Düysenbi, 17 Aqpan 2020
Asqanğa - tosqan 1174 10 pikir 20 Qañtar, 2020 sağat 11:48

Äkimderge talap küşeymese halıqtıñ sorlağanı...

Jalpı bizde halıqtıñ mañday terimen tüsken aqşasın, yağni, byudjettiñ qarjısın esebi joq, tüpsiz bir tausılmastay baylıq közine balap, onı ärtürli deñgeydegi äkimderdiñ oñdı-soldı şaşuı özindik bir bäsekege aynalğan sekildi. Bwl arqılı joğarı jaqtıñ da közine tüsip qaluğa boladı, ärine. Oğan köp närseniñ keregi şamalı. İşindegi öndirisi tört ayağınan tältirep twrsa da sırtı anadaydan köz tartatın ğajap ğimarat salsañ, bolmasa milliardtağan qarjını sözge kelmesten bir käsipkerge bere salıp, eşkimge qajeti joq, alayda kelbeti alıstan köz tartatın asa säuletti sport sarayın salıp, onı jılına ağılıp kelip jatqan san delegaciyanıñ birine körsete salsañ jetip jatır.

Sonda senen asqan isker äkim, senen asqan sport süyer basşı, senen asqan investor tartqış jandı bükil elden taba alar ma eken... Qıdırıp kelgen qay ükimet müşesiniñ biriniñ «au, osınşa adam sengisiz ğimaramattardı ıldam-jıldam salularıña qarağanda byudjetteriñ de keremet şığar» dep, süysine almay, qızğanşaqtıq tanıtatındığıñ qaytersiñ?

Al endi özge jaqtı qaydam, bizde oblıs byudjetin wqıptı jwmsap, ärbir tiınınıñ qaytarımın oylap bas qatırıp otırğan eşkim joq desek artıq aytqandıq bolmas. Oblıs äkimi Arhimed Mwqanbetov mırzanıñ onday «wsaq-tüyekpen» şaruası şamalı. Odan da qwlaştı keñ siltep, mwrnıñ barda bir siñbirip qalğandı qattı wstanatın sekildi.

Jä, faktige jüginelik. Bizdiñ Qotsanay oblısı elimizdiñ basqa da köptegen oblıstarı sekildi joğarı jaqqa alaqan jayıp otıratın öñirlerdiñ biri. Onıñ jalpı byudjeti bir qarağanda osal da emes. Naqtılap aytsaq, ol bügingi küni 313,9 milliard teñgeni qwraydı.

Osı oblıstıñ twrğını bolğandıqtan osınşama baylıqtı estigende kökiregiñdi erekşe quanış bilep, töbeñ kökke bir eli jetpey qaladı eken. Endi şe? Oybay-au, bwl degeniñ qanşama kedey-kepşik pen jetim-jesirdiñ, panasızdar men baspanasızdardıñ köz jasın sürtuge ğana emes, birjolata jarılqap tastauğa da erkin jetetin soma emes pe?

Alayda biz bwğan bosqa qompayıppız. Älgi 320 milliard derlik qarjınıñ tek qana 89 milliard teñgesin ğana öz eñbegimizben tabadı ekenbiz. Bılayşa aytqanda, bizdiñ tabısımız respublikalıq byudjetten alatın qarjınıñ üşten birine de jetpeydi eken. Al qalğan 140 milliardı tikeley subvenciya, al 70,4 milliardı maqsattı transfert sekildi amalsız beriletin järdem.

Jaraydı, biz öz künimizdi köre almay, joğarı jaqqa jäuteñköz bolıp otırğan küyimiz bar eken. Qaytemiz, anau mwnaylı jwrt nemese Almatı men Nwr-Swltan sekildi qaltalı qalalarğa ilese almaspız. Alayda, ärbir mümkindikti qarastırıp, qanday da tabıs közin saraptap, byudjettiñ özimiz tabatın böligin barınşa köbeytu - qaşanda bastı maqsatımız bolıp qala bermey me?

Ökiniştisi, bwl oy bizdiñ basşılıqtı onşa tolğandıra bermeytin sekildi. Olardıñ payımdauınşa, joğarıdan keletin mol baylıq eş uaqıtta sarqılmay, bizge qwyıla beredi, qwyıla beredi. Endeşe tiın sanaudıñ qajeti qanşa? Onıñ üstine bwğan onşa köñil bölip jatqan da eşkim joq.

Sonsoñ, ärine, bizdiñ oblısta elimizdiñ eş jerinde joq, bağası da anau-mınau emes, twp-tura 4,5 milliard teñge twratın «Tobıl-Arena» degen keñ baytaq elimizde japğız jabıq stadiondı saldı da tastadı. Onıñ saltanatı aşıluına kelgen delegaciyalarına tañday qağudan basqa auzına söz tüspedi.

Endi mwnı da az deseñiz, osınday şabıtpen, däl osınday bağağa oblıs ortalığında keremet Mwz sarayınıñ qwrılısı jedel qarqınmen salınıp ketti. Tek, bir ökiniştisi, mwnday ısırap baspasöz betine şığıp ketip, el Prezidenti Toqaevtıñ qwlağına tiip qalğan. Qasım-Jomart Kemelwlınıñ: «Osı sizderde özge ekonomikalıq-äleumettik mäseleler şeşilip bolıp, osınday saray salu qaldı ma?» degen swrağına äkimimiz: «Ol qalalıq qoğamdıq keñeste şeşilgen» degen jauap berdi. Alayda, sol keñesten oralğan äkimimizge jergilikti «Naşa gazeta» degen gazettiñ tilşisiniñ: «Ol mäsele qaşan jäne qay uaqıtta şeşilip edi?» degen swrağın qwlağına da ilgen joq.

Al endi osı eki ğimarattıñ oblısımızğa qanşalıqtı qajet ekendigin saralap körelik. Birinşisi, yağni stadiondı osındağı «Tobol» futbol klubına tartılğan erekşe sıy dese de boladı. Alayda oğan jıl sayın  2 milliardtan astam qarjı bölinip, mañdayına jel timeytin, söyte twra jergilikti oyınşılardı tärbieleuge eş köñil bölmeytin osı klubqa älgindey stadionnıñ qanşalıqtı qajeti bar edi?

Tipti, aytuğa da wyat, bügingi küni mwndağı «Tobolda» jergilikti kadrdan bir ğana oyınşı - qaqpaşı ğana oynaydı. Endeşe qostanaylıq qara domalaqtardıñ bolaşaq tağdırına köñil bölmeytin, negizinen tek legionerlerden, yağni kelimsekterden twratın bwl komandağa 4,5 milliardttıq, älemdik deñgeydegi stadion tım artıqtau emes pe? Olar aldımen öz ayaq dopşılarımızdı dwrıstap dayındap alsın da. Sıy-siyapat sonıñ nätijesinde ğana bola jatar. Äytpese, bwl halıqtıñ aqşasın oñdı-soldı şaşu dep tüsinerimiz sözsiz.

Al endi Mwz sarayına keler bolsaq, bwl tipti şekten şıqqan jağday. Birinşiden, onda oynaytın hokkey klubı Qostanay qalasında atımen joq. Özimizdiñ ligada öner körsetetin «Gornyak» dep atalatın klub oblıs ortalığınan 40 şaqırım jıraqta ornalasqan Rudnıyda twrıp jatır. Sonıñ namısın jırtadı. Sonda qalay, küni erteñ saray salınğasın olardı tügelimen osında köşirip äkelemiz be? Bwğan qanşa qarajat qajet ketetindigin kim eseptepti?

Al özimizden jasaqtasaq, oğan da az qarjı ketpeydi. Demek, «qayda barsañ da Qorqıttıñ köri» degenniñ keri. Al bastı närse, şındığın aytu kerek, bizdiñ qara domalaqtar hokkey degen oyınğa onşa qwmar emes. Onda negizinen böten wlttıñ ökilderi oynaydı. Mäselen, älgi «Gornyak» klubında jalğız ğana qazaq familiyasın kezdestiresiz. Sonda qalay, bizder osınşama qarjını özgelerdiñ talantın wştauğa jwmsap jatırmız ba? Onıñ üstine älgindey özge wlttıñ jigitteri bizde äbden ısılıp, şeberligi şıñdalğan soñ özderiniñ künde añsarı auıp twrğan Reseyge qaray şwbırıp ketse qaytemiz? Oğan ketken qarjını kim qaytaradı? Eñ bastısı bizder, qazaqtar, bwl iste özgelerge külki bolıp jürmesek bolğanı. Bizdi oylantqan osınday jaylar edi.

Aytpaqşı, eger biz äzirge älgi eki ğimarattı salmay ünemdegenimizde, ol qarjı oblısımızdıñ densaulıq saqtau salasın tolıq qamtıp, onımen qoymay oblısımızdıñ barlıq eldi-mekenderin gazdandıruğa tolıq jetpek eken.

Nemese däl osınday aqşa äleumettik salanı da molınan qarjılandarı aladı eken. Eşkimge alaqan jaymay-aq. Eşkimge jäuteñdemey-aq. Minekey, öz tabısımızben tolatın byudjetimizdiñ bir böligin osılayşa molaytar edik te...

Bizşe, mäsele bwl jerde osınau mol qarjını öz qolına wstağan oblıs äkimderiniñ eş baqılausız ketkendiginen dep bilemiz. Olar sol ölkede aldına adam kele almaytın şeksiz bilik iesi. Olardıñ biligin şektep, halıqqa esep beretindey etetin mehanizm atımen joq. Mwndağılardıñ bäri oğan bağınıştı. Joğarı jaqtan baqılau tım älsiz. Olar mwnda ömir sürip otırğan joq. Al äkim de pende. Qatelesui de äbden ğajap emes. Al keyde qatesi jwrtqa tım auır soğuı mümkin. Şeksiz bilik adamdı mindetti türde qatelikke wrındıradı. Bwl tarih sabağı. Al onı tüzeuge mümkindigi de, nieti de bola bermeydi. Mümkin, bwl olardıñ kinäsi ğana emes, qasireti de şığar. Oğan alısqa barmay-aq, ana Pavlodar oblısınıñ äkimi Bolat Baqauovtıñ mısalı da jetip jatır...

Jaybergen Bolatov,

Qostanay.

Abai.kz

10 pikir