Jeksenbi, 23 Aqpan 2020
Zertteu 967 13 pikir 21 Qañtar, 2020 sağat 12:41

YAdrolıq balans: Taralu men tejelu

Tarihi derekterge süyensek, Ekinşi düniejüzilik soğıs bastalmas bwrın Europadağı faşistik tärtipten qaşqan ğalımdar AQŞ-qa kelip, yadrolıq qarudı jasauğa qızığuşılıq tanıtqan eken. 1940 jılı Amerika ükimeti Wlttıq ğılımi jäne äskeri zertteu ortalığında osı ğalımdardıñ basın biriktirip, jeke yadrolıq qaru jasau jobasın qarjılandıra bastaydı. Söytip, qwpiya maqsatta AQŞ-tıñ injenerlik jäne baylanıs äskeri «Manhetten jobası» attı bağdarlamamen qwpiya ortalıqtıñ qwrılısın qolğa aladı. Kelesi bir-eki jıl köleminde ğalımdar fission-uranium-235 jäne plutoniydiñ (Pu-239) negizgi materialdarın dayındaumen aynalısadı. Atom bombası  Dj. Robert Oppenheymerdiñ basşılığımen N'yu-Meksika ştatınıñ Los-Alamos degen jerinde is jüzinde sınaqtan ötkiziledi. YAdrolıq qaru öziniñ alğaşqı küşin osı jerde körsetedi. Osıdan soñ älemde qarudıñ osı bir türine qızığuşılıq kürt artıp, mwnıñ artı qırği-qabaq soğısqa alıp keldi.

Qazirgi tañdağı yadrolıq qarudı tejeu men yadrolıq qarudıñ taraluı tüsinigi soñğı 70 – jıldan bergi tarihtıñ eñ özekti mäseleleriniñ biri. Osı aralıqta ol halıqaralıq qauipsizdiktiñ bastı nısanı retinde qaralıp keledi. Osı bir eki tüsiniktiñ özara qatınasın nemen salıstıru köruge boladı degen swraq köterilgende, olardı bir-birimen jalğasqan qan tamırlarımen salıstırğannan artıq mısal taba almaymız. Bir-birimen jalğasqan tamırlar, mine, osı halıqaralıq sayasattağı yadrolıq faktor. Olar şınımen de bir-birimen mıqtap matasqan jäne de kezek-kezek aldınğı orınğa şığıp otıradı, sonday-aq bir-birine ıqpalı öte küşti. Aldımen osı eki tüsinikke jeke-jeke toqtala keteyik: yadrolıq tejeu degenimiz ne? Tüsinikti tilmen aytqanda - bwl yadrolıq qaru qoldanu qaupimen qarsılastıñ qandayda bir basqınşılıq äreketiniñ aldın alu. YAğni, siz qarsılas jaqtı sizge qarsı yadrolıq qaru qoldanatın bolsa siz de solay jasaytınıñızdı aytıp qorqıtasız. Mine, yadrolıq tejeu degenimiz osı. Al yadrolıq qarudıñ taraluı degenimiz köptegen memleketterdiñ qanday jolmen bolsa da yadrolıq qaruğa qol jetkizui. Eñ bastısı, soñğı uaqıtta körip otırğanımızday, memlekettik emes qwrılımdardıñ, yağni halıqaralıq terroristik wyımdardıñ yadrolıq qaruğa qol jetkizuge degen jantalası, oğan qol jetkizip öz maqsattarına qoldanuğa wmtıluı. YAdrolıq qarudıñ taraluı degenimiz osı. 

Osı eki qwbılıs bir-birimen tığız jäne dialektikalıq baylanısta. Degenmen de, yadrolıq tejelu - yadrolıq qaruğa ie memleketterdiñ qolında jäne de ol atalğan memleketterdiñ wlttıq qauipsizdigin, sonday-aq älemdik arenada olardıñ müddelerin qorğaudıñ tiimdi qwralı retinde qarastırıladı. Sol sebepten de köptegen memleketterde qarudıñ osı bir türin ielenuge wtılıs payda boladı. Osıdan kelip yadrolıq tejeu yadrolıq taraluğa wlasadı. Jäne kersinşe de boladı. Mwnıñ kersinşe baylanısı da bar. YAdrolıq qaruı bar memleketterdiñ klubınıñ keñeyui tejeludi äldeqayda kürdelendiredi jäne keybir jağdaylarda twraqsız bolıp keledi.

Memleket yadrolıq taraluı arqılı yadrolıq qarudıñ sanın meyilinşe köbirek attıruı yadrolıq tejeludi qamtamasız etedi – sebebi memlekette öziniñ qauipsizdigin qamtamasız etudiñ yadrolıq qarudı wstağannan özge amalı qalmaydı. Alğaşında bir qarsılasına qarsı, sosın eki, üş, aqırında ondağan. Qolında yadrolıq qaruı bar memleketter sonımen qalğısı keledi. Mısalı: Qırği-qabaq soğıs ayaqtalğan soñ jwrttıñ bäri Resey men AQŞ öziniñ yadrolıq arsenalın qısqartuda eleuli qadamdarğa baradı dep kütti. Alayda olay bolğan joq. Aytarlıqtay ülken kölemde qaldı. Tek toqsanınşı jıldardıñ soñında ğana atalğan el basşılıları Mäskeude AQŞ pen Resey aldağı 10 jıldıqta ärtürli strategiyalıq klasqa jatatın yadrolıq oqtwmsıqtardıñ sanın şamamen 2000 danağa deyin qısqartu uağdalastıqqa qol jetkizdi. Osıdan keyingi şığarılğan eñ negizgi tüyin kelesidey: älemde yadrolıq qarudıñ taraluı jürip jatır. 10 jılğa arnalğan perspektiva tek sol 10 jıldıñ işinde ğana orındaluı kerek. Eşkim de odan äri qısqartuğa baruğa täuekel etkisi kelmeydi. Älemdegi eñ ülken yadrolıq arsenalğa ie wlı derjavalardıñ odan da tereñirek qısqartuğa barğısı kelmeytini tüsinikti. Bwl öz kezeginde yadrolıq qaruğa ie özge memleketterge öz arsenaldarın atalğan şekke deyin eş kedergisiz jetkizuge jol aşadı. Mine, joğarıda atalğan eki mañızdı qwbılıstıñ dialektikalıq özara qatınası degenimiz osı. 

Ärine, yadrolıq tejelu men taralu teñ därejedegi faktorlar emes. Qırği-qabaq soğıs jıldarında, äsirese ötken ğasırdıñ 60-jıldarınıñ basımen 90-jıldardıñ basında yadrolıq tejelu älem nazarında boldı. Ol kezde älemde eki wlı derjava boldı – Amerika Qwrama Ştattarı men Keñes Odağı jäne olardıñ odaqtastarı boldı. Olar dünieni qaq jarıp özderiniñ ıqpal etu aymaqtarına bölip aldı. Olar sonday-aq asa ülken kölemde yadrolıq potencial jasau arqılı özara qaru-jaraq jarısına tüsti. Bwl jarıstıñ eñ qattı qızğan kezinde – 1985 – jılı älemde 70300 strategiyalıq jäne taktikalıq yadrolıq oqtwmsıq bolsa, olardıñ 70 mıñı atalğan eki derjavağa tiesili boldı. Keñes Odağı 40 mıñ, Qwrama Ştattar 30 mıñ şamasındağı yadrolıq oqtwmsıqqa ielik etti. Oqtwmsıqtardıñ basım köpşiligi 1945 – jılı tamız ayında Japoniyanıñ Hirosima jäne Nagasaki qalalarına tastalğan yadrolıq bombalardan äldeqayda quattı boldı. Sol sebepten de yadrolıq taralu ol kezde ekinşi orınğadı mäselege aynaldı. Sebebi atalğan eki alıptıñ yadrolıq jarısta baqtalastığı bükil älemdik sayasattı anıqtap otırdı. Olardıñ qarqınına yadrolıq qaruğa ie özge memleketter ilese almaytın edi. 

№1 keste

Qırği-qabaq soğıs ayaqtalğan soñ jağday tez özgerdi. YAdrolıq wlı derjavalar arsenaldarın ülken kölemde saqtap qalğanına qaramastan yadrolıq tejelu, äsirese eki derjavanıñ arasındağı yadrolıq tejelu ekinşi orınğa ığıstı. Sebebi Keñes Odağı qwlağan soñ onıñ ornın basqan Resey men AQŞ bwdan bılay jantalasa qarulanuda baqtalastar sanalmaytın jäne orındıñ arasındağı soğıstıñ bolu qauipi tömen boldı. Al aldınğı qatarğa yadrolıq qarudıñ taralu mäselesi şıqtı. Eki derjavanıñ yadrolıq jarısınıñ köleñkesinde biraz özge memleketter de yadrolıq qaruğa qol jetkizip alğan edi: 1952 – jılı Wlıbritaniya, 1960 – jılı Franciya, 1964 – jılı Qıtay, 1974 – jılı Ündistan, 1979 – jılı Izrail' t.b. YAdrolıq qaruğa ie memleketterdiñ qatarı da, olardıñ arsenaldarı da jıldan-jılğa öse tüsti. YAdrolıq qaruğa qol jetkizudi közdeytin memleketterdiñ de qatarı az emes edi. Bwl öz kezeginde älemdik sayasattı kürdelendirip jiberdi.

Qazirgi tañda älemde 9 memleket yadrolıq qaruğa ielik etedi. Olardıñ yadrolıq potencialı kelesidey:

2018 – jılğı derek boyınşa qazir älemde 14,485 yadrolıq oqtwmsıq bar. Oğan qosa älemniñ 5 yadrolıq qaruğa ie emes memleketiniñ territoriyasında yadrolıq qaru saqtalıp twr. Olar: Bel'giyanıñ Kleyn Brogel äskeri bazasında 10-20 şamasında, Germaniyanıñ Byuçel bazasında 20, Italiyanıñ Gedi Torre bazasında 40, Aviano bazasında 50, Niderlandınıñ Volkel' bazasında 22 jäne Türkiyanıñ Indjirlik bazasında 60-70, jalpı sanı - 202-222 aralığındağı yadrolıq qaru bar [4]. Bwlardıñ barlığı da AQŞ-qa tiestili qarular. Atalğan memleketter AQŞ-tıñ NATO-dağı odaqtası retinde öz elderindegi bazalarda ornalastırğan. Osınşama köp kölemdegi yadrolıq qarulardıñ aytarlıqtay ülken geografiyalıq aymaqqa taraluı rasımen de qauipti faktor.

2001 – jılğı 11 qırküyek oqiğasınan soñ älem halqı üşin jaña bir swmdıq scenariydiñ beti aşıldı. Endigi tañda qandayda bir memleket emes, älemge haos ornatudı közdeytin kez-kelgen terroristik toptardıñ qolına tüsip, örkenietti älemge qarsı paydalanu qauipi arttı. Şın mäninde terrorister jappay qırıp-joyu qaruın qoldanbay-aq ülken kölemdegi beybit twrğındardı mert qıla alatının körsetti. Al yadrolıq qaruğa qol jetkizse ne bolmaq? Bwl şınımen de oylanatın jağday. 

Tañ qalarlığı sol – yadrolıq qaru bar kezde yadrolıq tejelu sol qaruğa ie memleketterdiñ ara-qatınasındağı mañızdı element bolıp qala beredi. YAdrolıq tejeludi toqtatu tolıq qarusızdanuğa qol jetkizgen jağdayda ğana mümkin bolmaq. Däl osı siyaqtı yadrolıq taraluğa da osınday jolmen ğana tosqauıl qoyuğa boladı. 

Köptegen adamdardıñ sanasında yadrolıq jantalasa qarulanu qırği-qabaq soğıspen baylanıstı boldı. Qırği-qabaq soğıs ayaqtalğan soñ yadrolıq qarulanu da avtomattı türde ayaqtaladı dep sanadı. Alayda olay bolmay şıqtı. Mwnıñ sebebi yadrolıq jarıstıñ qırği-qabaq soğıspen twspa-tws kelu şın mäninde tarihi säykestik qana. Qırği-qabaq soğıs 1945 – jılı Ekinşi düniejüzilik soğıs ayaqtalğannan soñ älemniñ AQŞ jäne KSRO bastağan eki lagerge bölinuinen bastadı. Qırği-qabaq soğıstıñ sol kezde bolmauı da mümkin edi, alaydı bäribir köp wzamay yadrolıq qaru jasalatın. Mwnı ğılım men tehnikanıñ jetilui jäne onıñ äskeri sala men älemdik sferağa ıqpal etuinen payda bolğan tabiği qwbılıs dep qarastıruğa boladı. Nemese kersinşe, yadrolıq qaru erte me, keş pe, bäribir bir küni jasalatın, biraq qırği-qabaq soğıs bastalmay qoymaytın edi. Sebebi ekinşi düniejüzilik soğıs ayaqtalğan kezde dünieniñ bäri qirap, tek eki jeñimpaz memleket qana qaldı. Olar bir-birinen ideologiyalıq jağınan da, qoğamdıq qwrılısı jağınan da mülde alşaq jatqan edi jäne olardıñ älemdi ıqpal etu aymaqtarına qayta bölisui – aynalıp ötuge kelmeytin jağday edi. Bwrınğı odaqtastardıñ keyin bir-biriniñ jauına aynalıp şığa kelui tarih üşin qalıptı qwbılıs sanalatın. Degenmen de jappay qırıp joyu qaruın jasaudı birinşi bolıp qolğa alğan faşistik Germaniya edi. 1942 – jılı AQŞ «Manhetten» jobasın qolğa alğan kezde onıñ maqsatı yadrolıq qarudı Keñes Odağına qarsı qoldanu üşin emes, faşistik Germaniyanıñ aldın orap ketu üşin edi jäne onı alğaş jäne äzirge soñğı ret Germaniyanıñ odaqtası Japoniyağa qarsı qoldandı. Qırği-qabaq soğıstıñ bastaluı bärin özgertip jiberdi. AQŞ-tıñ bwrınğı odaqtası, qolında eşqanday da yadrolıq qaruı joq Keñes Odağı AQŞ-tıñ bastı jauına aynaldı da, Germaniya men Japoniya eñ jaqın odaqtastarına aynaldı. Sondıqtan da qırği-qabaq soğıstıñ ayaqtaluı älemdik sayasattıñ faktorı retinde avtomattı türde yadrolıq qarusızdanuğa alıp keluge tiis emes edi. Ol üşin öte ülken kölemde sol bağıtta jwmıs jasaytın küş, intellektualdı resurs jäne mıqtı aqıl kerek edi. Onday auqımdı küşti eşkim bölmedi. Qırği-qabaq soğıs ayaqtala salısımen köptegen sayasatkerler sabasına tüsti de. Bwl mäsele özdiginen şeşiledi degen qorıtındığa keldi, biraq ta olay bolğan joq. 

YAdrolıq qaruğa ie boludıñ tağı bir qırı – ol psihologiyalıq aspekt. Atom bombası alğaş ret AQŞ-ta jasalğan kezde ol soğısta qoldanılatın joyqın qaru retinde jäne memleketter arasındağı qarım-qatınas kezinde psihologiyalıq qısım körsetu qwralı retinde qarastırıldı. Al Keñes Odağı bireudi tejeu qwralı retinde emes, soğıs kezinde qoldanu üşin jasadı. Amerika alğaşqı jarılıstan 15 jıl ötken soñ, tek HH-ğasırdıñ 50-şıldarınıñ ayağında ğana yadrolıq qarudı qoldanu mümkin emes degen qorıtındığa keldi. Sebebi mwnıñ saldarı auır jäne onday soğısta jeñimpaz bolmaytın edi. Mwnday qorıtındanı äskeri generaldardan emes, azamattıq mamandardan, jaratılıstanuşı ğalımdar men gumanitar ğalımdar tobınan qwralğan mamandar tobı jasadı. Bwl kezde memleket mıñnan astam bomba jasap tastağan edi. Olardıñ jasağan strategiyası boyınşa yadrolıq qaru soğıs uaqıtında qoldanu üşin emes, sol soğıstı boldırmau üşin jäne özge elderdiñ tarapınan jasalatın kez-kelgen agressiyalıq ärekettiñ aldın alu üşin qajet. 

Keñes Odağa mwnday qorıtındığa keşirek keldi. Sebebi mwnda jaratılıstanuşı ğalımdar men gumanitar ğalımdar mwnday mäselelerdi erkin talqılay almaytın. Marksizm-leninizm teoriyasınıñ ayasında qatañ türde tergeu jürgizu kerek boldı jäne äskeri generaldar jasap bergen äskeri doktrina men koncepciyalardıñ ayasınan şığa almaytın. Sondıqtan da, Keñes Odağı tek 20 – jıl ötken soñ ğana yadrolıq qarudı qoldanudıñ mümkin emestigin, qoldanğan jağdaydıñ özinde de jeñiske jetuge mümkindik bermeytinin tüsindi. Ol tek qarsılastıñ ıqpalın tejeu üşin jäne ıqtimal soğıstı boldırmau üşin ğana qajet.

YAdrolıq teketireste yadrolıq qauip negizinen naqtı bir bäsekeles memleketten kütiledi. Özge yadrolıq memleketterden qauip kütilmeydi. Mısalı: Ündistan men Reseydi alayıq. Olar odaqtas ta emes, qarsılas ta emes. Ündistannıñ raketaları Reseyge erkin jete aladı, reseydiki de solay. Reseydiñ arsenalı AQŞ-qa, Ündistannıñ arsenalı Päkistan men Qıtayğa bağıttalğandıqtan olar bir-birinen qauip kütpeydi. Sol siyaqtı Franciya men Izrail'di, Qıtay men Päkistandı da aluğa boladı. Olar odaqtas bolmasa da bir-birine qarsı yadrolıq qaruların kezenbeydi. 

Özge elderdiñ de yadrolıq qaruğa qol jetkizu sebepteri ärtürli. Mısalı: Wlıbritaniya men Franciya Keñes Odağına tejeu bolu üşin emes, Varşava Şartı Wyımınıñ ekpindi tankileri öz şekaralarına jaqındağınan jäne jalpı artıqşılıqqa (pristij) ie üşin ğana emes, qarsılastıñ qarapayım qarumen şabuılın toytaruğa üşin de ielendi. Izrail'diñ de jağdayı sonday. Arab memleketteriniñ ortasında otırğandıqtan kezekti bir Tayau Şığıs soğısında jeñiliske wşırap jatqan jağdayda özin-özi saqtap qalu üşin yadrolıq qaruın qoldanuğa mäjbür boladı. 

Kelesi bir yadrolıq derjava – Ündistannıñ yadrolıq bağdarlamanı qolğa aluına eki sebep türtki boldı. Birinşisi yadrolıq qaruğa ie Qıtayğa qarsı twru, ekinşisi Päkistan tarapınan ünemi bolıp twratın qauipti seyiltu. Alayda Ündistannıñ yadrolıq bağdarlamanı qolğa aluı onıñ körşisi Päkistannıñ da yadrolıq qaruğa wmtıluına äkelip soqtı. 1965 – jılı kezekti Ündistan-Päkistan soğıs kezinde Zul'fikar Äli han Bhutto: «Eger Ündistan öziniñ atom bombasın jasaytın bolsa, demek bizge de öz qaruımızdı jasau kerek onda. Ol üşin tipti nan men qara suğa otırsaq ta nemese aştıqtan ölsek te. Bomba hristiandarda bar, iudeylerde bar, endi industarda da. Nege mwsılmandarğa da özinikin ielenbeske?» dep qatañ türde mälimdedi. 

Negizinen alğanda yadrolıq qaruğa wmtılu men yadrolıq qaruğa ielik etu – eñ aldımen psihologiyalıq faktor. Mwnday qarumen qarsılastı tejeuge boladı, özge bir elderge qısım körsetuge boladı jäne öziñdi qorğauğa boladı. Alayda şındap kelgende yadrolıq qaruğa ie eşbir memleket qarudıñ mwnday türin qoldanıp köruge täuekel etpeydi jäne qoldanudıñ zardabı öte auır bolatının tüsinedi. Söyte twra beynelep aytqanda «otpen oynaudan» qorıqpaytın sekildi. Äytkenmen de sayasi oyınşıqqa aynalğan qarudıñ erte me, keş pe bir küni iske qosılıp ketu mümkindigin eskersek – mwnıñ älem üşin auır zardap äkeletinin tüsinu qiın emes. Bir sözben aytqanda yadrolıq qaru – qımbat ermek...

Oralbek Öteğwlov

Abai.kz

13 pikir