Jeksenbi, 23 Aqpan 2020
Añız Abay 1309 8 pikir 20 Qañtar, 2020 sağat 16:35

Berik Uäli: Abay men Alaş

Jaqında Prezident Qasım-Jomart Toqaevtıñ «Abay jäne XXI ğasırdağı Qazaqstan» attı maqalası jarıq körgeninen jwrtşılıq jappay habardar dep oylaymın. Prezi­dent maqalasında Abay älemin bügingi künmen, memleket qwrılısımen, el damuımen baylanıstıra otırıp keñinen taldau jasadı. Bwl barşamızğa Abay mwrasına jañaşa qarau kerektigin añğarttı. Qasım-Jomart Kemelwlı alğaş aynalımğa tüsip otırğan «parasattı patriotizm» wğımınıñ bastı şartın da osı maqalasında körsetti. Onı «Biz endi wlttı Abayşa süyudi üyrenuimiz kerek. Wlı aqın wltın qattı sınasa da, tek bir ğana oydı – qazağın, halqın törge jeteleudi maqsat twttı» degen twjırımnan anıq bayqaymız..

Abay mwraları eki ğasır­ğa tayau uaqıtta köp zertteldi. Abay­tanudıñ bastauı HH ğasır basın­dağı qazaq tarihınıñ oqşau qwbılısı Alaş qozğa­lısı twsınan bastaladı. Degen­men, Abay mwralarına sayasi filosofiya twrğısınan qarau – onıñ jañaşa qırların aşa tüspek. Prezidenttiñ  «Ol ädilet­ti qoğam qwru ideyasın kötergen. Demek, Abaydıñ közqarastarı HHİ ğasırdağı Qazaqstan qoğa­mı, onıñ bereke-birligi üşin asa qwndı. Hakim Abay wsta­nım­darı ör­kenietti memleket qaği­dalarına ündesedi» deyti­ni sondıqtan. Osı arada Pr­e­zi­denttiñ saylaualdı bağdar­la­­ma­sınıñ negizgi twğırı da «Ädildik» ekenin eske salu artıq bolmas edi.

Abay Qwnanbaywlı qazaqtıñ oy ağınınıñ tarihi bwrılısın jasadı. Ol qazaq ädebietin ğana emes, özinen keyingi twtastay oylau jüyesin jaña arnağa bwr­ğan danışpan. Endeşe, Abay­dıñ izin basa alaştıñ tuuı zañdı­lıq edi. Olar Abay añsağan «ädilet­ti qoğam» ğana emes, Abay jüye­legen külli adamdıq, kisilik qwn­­dı­lıqtardı twtas eldik mi­nez­ge aynaldırudı mwrat twttı. Älihan Bökeyhannıñ, Ahmet Baytwrsınwlınıñ, Mir­ja­qıp Du­latwlınıñ Abay turalı tol­ğam­darınan osı añsar körinedi.

Abay aynalasına ülgi şaşıp, säule tüsirip otırğan. Zamanında Abaydıñ aynalasında jürip, önegesin körgen belgili aqın­dar köp. Bwl turasında Qayım Mwhammedhanov aqsaqal arnayı zertteu de jasağan. «Abaydan soñğı aqındar» kemeñgerdiñ ıñğayımen bağdar alıp, bağıt tauıp otırğanı belgili. Sonday aqınnıñ biri – Kökbay. Ol häkim turalı esteliginde özine Abaydıñ arnayı tapsırma berip, Kenesarı-Naurızbay tarihınan dastan jazudı jüktegenin aytadı. Tipti Kökbay öziniñ Naurız­baydıñ Ağıbaydan sıyğa alğan ataqtı «Ağauız» atı turalı şumaqtarın Abay jaqtırmay, «Mınauıñ Naurızbay minetin at emes» dep sınap, ertesi «Şoqparday kekili bar, qamıs qwlaq» attı öleñin jazıp, onı da wnatpay, «Bwl da mes bolıp ketti» dep ökingenin de jazadı.

Bwl jerde mäsele at turalı emes, bügin­de jwrt tamsanıp, at sınınıñ ülgisine aynaldır­ğan «Şoqparday kekili bar, qamıs qwlaq» Naurızbay mingen «Ağauızdıñ» şenine kelmese, Naurızbay mingen at qan­day bolğanı? Al ol attı mingen Naurızbay şe? Onıñ ağası han Kene mingen «Kökburıl» qanday? Meniñşe, Abay sözinde, sol erlerge degen şeksiz qwrmet pen süyiniş jatsa kerek. Ol ruh­tı bahadürlerge  degen qwr­metin osılay añğartqanday äser qaldıradı. «Japırağı qurağan eski ümitpen» eldiñ eñse­sin köteretin namıstı añsaytın köñi­liniñ zarığın solay bildirse kerek.

Abay Qwnanbaywlı da öz zama­nınıñ perzenti. Twtastay alğanda Aziyalıq, berisin ayt­saq, türki-qazaqtıq oylau jü­yesi jeke twlğalardıñ jetek­şiligine köbirek senedi. Biz­diñ fol'klorımızdıñ qahar­man­darı da osını añğartadı. Añdap qarasaq, jırlarımızdıñ bärinde jalğız attı erler el­di teñdikke jetkizip jatadı. Epostıñ ortasında tuğan, batırlar jırınıñ sarınımen ösken Abaydıñ da osınday ruhpen tärbielengeni dausız. Abılay han däuiriniñ asqaq dauısı äli qwlağınan kete qoymağan zaman üşin Kenesarınıñ qayğılı uaqiğası sonday tosın äri jan tebirenterlik edi. Otarlıqtıñ da qos ökpeden qısqan şeñgeli endi batıp kele jatqan uaqıttıñ tuması osı üş ülken ağınnıñ qwyğanında, däuir saparınıñ bwrılısında, tarihi kezeñniñ ölarasında eseydi.

Taqsız han, taqtalı bi Qwnanbaydıñ auılı qanday danışpan oylar men dañsalı añsarlardıñ toğısatın jeri bolğanı onsız da tüsinikti bolsa kerek. Biraq Abay tolısa kele:

«Arzan, jalğan külmeytin, şın külerlik,

Er tabılsa jaraydı qılsa swhbat...» – deydi. Abaydıñ eri kim? Jaqsısı qan­day? Osı swraqtardıñ jauabı bizge Abay twl­ğasın ğana emes, keşegi zaman suretin, bü­gingi künniñ kelbetin, bolaşaqtıñ swlba­sın köruge septeserlik anıq bağdar bolar edi.

«Tuğızğan ata-ana joq,

Tuğızarlıq bala joq.

Tuısqan, tuğan, qwrbılas,

Qızığımen jäne joq...», – dep jäne nalidı. Tağı da swraq. Abay añsağan «Tuğız­arlıq bala» kim? Ol qanday azamat bolmaq?

Hakimniñ sözderin saralasaq, bwl swraq­tardıñ jauabı aldımızdan şığadı. Abaydıñ şığarmaların zerdelep oqısaq «Ädildik, arlılıq, mahabbat» wğımı sayrap twr.

«Mazlwmğa janıñ aşıp, işiñ küysin,

Haraket qıl, paydası köpke tisin.

Ejelden köptiñ qamın täñiri oylağan,

Men süygendi süydi dep ieñ süysin».

«Paydası köpke tietin» hareket ğılım men bilim. Abay­dıñ twtas mwrasında teñ­dikke jetudiñ, eldi qatarğa qosudıñ jalğız jolı – bilimdi erler ekeni özekke aynal­ğan. Prezident maqalasında da «Abay qazaq­tıñ damılsız oqıp, üyrengenin jan-tänimen qaladı. «Ğılım tappay maqtanba» dep, bilimdi igermeyinşe, biiktiñ bağına qoymaytının ayttı. Ol «biz ğılımdı satıp mal izdemek emespiz», – dep twjırımdap, kerisinşe, el däuletti bolu üşin ğılımdı igeru kerektigine nazar audaradı», – degen payım bar.

Abay osı jolda özi de, Qwnan­bay äuleti wrpaqtarın da jeteleydi. İnisi Haliollanı öz qarajatımen oqıttı. Tipti qız­darına deyin Semeyge äkelip zamannıñ oquına kirgizdi. Dese de, eñ ümit kütken balası Äbiş edi. Biraq ğwmırı qısqa bolğanı barşañızğa belgili. Bwl qaza Abayğa öte auır soqtı. «Keşe­gi ötken er Äbiş» dep küñiren­di. Osı küñirenis twsında biz joğa­rıda aytqan «Abay­dıñ ERİ kim?» degen swraqqa jauap şığadı. Abaydıñ eri – za­ma­nı­nıñ ğılımı men bilimin ige­rip, bilimniñ şıñına şıqqan Äbiş siyaqtı azamattar. Äbiş siyaqtı azamatta Kenesarınıñ ruhın, Abaydıñ bilimin twtastay twla boyına jinaqtağan jaña zamannıñ ör wlandarı bolatın. Endigi zaman bilektiñ emes, bilimniñ zamanı ekenin qapısız wqqan, qayrausız janılğan twtas buın kele jatır edi.

Sol ülken qazanıñ üstinde hakim:

«Jaña jıldıñ basşısı ol,

Men eskiniñ artı edim.

Qayğı degen aşı sol,

Süyekke tidi qart edim», – dep tolğanadı. Iä, Jaña jıldıñ basşısı Äbişter edi. Biraq jalğız Äbiş qana ma? Danışpan Abaydıñ özi aytqan «Kim jaman bolsa zamandası kinäli». Endi mwnıñ kelesi jağı bar. Eger jaqsı bolsa...

Äbiştiñ zamandastarı Äli­handar men Ahmetter edi. Qara ormanday qaulap kele jatqan Alaş qozğalısınıñ bozdaqtarı bolatın. Olar qazaqtıñ «Qayta örleu» däuirin tuğızuğa kele jat­qan twtas buın. «Jaña jıl­dıñ jarşısı» bolğan olar qazaq­tıñ alğaşqı gazetin şığa­rıp, twtas terminologiya­sın qalıp­tastırdı. Qazaq ğılımı twtastay sol Alaş qoz­ğalısı twsında qalıpqa tüsti. Qazaqtıñ ädebiet teoriyası, lingvistikası, twtastay jara­tılıstıq ğı­lımı, şığıstanu, twtas aka­de­­miyalıq ğılımınıñ sala­sın­da Alaş arıstarı twr. Qazaq­­tıñ alğaşqı partiyasın qw­rıp, Europalıq ülgidegi jaña mem­lekettiñ irgesin qalağan da solar.

Danışpan Abay osını sezgen. Hakim onı ğana emes, olardıñ qay­ğılı tağdırın da sezgen siyaqtı. «Kök twman keledi aydap köp suretti», – deydi. Äulielik dersiz...

Alaş azamattarı da endi tek ğılım men bilim ğana jeñetin zaman kelgenin qapısız wqtı. Ğı­lımğa şölirkey wmtıldı. Biz­diñ de zamanımız solay. Ğılım men bilimniñ zamanı. Al ğılım men bilim mañday ter­lemey kelmek emes. HHİ ğa­sır­dağı Qazaqstanğa hakim Abay HİH ğasırdan osınday ösiet aytadı. Ol ösiet eskir­­meydi. Alaş azamattarı siyaq­t­ı ösietke adal bolu biz­diñ de min­detimiz. Prezident «Älem­dik mä­deniette Abaydı qan­şalıqtı jo­ğarı deñgeyde tanıta alsaq, wltı­mızdıñ da me­reyin sonşa­lıqtı asqaqtata tüsemiz», – dedi maqalasında. Bwl da bizdiñ mem­lekettik saya­satı­­mızdıñ basım bağıtı ekeni dausız. Endigi min­det – Alaş­­tı älemge Abay ar­qılı tanıtu, jaña ğasırdağı Qazaq­stan­nıñ, jas wrpaqtıñ keskin-kelbetin, bağıt-bağdarın Abay mwrası men önegesiniñ negizinde qalıptastıru. Bwl jolda twtas qoğam birigip, bir üydiñ balasınday, bir qoldıñ salasınday jwmılıp jwmıs isteui kerek degen oydamız. Öytkeni biz osı arqılı öz bolaşağımızdıñ, el keleşeginiñ keregesin keñeytip, şañırağın tiktey tüsemiz.

Berik Uäli,

Qazaqstan Respublikası Prezidentiniñ Baspasöz hatşısı

Abai.kz

8 pikir