Düysenbi, 17 Aqpan 2020
Bilgenge marjan 3702 18 pikir 17 Qañtar, 2020 sağat 14:09

Abaydıñ qoljazbaları saqtalğan sandıq qayda?

Abaydıñ qoljazbaları saqtalmağanı, wlı aqınnıñ qol tañbasın «Biraz söz qazaqtıñ qaydan şıqqandığı turasınan» degen jazbasınıñ bir ğana parağımen tanıp jürgenimiz barşağa mälim. Sonday-aq, Abaydıñ qolımen jazılğan «Vadim» audarmasınıñ bir ğana parağı qalğan. 

Osı orayda Abaydıñ qoljazbaları tügeldey joğalıp ketuiniñ sırı nede, degen swraq kökeyden ketpeydi. Nege ekeni belgisiz, Mwhtar Äuezovten bastap, abaytanuşılardıñ birde-bireui Abaydıñ qoljazbaların izdeudi mañızdı mäsele etip kötermeydi.  

Tarihta Abaydıñ jeke qağazdarı saqtalğan sandıqtıñ bolğandığı, ol sandıqtı sol kezdegi ökimettiñ äkimşilik qızmetindegi şeneunikter, atap aytqanda, uezd bastığı Navrockiy qattap, alıp ketkendigi turalı Almatıdağı Ortalıq memlekettik arhivte aydan anıq, qwjat türinde saqtalğan, däyegi mıqtı mağlwmattar barşılıq. 

Tüsinikti bolu üşin bwl oqiğanı basınan taratayıq. 

1903 jılı Kökşetau meşitiniñ imamı Nauan hazıret, dälirek aytqanda, Naurızbay Talaswlı men sol meşittiñ janındağı mekteptiñ mwğalimi Şäyken molla (Şäymerden Qosşığwlwlı) bastağan dini azattıq qozğalısqa baylanıstı Resey patşa ükimetiniñ işki ister ministrligi jürgizgen qılmıstı iske qatısı bar dep, Abaydıñ soñınan baqılau qoyılğan bolatın. Sol jıldıñ qısında Şäymerden Qosşığwlwlı Bayanauıldağı Säduaqas Mwsawlı Şormanovqa, Abayğa jäne basqa da bedeldi el ağalarına hat jazıp, bükilqazaqtıq mwsılman s'ezin ötkizu turalı aqıldasqan. S'ezge dayındıq retinde qarajat jinalıp jatqanın habarlağan. 

Saqtalğan arhiv qwjattarına qarağanda, alğaşqı hatqa Abay jauap bermegen. Ekinşi hattı 1903 jılğı säuir ayında Abaydıñ özin Arqat poştasına alıp barıp, qol qoyğızıp, uezd bastığı Navrockiy Abaydıñ qolınan alğan. Hattıñ mazmwnı qazaq tarihşılarına mälim. Bwl jöninde osı joldardıñ avtorı «Abayğa hat jazğan Şäymerden Qosşığwlov kim?» degen taqırıpta maqala jazğan bolatın. (Abaydıñ sayasi-qwqıqtıq mwrası jäne jaña kezeñ. Qarağandı memlekettik universitetiniñ baspası, 1995 j., 32-52 better).   

Saqtalğan qwjatta 1903 jılğı 25-säuirde Abaydıñ üyin, qora-qopsığa deyin  tintken Semey ueziniñ bastığı Navrockiy Abaydıñ qoljazbaları, oqığan kitaptarı men jurnaldarı saqtalğan sandıqtı qattap, Semeyge alıp ketken. Äri qaray Ombığa jöneltken. 

Bwl qağazdardı mwqiyat zerttep, «arab ärpimen jazılğan qoljazbalarda ükimetke qarsı bağıttalğan eşteñe tabılmağanı» turalı qorıtındı jasağan Ombı şeneunikteri Abaydıñ sandığın qaytaru turalı şeşim jasağan. Bwl – 1903 jılğı qaraşa ayındağı äñgime. Obılı qanşa, sandıqtı qaytaruğa niet bildirudiñ özi – ädildik qoy.

Odan keyin qıs tüsip ketedi, qaydağı bir qazaqtıñ sandığın qıs işinde şanamen Ombıdan Şıñğıstauğa jetkizip berui mümkin desek, qisını kele qoya ma? Köktemde, säuirdiñ 20-25 deyin Ertisten ötkel aşılmaytını tağı bar. Jaz şığa sandıqtıñ iesi – Abaydıñ özi qaytıs boldı. 

Sonımen, Abaydıñ qağazı salınğan sandıq Ombıdan qaytpay qaldı-au dep esepteymiz. Bwğan dälel retinde, Alaş kösemderiniñ biri, zañger Jaqıp Aqbaevtıñ jazğanın wsınuğa boladı. Ol 1905 jılı 26 mausımda Resey ükimetine qazaqtar atınan jazğan arızında bılay dep körsetedi: «...1903 jılı Petropavl, Pavlodar jäne Semey uezderinde belgili-belgili qazaqtardıñ üyine tintu jürgizildi. Sol tintu barısında olardan tartıp alınğan kitaphanalar äli künge ielerine qaytarılmay otır...»

Bwl sözderdiñ Abay üyinen tärkilengen sandıqqa tikeley qatısı bar ekeni kümän tuğızbauğa tiis. Osılayşa, qazaqtıñ danalıq aqıl-oy qazınasına, öneri men ädebietine ornı tolmas orasan nwqsan keldi. 

Sayasi senimsizdigi jöninde Abayğa jabılğan jalanı, onıñ üy-jayınıñ zañsız tintilgenin, sandıqtıñ tärkilenip, Ombığa äketilgenin Jaqıp Aqbaev jaqsı bilgen. Jäne ol sandıqtıñ işindegi qağazdardıñ, basqa da ädebietterdiñ tarihi mañızın, Abaydıñ jeke basın, onıñ qazaq qoğamındağı ornın bağalay bilgen. Äytpese, «sol tartıp alınğan kitaphanalar äli künge ielerine qaytarılmay otır», degen sözderdi erikkennen jazbaydı ğoy. 

Al, Jaqıp Aqbaevtıñ Abayğa baylanıstı bwl oqiğanı büge-şigesine deyin bilgenine kümän keltiruge bolmaydı. Onıñ dälelderi mınaday: 1904 jılı 8 mausımda J. Aqbaev Semey okrugtik sotına qızmetke barğan. Öziniñ jerlesi sanalatın Abaydı bwrınnan biletin. Peterburgte oqıp jürgende, jazğı demalısta elge kelip, halıqtıñ twrmısı, patşa şeneunikteriniñ zañsız alım-salıq alatını, qazaqtarğa qorlıq körsetetini turalı ortalıq basılımdarğa maqala jazatını da mälim. 

Ekinşiden, Jaqıp Aqbaev Abaydıñ dosı, oblıstıq sanaq basqarmasında istegen zañger N. Konşinmen jaqın aralasqan. Samoderjaviege, otarşıldıqqa qarsı küreste pikirles bolğan. Abay men Konşinniñ jaqın bolğandığı turalı derekter jetkilikti. 

Al, J. Aqbaev 1906 jılı küzde sayasi qılmısker retinde sottı bolğanda, özine qorğauşılıqqa Semeydegi Konşindi tañdağanın qağazğa jazıp bergen. 

Mine, Abaydıñ sandığınıñ qanday jağdayda qoldı bolğanı turalı äñgimeniñ wzın-ırğası osınday.

Älbette, bwl qudalau, Arqat poştasına jetektep aparu, üyin, qora-qopsısın, balalarınıñ qoyın-qonışın zañsız tintu - Abayğa moral'dıq jağınan ülken soqqı bolğanın tüsinuimiz kerek. Keyin, tergeu jwmıstarı ayaqtalıp, Abaydıñ orıs ükimetine qarsı piğıl-äreketteri turalı küdik seyilgennen keyin de, wlı aqınnıñ jüregine tüsken jan-jarası oñaylıqpen jazılar ma? Mwnday jağdayda, ükimetke, onıñ ädil biligine degen senimi joğalıp, ömirden tüñilgen jannıñ sandıqtı izdeuge ıqılası bolar ma? 

Uaqıt legimen kelgende, qazaq dalasındağı bwdan keyingi «arpalıs-alaqwyın zamanalar», dep Qasım Amanjolwlı aytqanday, şıtırman oqiğalardı şolıp, ayta keteyik. 

1904-05 jıldarı panislamizm, panturkizm degen jeleumen Resey ükimeti qazaqtıñ azattıq küresin bastauşı wltşıl, oqığan azamattarın tügeldey quğındadı. Älihan Bökeyhanov, Mirjaqıp Dulatov, Jaqıp Aqbaev bastatıp, türmege japtı. Raqımjan Düysenbaev siyaqtı qalamgerlerin Arhangel'sk, Kotlas siyaqtı polyar şeñberiniñ sırtına jer audardı.  

1909-11 jıldarı sayasi közqarası üşin qazaq oqığandarı tağı da quğın-sürginge wşıradı. Bwdan keyin 1916-17 jıldardıñ oqiğaları keldi. Tağı da qırıp-joyu, türmege jabu, jer audaru nauqanı bastaldı. 1921-22 jıldarı jaña ğana es jiıp, eñse kötere bastağan hat tanitın qazaq kösemderi «wltşıl-bülikşi» atanıp, tağı jazıqsız jazağa wşıradı. 1925 jılğı «kişi oktyabr'» nauqanı ülken dürbeleñniñ bası bolıp, ayağı «kämpeskege» wlastı. 

1929-30 jıldarı qazaqtıñ hat tanitın azamattarın jappay twtqındau bastaldı. 1932 jılğı aştıq, 1937 jılğı «qızıl qırğın», odan keyingi ekinşi düniejüzilik soğıs, 1950 jılğı jappay qaralau nauqanı... bwl qazaqtıñ esin jiğızdı ma?

Mine, osılayşa, Abaydıñ qoljazbaların izdeu tügili, esi bütin azamattar qara basınıñ qamımen älek boldı. 

Bwdan mıñ jıl bwrınğı jädigerlerdi izdep, tauıp, qalpına keltiremiz dep jatqanda, jüz-aq jıl bwrın qoldı bolğan, izi bar Abay sandığın izdestiru kerek-aq. Osı joldardıñ avtorı Abaydıñ qoljazbaların öz älinşe izdep jürgenine şirek ğasırday boldı. Ombı qalasına jıl aralatıp barğanda, ondağı ziyalı degen orıstıñ köneköz qariyalardı tauıp, tildestim. Eski Ombınıñ tarihın zerttep, köñil audaruğa twradı-au degen iri şeneunikterdiñ üylerin izdedim. Keybireuleriniñ wrpaqtarın swrastırdım. Üylerine bardım, qartañ kempir-şaldardan swradım.

Joğarı oqu orındarında bwrın jwmıs istegen qart wstazdardı izdestirdim. Ölketanuşılar men tarihşılardıñ birazına kezdesip, pikir alıstım. Biraq, ümit wşqını äli körinbey twr. 

Tipti, sol kezdegi şığıstanuşılardıñ bireuiniñ qolına tüsip, qızıqtırsa, Abay qoljazbaları Ombı şeginen şığıp, Reseydiñ ortalıq qalalarına, odan asıp şet elge ketip qaluı da ğajap emes. Wlı sürgin, qandı töñkeris kezinde bas sauğalap, şet elge auıp ketken orıs ziyalılarınıñ bireuiniñ qolına tüspedi dey alamız ba?

Osınau köp swraqqa bir ğana jauabım bar: Qalay bolğan künde de, Abaydıñ sandığı, onıñ işindegi qağazdar otqa jağılğan joq, äldebireu küresinge  laqtırğan joq. Ol qağazdardıñ qwnın hat tanitın ärkim bilgenine şübä keltirmeymin. Sandıqtıñ işinde Abaydıñ arab älibimen jazğan qoljazbaları ğana emes, dini kitaptar, orıs tilindegi kitaptar, jurnaldar men gazetter bolğan. Abaydıñ atına kelgen hattar bolğan. Sandıqta osı qağazdardıñ bar ekendigi arhivte jazılğan.  

Patşa zamanında poşta-baylanıs qızmeti işki ister ministrligine qarağan, is-qağazdarınıñ tärtibi küşti bolğan. Olar osı uaqıtqa deyin saqtaulı. Şamam jetkenşe qaradım. Mısalı, sol Arqat poştasınıñ bastığı Abaydıñ atına kelgen hattı äkimşilik orındarına beruden bas tartıp, «Reseydiñ poşta Jarğısına säykes, hattı adres iesi özi qol qoyıp qana ala aladı», degen uäjben, tipti, oblıstıñ äskeri gubernatorınıñ jarlığı bola twrsa da, uezd bastığına bermey qoyğanı turalı arhivte jazulı twr. Sondıqtan, bir iz qaldı ma eken dep, Dala gubernatorlığınıñ poşta äkimşiliginiñ arhivin de qarap şıqtım. Ärine, tügel qaray almadım. Bälkim, osı joldı jalğastırıp köru kerek te şığar. 

Qalay da, bwl – memlekettik mañızı bar mäsele retinde arnayı qolğa alınıp, belgili bir jüyemen, qolınan keledi-au degen mamandardı qatıstırıp, izdeu şaraların asıqpay wyımdastıratın şarua boluğa tiis. «Jalğızdıñ üni şıqpas, jayaudıñ şañı şıqpas», degendey, bir ğana adamnıñ talpınısı äzir nätije beretin emes. Abaydıñ sandığın, öz qolımen jazğan mwra-qazınasın izdep-tabudı wrpaqtardıñ wrpaqtarına ketetin izgi mindet, azamattıq borış retinde tüsinsek eken deymin. 

Osı sözderdi soñğı 25 jıl boyı «Qazaq ädebieti» bastatqan birneşe gazetke, ğılımi jurnaldarğa jazıp, jinalıstarda jar salıp kelemin. Bir ğajabı – eşkim selt etpeytin siyaqtı. Abaydı izdeytin wrpaqtardıñ soñı biz şığarmız. Qazirgi jetpis-seksendegilerdiñ közi ketken soñ, izdeu qiın bolar. Köterip otırğanımdı jay mäsele deseñizder, qolımnan kelgeni osı ğana, öz sözimdi qaytıp aluğa dayınmın.

Zarqın Tayşıbay,

abaytanuşı, Qazaqstannıñ eñbek siñirgen qayratkeri, filosorfiya doktorı, M. Qozıbaev atındağı SQMU professorı.

Abai.kz

18 pikir