltirilgen jırdıñ alğaşqı toğız jolı bir mazmwn retinde oqırmanğa «jaralı arqar» men «oq» degen bir-birine qatısı bar tüsinikti sıylaydı. Bwnıñ artında erlik, qaysarlıq, jiıp kelgende, batırlıq twr. Aqın onan keyingi joldarda batırlıqtıñ tegin wlı ruhtan izdeydi. «Tamırı şınjır bolattan» twrğan alıp bäyterek sana kögine köteriledi. Kelesi jolda batırdıñ özi ortağa şığadı. Ol - Batır Bayan. Bwl jerde Batır Bayan aqın sanasındağı barlıq qas batırlardıñ ökili retinde twr. Onıñ ornına basqa batırdı qoyuımızğa, aytalıq, Johar Dudaevtı atauımızğa äbden boladı. Batırlardıñ iilmey, qasqayıp twratını tipti ölgende de boyın bükpey qwlaytını (Qajımwrat siyaqtı) bizge öte tanıs körinis. Qazaqtar bwnı «eñsesi biiktik» dep bağalaydı. Türki tektiler üşin kökten qalsa, otbası - şañıraqtan biik, eñseli dünie joq. Şañıraqtı köterip twrğan uıqtıñ «ruh» bolatın qadir-qasieti de mine osında. Aqın poemasınıñ kirispesinde bäyterekten bastalıp, şañıraqqa wlasqan asqaqtıqtı jiıp kelip besikten belin buıp şığatın Ana tilge aparıp bir-aq tireydi. Bwl bölekti aqınnıñ şabıt şaqıruğa jasağan twzdığı deuimizge de boladı. Öleñ sodan keyin şındap bastaladı:

 

Joñğar qwmın ombılap, Sarı-Arqağa jetkenşe -

Qiyamettey jol jürdim.

Ökpemdi qarıp ıstıqqa, jürekti ayaz, toñğa wrdım.

Adamşa erlik jasadım, bwralqı ittey boldırdım.

Ömir sürdim degenim - tırağay tirlik, tiri eges.

Tek ölgen soñ bolamın qwbılmalı qwr eles.

Alaböten tağdırım Taklamakan şölindey jazı ıstıq, qısı ayaz.

Qabirimniñ basında sekseuil öser, gül emes...

Jalğızdıqqa süyengen Men de jalğız arqarmın.

Jalğız öleñ darısa jürektegi tarqar mwñ.

Jırdıñ uı boyıma jayılğanda ölermin,

Özi aytadı ükimin keler wrpaq, keler kün.

 

Bwl endi joğarıda aytıp ötken üş jalğızdıñ bireui, ömirdiñ asu-asu belderinen asıp, tiri kele jatqan aqın - Järken Bödeşwlınıñ öz portreti. Alğaşqı altı jolda aqın ayna-qatesiz özi turalı jazadı. Küni keşe aqın däl osı taqırıptı keñeytip poema etip te jazğan bolatın. Kelesi eki jolda aqın sanası basqa Järken Bödeşterdi şarlap ötedi. Olar - şekaranıñ ar jağında qalğan, Järken Bödeştiñ zamandas ağaları, twstastarı, inileri - ötken ğasırdıñ 60-70-nşi jıldarında Qıtayda aldı atılıp, artı 25, 20 jıldan sottalıp, Taklamakan şölindegi jaza lager'lerinde qalğan aqın-jazuşılar. Aytalıq Qajığwmar Şabdanwlı, Omarğazı Aytanwlı, Zadahan Mıñbaywlı, Orazhan Ahmetwlı, Mağaz Razdanwlı, t.t. Qalasaq bwl tizimdikti on emes, jüzge deyin sozuğa boladı. Bwdan keyin Järken Bödeşwlınıñ jalğızdığı jaña mağına aluğa tiis. Endi ol erekşe däuirdiñ kuägeri retinde de jalğız degen söz. Endeşe jalğızdıq degen sirä ne özi? Aqın poemanıñ kelesi üşinşi böleginde birden osı taqırıptı aşuğa köşken, şığarmanıñ özindik keskin-kelbeti de, bolmısı da  osı jerden körneuge şığadı.

 

Bwl jalğanda kim jalğız?!

Aq borıqtay Ay jalğız, aydan nwrlı Kün jalğız.

Jarqırap twrğan şolpan da jalğızdığın seziner,

Tañ aldında köz iler...

Jır bop mäñgi jasarğa, Abay jalğız qaşanda...  ...

 

Joğarıda biz Järken Bödeşwlı öziniñ Jaña öleñin wzaq izdedi jäne onı taptı degen bolatınbız. Osı sözimizge dälel retinde poemanıñ joğarıda bastalğan ekinşi bölegi men kelesi üşinşi bölegin atauımızğa boladı. Bwl eki bölek jırdağı közge wrıp twrğan erekşelik - onda qatıp qalğan forma joq, onıñ ornına özine tän forma bar. Ol forma ırğaq - muzıka. Francuz aqını Malerme kezinde poeziya tüptiñ tübinde muzıkağa jaqındauı kerek degendi aytqan bolatın. Simvolisterdiñ sonda közdegeni aluan tüsti boyaudan, simfoniyağa wlasqan äuennen, telegey-teñiz mazmwnnan twratın bir älemdi keskindeu bolatın. Bwl oy kezinde asıra silteuşilik dep qaralıp, köptegen talastar tudırsa da, XX ğasırda öleñde jetistikke jetken aqındardıñ onıñ äserine wşıramağanı kemde-kem. Simvolisterdiñ joğarıdağı talabın bir auız sözge jinaqtar bolsaq, ol «öleñniñ tığızdığın arttıru» bolıp şığadı. Öleñ birsıdırğı, jalañ körinisti emes, qayta qatparlı, qwyqalı bolu üşin ne isteu kerek? Ol üşin simvolisterdiñ eskertpesin eskermey bolmaydı. XX ğasır älem ädebietinde öleñniñ tığızdığı mäselesin eñ qarapayım jolmen tamaşa şeşken aqınnıñ biri - 1987 jılğı Nobel' sıylığınıñ iegeri, AQŞ qarastılığındağı orıs aqını I.Brodskiy. Onıñ «J.Dondı joqtau jırı» - tığızdığımen daralanıp twratın tuındı. Bwl öleñde I.Brodskiy «wyqıda» degen sözdi ilip aladı da, onı topsa ete otırıp, elu retten artıq qaytalap qoldanıp «wyqıdanıñ» ekinşi mağınasın izdeydi.

 

Djon Donn usnul, usnulo vse vokrug.

Usnuli stenı, pol, postel', kartinı,

Usnuli stol, kovrı, zasovı, kryuk,

Ves', garderob, bufet, sveça, gardinı.

Usnulo vse. Butıl', stakan, tazı,

hleb, hlebnıy noj, farfor, hrustal', posuda,

noçnik, bel'e, şkafı, steklo, çası,

stupen'ki lestnic, dveri. Noç' povsyudu...  ...

«Bol'şaya elegiya Djonu Donnu»

 

Tüptep kelgende, poeziyanıñ özi sözdiñ osı ekinşi mağınasın izdeu. Järken Bödeşwlı da poemasınıñ ekinşi, üşinşi böleginde «jalğızdıq» degendi qalqıp aladı da, osı sözdiñ ekinşi mağınasın izdeydi. Bwnda aqın ırğaq, äuenge süyene otırıp (bwl - simvlisterdiñ bastı talaptarınıñ biri) qaytalaular, üsteuler jasaydı. Oqiıq:

 

... Jalğızdıqtıñ azabın Şäkerimdey tartqan kim?

Jalğız qwdıq tübinde jalğız qurap jatqan kim?

Jalğız taudıñ quısın jalğız qajı panalap,

Jalğız balğa. Tört tağa. Jalğız atın tağalap.

Tobılğı sap, jez bunaq, jalğız qamşı sabalap...

Jalğız qıstau. Jalğız meñireu tas üyde:

Jalğız şıraq. Jalğız tösek. Jalğız jastıq.

Jalğız qıran. Jalğız qwman. Jalğız şarşı jaynamaz. ...

 

Bwl aradağı qaytalau bizge (oqırmanğa) äste jayşılıqtağı qaytalaularday qarabayır sezilmeydi. Sebebi onıñ teginde muzıka, äuen jatır. Biz birinşiden, sözdiñ öz mağınasın emes, ekinşi mağınasın qabıl alamız. Odan qalsa, äuenge berilemiz.  Eger kimde-kim poemanıñ osı eki bölegindegi mazmwndı taratıp jazar bolsa, onıñ tom-tom kitap jazarında dau joq. Bwl jerde öleñniñ biik poeziyalıq deñgeyge köterilip ketkenine, sonıñ arqasında aqın «jalğız» degen sözdiñ anıqtamasın şeksiz keñdikke soza alğanına kuä bolamız.

(Jalğası bar)

«Abay-aqparat»

0 pikir