Senbi, 28 Naurız 2020
46 - söz 1309 14 pikir 14 Aqpan, 2020 sağat 11:33

Jeke adamnıñ qasietin wltqa, wlısqa teluge bolmaydı

Auılımnıñ atı Intımaq. Mıñnan asa twrğını bar şağın eldi meken. Tülkibas audanınıñ Sayram audanımen şekarasına jaqındau ornalasqan. Cement zauıtımen tanımal Sastöbe auıldıq okrugine qaraydı.

Twrğındardıñ köbi şuıldaq ruınan. Körşi auıldarda temirler (bwl da ru) twradı. Bala kezimde osı temir ruı jauday körinetin. Ülkender aqtan alsa, kökirek wrıp, ruımızdı mıqtı sanap, temirlerge töbeden qaraytın. Qız alısıp, qwda bolıp jatadı jıl sayın. Biraq jeme-jemge kelgende bölinedi de twradı. Töbelesken eki jigittiñ biri şuıldaq, biri temir bolsa, auıl aralıq janjal boluı oñay.

Tipti bir rudan bolıp, biraq auılıñ bölek bolsa da qiın. Pälen auıldıñ şuıldağı, tügen şuıldağı dep birin-biri tağı alalaydı.

Mektepte oqıp jürgende bügin dos bolıp jürgen sınıptastar qit etse, üstiñgi köşe - astıñğı köşe, Qızıljardıñ şuıldağı - Eñbektiñ şuıldağı dep jäne bölinetin. (Şuıldaqtar Intımaqqa 1950-jıldarı şamasında Arıs özeniniñ boyındağı auıldardan köşip kelgen).

Auılda köbine şuıldaqtar twradı dedim ğoy. Biren-saran sirgeliler, ıstılar degendey özge ru ökilderi bar. Qızıp alğanda olar da “boq” sözdiñ nısanına aynalatın. Özimiz äyteuir keremetpiz.

Qay jılı ekeni esimde joq, birde Şımkent mañınan oralmandarğa dep möltek audan salatın boldı. “El basına kün tuğanda satıp ketkender”, “dayın asqa tik qasıq”, “ükimet kömektesemin dese, biz jürmiz ğoy” degendey sözdi estip ösken men şınımen de şetel asıp kelgen qazaqtardı birtürli jaqtırmay qaldım.

1990-jıldardıñ basında Täjikstannan köşip kelgen birneşe qazaq otbası bar edi. Bir sınıptasım solardıñ biri boldı. Es bilgeli auılda ösken. Birge oynap, birge külip jürip, biraq sözimiz jaraspay qalğanda “täjik” atanıp ketetin. Bir sınıptasımnıñ äkesi özbek, şeşesi qazaq. Auıl jigitteri onı ömir boyı “özbek” dedi. Ol bayğws namıstanatın, “qazaqpın” deytin. Eldiñ mazağı süyeginen ötse kerek, özbekşe bir auız söz aytuğa wyalatın. Birde jılağanday bolıp, “Özbek ortasında qazaqsıñ deydi, mwnda özbeksiñ deydi, sonda men kimmin?” dep edi.

Özbek demekşi, auılımızdan 17 şaqırım jerde 40 mıñnas astam twrğını bar Qarabwlaq auılı bar; 95 payızı özbek.

“Özbekter qwtırğan”, “barıp jänin şığaru” kerek degen sözdi de jii estitinmin. Qalay qwtıradı deseñiz aytayın.

Bizdiñ auıl jappay piyaz egetin. Sol Qarabwlaqtıñ mektep jasındağı wldarı men qızdarı auılımızğa kelip, “propolka” (piyazdıñ aram şöbin jwludı osılay ataytın) isteytin. Şımkent jaqta jazda künniñ qalay ısitının köbiñiz biletin bolarsızdar. Sol künniñ qaynağan uaqıtında jüresinen otırıp eñbek etetin. Bwl endi maqtanatın närse emes, tek qwtırğan degen sözdiñ qanşalıqtı orındı ekenin jetkizu üşin aytıp otırmın.

Jazdıñ soñı mektepke dayındıq dep auıldağılardıñ köbi arıq malın sol Qarabwlaq bazarına barıp satatın. Öz ağañdar onı arzanğa satıp alıp, semirtip etke ötkizip, payda köretin. Qızığı sol, özekeñder bizden maldı ğana satıp almaydı, saban men jemdi de bizdiñ jaqtan aladı. Olarğa qızığıp ta, müsirkep te qaramaymın. Malmen aynalısıp, jaqsı käsip qılsa da, onısı ülken eñbekpen jäne qwrbandıqpen keletin; ol auıldıñ jastarı joğarı bilim ala bermeydi. Biraq ädil bağasın beru kerek dep oylaymın, eñbekqor.

2006 jılı Atırauda qazaqtar men türikter arasında konflikt boldı. Jergilikti jwrt “kündiz anauıñ, tünde mınauıñ” dep ayttı dep türik jwmısşıların soqqığa jıqqan. Onı estip türikterdi jek körip qaldım.

Bir jıldan keyin mektepten tülep şığıp, Almatığa oquğa keldim. Qazaq wlttıq universitetinde sayasattanudı meñgeretin boldım. Fakul'tetimizge qarastı 9 jataqhanağa ornalastım. Tülkibastan kelgenimdi estip Asan deytin jigit izdep kelipti. Üşinşi kursta oqidı eken, Tülkibastıki, wltı türik. Qazaq “starşaktar” qoqan-loqı körsetip, aqşa bopsalap jürgende, Asan bölmesine jii şaqırıp, tamaq-şay berip otıratın. Asanda ekiniñ birinde joq komp'yuter bar edi. Özi jwmıs istep otırsa da, mağan da komp'yuter kerek ekenin bilip qalsa, dereu bosatıp beretin.

Däl sol uaqıtta joğarğı kursta oqısa da, ağalıq qamqorlığın bildirgen ekinşi adam boldı. Ol Qıtaydan kelgen qandasımız Quanış edi. Körşi twrdıq. Bölmesinde şağın baspahanası bar edi, bükil jataqhana qağaz basuğa, köşiruge Quanışqa keletin. Basqadan aqşa alğanımen, mağan köbine tegin basıp beretin. Aqıl-keñesterin aytıp, kömektesip twrdı. Birde meniñ de sonday qızmet aşqım keletinin, auılda komp'yuterim bar ekenin aytqanımda, qoldau bildirip, eger isti bastasañ özim kömektesemin dedi. Tañğaldım, men oğan bäsekeles bolayın dep twrmın ğoy, biraq ol keñdik tanıttı.

QazWU-da bir fakul'tet pen ekinşi fakul'tettiñ jigitteri bolıp töbeleskendi de kördim. Kimdiki dwrıs ekenin anıqtauğa mwrşa joq, biraq “öz adamıñdı” qaytse de qoldau kerek.

Jaña auılda özge rulardı, oralmandardı balağattauşı edi dedim ğoy. Mwnda şettetudiñ nısanına özim aynaldım. “Şımkentten bolsañ, granttı satıp alğan şığarsıñ”, “osı sender çimkentskiyler…” Mwnday küy keşetin jalğız biz emes ekenbiz. Naymandar bar. DT men QT qırği-qabaq tartısınan habardar bolğanımen, naymandarğa qatıstı mwnşalıqtı tereñ stereotip bar ekenin bilmeppin. Eki anekdottıñ biri nayman turalı bolatın. Jwrtqa qosılıp kületinmin de, nesin jasırayın. Biraq Şımkentti jamanday qalsa, şır-pır bolatınmın. “Ponaehali” deydi, “mädenietsiz” deydi, “naglıy”, “jürgen jerinen şöp şıqpaydı” “qu” deydi, estimegen söz joq.

Almatıda jürgende tanısqan adamıñ Tülkibastan bolsa, birden jaqın tartıp twrasıñ. Ol körşi auıldan bolsa, äñgimeñ odan äri jarasıp, ortaq dünielerdi aytıp jarısasıñ. Ondayda şuıldaq pa, temir ma mañızdı bolmaydı. Aytpaqşı, sol şuıldaq pen temir dulat deytin ülken rudıñ işinde, ağayın dese de boladı.

Asan men Quanıştı bilgennen keyin bwrınğı oylarım üşin qattı wyaldım. Bwl ekeui jeke adamnıñ qasietin wltqa, wlısqa teluge bolmaytının körsetti.

Darhan Ömirbektiñ äleumettik jelidegi jazbasınan

Abai.kz

 

14 pikir